Narada Purana· Nārada Purāṇa
22
अध्याय 22 / 167

Book 1 - Adhyaya 23

99 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ99 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे व्रताख्याने मासोपवासवर्णनं नाम द्वादशो ऽध्यायः सनक उवाच इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।सर्वपापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde vratākhyāne māsopavāsavarṇanaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca idamanyatpravakṣyāmi vrataṃ trailokyaviśrutam / sarvapāpapraśamanaṃ sarvakāmaphalapradam

हिन्दी अर्थ

लगा हुआ है, उसपर भगवान् विष्णु प्रसन्न होते हैं। जिनके मनमें कोई कामना नहीं है, जिनका चित्त शान्त है तथा जो अपने वर्ण-आश्रमोचित कर्तव्यके पालनमें लगे रहते हैं, वे उस परम

English

shall describe another Vrata well known in all the three worlds, which subdues all sins and which bestows all the desired benefits.

अध्याय २२

श्लोक 2

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योपिताम् ।मोक्षदं कुर्वतां भक्त्या विष्णोः प्रियतरं द्विज

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ caiva yopitām / mokṣadaṃ kurvatāṃ bhaktyā viṣṇoḥ priyataraṃ dvija

हिन्दी अर्थ

धामको प्राप्त होते हैं, जहाँसे पुन: इस संसारमें लौटकर आना नहीं पड़ता।

English

O Brahmana, to those who perform this rite with devotion to Visnu, (whether they are) Brahmanas, or Ksatri- yas, or VaiSyas or udras or women, it bestows salvation. It is very pleasing to Visnu.

अध्याय २२

श्लोक 3

एकादशीव्रतं नाम सर्वाभीष्टप्रदं नृणाम् ।।कर्त्तव्यं सर्वथा विप्रविष्णुप्रीतिकरं यतः

ekādaśīvrataṃ nāma sarvābhīṣṭapradaṃ nṛṇām /. karttavyaṃ sarvathā vipraviṣṇuprītikaraṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

संस्कारोंके नियत काल, ब्रह्मचारीके धर्म, अनध्याय तथा वेदाध्ययनकी आवश्यकताका वर्णन

English

The holy vow called Ekadaii Vrata (holy rite on the eleventh day) verily bestows everything that is desired by men. O Brahmana, it should be performed by all means, since it is very pleasing to Visnu.

अध्याय २२

श्लोक 4

एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोपरि ।यो भुङ्क्ते सो ऽत्र पापीयान्परत्र नरकं व्रजेत्

ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayopari / yo bhuṅkte so 'tra pāpīyānparatra narakaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी कहते हैं--मुनिश्रेष्ठ! अब मैं विशेष-रूपसे वर्ण और आश्रम-सम्बन्धी आचार और विधिका वर्णन करता हूँ, तुम सावधान होकर सुनो। जो स्वधर्मका त्याग करके परधर्मका

English

One should not take food on the Ekadai (eleventh) day in either of the fortnights (of a month). He who takes food, is a sinner in this world. In the other world, he shall fall into hell.

अध्याय २२

श्लोक 5

उपवासफलं लिप्सुर्जह्याद्भुक्तिचतुष्टयम् ।पूर्वापरदिने गत्रावहोरात्रं तु मध्यमे

upavāsaphalaṃ lipsurjahyādbhukticatuṣṭayam / pūrvāparadine gatrāvahorātraṃ tu madhyame

हिन्दी अर्थ

पालन करता है, उसे पाखण्डी समझना चाहिए। द्विजोंके गर्भाधान आदि संस्कार वैदिक मन्त्रोक्त विधिसे करने चाहिए। स्त्रियोंके संस्कार यथासमय बिना मन्त्रके ही विधिपूर्वक करने चाहिए। प्रथम

English

The man who desires to take food on the EkadaM day is one who seeks the enjoyment of all sins. There is no doubt about this.

अध्याय २२

श्लोक 6

एकादशीदिने यस्तु भोक्तुमिच्छति मानवः ।स भोक्तुं सर्वलपापानि स्पृहयालुर्नसंशयः

ekādaśīdine yastu bhoktumicchati mānavaḥ / sa bhoktuṃ sarvalapāpāni spṛhayālurnasaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

बार गर्भाधान होनेपर चौथे मासमें सीमन्तकर्म करना उत्तम माना गया है अथवा उसे छठे, सातवें या आठवें महीनेमें कराना चाहिए। पुत्रका जन्म होनेपर पिता वस्त्रसहित स्नान करके

English

If anyone desires salvation, O leading sage, let him take only one meal on the Daiami (tenth) as well as on the DvSdaii (twelfth) day (in each fortnight). He shall fully abs¬ tain from taking food on the EkSdaSi (Eleventh) day (in both fortnights).

अध्याय २२

श्लोक 7

भवेद्दशम्यामेकाशीद्वादश्यां च मुनीश्वर ।एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति

bhaveddaśamyāmekāśīdvādaśyāṃ ca munīśvara / ekādaśyāṃ nirāhāro yadi muktimabhīpsati

हिन्दी अर्थ

स्वस्तिवाचनपूर्वक नान्दीश्राद्ध तथा जातकर्म- संस्कार करे। पुत्र-जन्मके अवसरपर किया जानेवाला वृद्धिश्राद्ध सुवर्ण या रजतसे करना चाहिए। सूतक व्यतीत होनेपर पिता मौन होकर आभ्युदयिक

English

O Brahmana, whatever sins are there, such as Brah- mana-slaughter, etc., they abide in the cooked food on the day of Hari (i.e. the EkddaH day).

अध्याय २२

श्लोक 8

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ।अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि विप्र हरेश्वर ।एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति यानि कानि च पापानि ब्रह्महकत्यादिकानि च ।अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि च मुनीश्वर ।एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति

yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca / annamāśritya tiṣṭhanti tāni vipra hareśvara / ekādaśyāṃ nirāhāro yadi muktimabhīpsati yāni kāni ca pāpāni brahmahakatyādikāni ca / annamāśritya tiṣṭhanti tāni ca munīśvara / ekādaśyāṃ nirāhāro yadi muktimabhīpsati

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध करनेके अनन्तर पुत्रका विधिपूर्वक नामकरण- संस्कार करे। विप्रवर! जो स्पष्ट न हो, जिसका कोई अर्थ न बनता हो, जिसमें अधिक गुरु अक्षर आते हों अथवा जिसमें अक्षरोंकी संख्या विषम

English

To sins of Brahmajna-slaughter, etc., there may be some means of expiation (with difficulty). But there is no redemption for one who takes food on the EkddaSi day.

अध्याय २२

श्लोक 9

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च च ॥ अन्नमाश्रित्य तिष्टन्ति तानि विप्र हरेर्दिने ब्रह्महत्यादिपापानां कथञ्चिन्निष्कृतिर्भवेत् ।एकादश्यां तु यो भुङ्क्ते तस्य नैवास्ति निष्कृतिः

yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca ca // annamāśritya tiṣṭanti tāni vipra harerdine brahmahatyādipāpānāṃ kathañcinniṣkṛtirbhavet / ekādaśyāṃ tu yo bhuṅkte tasya naivāsti niṣkṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

होती हो, ऐसा नाम न रखे। तीसरे वर्षमें चूड़ा- संस्कार उत्तम है। यदि उस समय न हो तो पाँचवें, छठे, सातवें अथवा आठवें वर्षमें भी गृह्मसूत्रमें बतायी हुई विधिके अनुसार उसे सम्पन्न

English

On the Daiami (tenth) day, the devotee should get up very early in the morning (and should take bath) after duly washing the teeth. With purity and control over the sense- organs, he should duly bathe Visnu and worship him (accord¬ ing to the prescription of the Sastras).

अध्याय २२

श्लोक 10

महापातकयुक्तो वायुक्तो वा सर्व पानकैः ।एकादश्यां निराहारः स्थित्वा याति परां गतिम्

mahāpātakayukto vāyukto vā sarva pānakaiḥ / ekādaśyāṃ nirāhāraḥ sthitvā yāti parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

कर लेना चाहिए। गर्भसे आठवें वर्षमें अथवा

English

On the EkadaSi day, one should go without food and put curbs on the sense-organs. Devoted to Narayana, he should go to bed in the vicinity of Visnu.

अध्याय २२

श्लोक 11

एकादशी महापुण्या विष्णोः प्रियतमा तिथिः ।संसेव्या सर्वथा विप्रैः संसारच्छे दलिप्सुभिः

ekādaśī mahāpuṇyā viṣṇoḥ priyatamā tithiḥ / saṃsevyā sarvathā vipraiḥ saṃsāracche dalipsubhiḥ

हिन्दी अर्थ

जन्मसे आठवें वर्षमें ब्राह्मगका उपनयन-संस्कार करना चाहिए। विद्वान् पुरुष सोलहवें वर्षतक उपनयनका गौणकाल बतलाते हैं।

English

On the Ekadaii day, the devotee should take bath and worship Janardana duly with scents, fragrant flowers and other things. Then he should repeat as follows:

अध्याय २२

श्लोक 12

दशम्यां प्रातरुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् ।स्नापयेद्विधिवद्विष्णुं पूजयेत्प्रयतेन्द्रियः

daśamyāṃ prātarutthāya dantadhāvanapūrvakam / snāpayedvidhivadviṣṇuṃ pūjayetprayatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

गर्भसे ग्यारहवें वर्षमें क्षत्रियकें उपनयनका मुख्यकाल है। उसके लिये बाईसवें वर्षतक गौणकाल निश्चित करते हैं। गर्भसे बारहवें वर्षमें वैश्यका उपनयन-संस्कार उचित कहा गया है।

English

"O Pundarikaksa (Lotus-eyed God) after refrain¬ ing from food today, the EkadaSi day, I shall take food the next day, O Acyuta, be my refuge."®

अध्याय २२

श्लोक 13

एकादश्यां निराहारो निगृहीतेन्द्रियो भवेत् ।शयीत सन्निधौ विष्णोर्नारायणपरायणः

ekādaśyāṃ nirāhāro nigṛhītendriyo bhavet / śayīta sannidhau viṣṇornārāyaṇaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके लिये चौबीसवें वर्षतक गौणकाल बतलाते हैं। ब्राह्मणकी मेखला मूँजकी और क्षत्रियकी मेखला धनुषकी प्रत्यज्लासे बनी हुई (सूतकी) तथा वैश्यकी मेखला भेड़के ऊनकी बनी होती

English

After uttering properly this Mantra of the Discus¬ bearing lord of Devas, he should be contented in the mind, with emotional feelings and devotion, dedicate fast (unto the Lord).

अध्याय २२

श्लोक 14

एकादश्यां तथा स्नात्वा संपूज्यच च जनार्दनम् ।गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् ततस्त्वे वसुदीरयेत्

ekādaśyāṃ tathā snātvā saṃpūjyaca ca janārdanam / gandhapuṣpādibhiḥ samyak tatastve vasudīrayet

हिन्दी अर्थ

है। ब्राह्मणके लिये पलाशका और क्षत्रियके लिये गूलरका तथा वैश्यके लिये बिल्वदण्ड विहित है। ब्राह्मगगफा दण्ड केशतक, क्षत्रियका ललाटके बराबर और वैश्यके दण्डकी लंबाई नासिकाके

English

Maintaining the observances and the holy rites, the devoted one should keep awake in front of the Lord, singing songs, playing on instruments and listening to Purdnas.

अध्याय २२

श्लोक 15

एकादश्यां निराहारः स्थित्वाद्याहं परे ऽहनि ।भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत

ekādaśyāṃ nirāhāraḥ sthitvādyāhaṃ pare 'hani / bhokṣyāmi puṇḍarīkākṣa śaraṇaṃ me bhavācyuta

हिन्दी अर्थ

अग्रभागतककी बतायी है। ब्राह्मण आदि ब्रह्मचारियोंके लिये क्रमश: गेरुए, लाल और पीले रंगका वस्त्र बताया गया है। विप्रवर! जिसका उपनयन- संस्कार किया गया हो, वह द्विज गुरुकी सेवामें

English

Then, he should get up in the morning on the Dvddaii day. After taking the bath duly, he should worship Vi$nu keeping sense-organs under control.

अध्याय २२

श्लोक 16

इमं मन्त्रं समुच्चार्थं देव देवस्य चक्रिणः ।भक्तिभावेन तुष्टात्मा उपवासं समर्पयेत्

imaṃ mantraṃ samuccārthaṃ deva devasya cakriṇaḥ / bhaktibhāvena tuṣṭātmā upavāsaṃ samarpayet

हिन्दी अर्थ

जाय, तबतक गुरुके ही घरमें निवास करे। मुनीधचर! ब्रह्मचारी प्रातःकाल स्नान करे और

English

After bathing Janardana in Paflcdmrta on the EkddaSi day and in milk on the Dvddail day, O Brahmana, tlie devotee shall attain Sarupya (sameness of form—a kind of liberation) with Hari.

अध्याय २२

श्लोक 17

देवस्य पुरतः कुर्याज्जागरं नियतो व्रती ।गीतैर्वाद्यैशअच नृत्यैश्च पुराणश्रवणादिभिः

devasya purataḥ kuryājjāgaraṃ niyato vratī / gītairvādyaiśaaca nṛtyaiśca purāṇaśravaṇādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

और फल आदि ले आवे। मुनिश्रेष्ठ! यज्ञोपवीत,

English

Kesava, be pleased with the observance of this holy vow. Be pleased to be gracious-looking. Please be the bestower of the vision of spiritual knowledge to me, blinded as I am by tlie darkness of ignorance."®

अध्याय २२

श्लोक 18

ततः प्रातः समुत्थाय द्वादशीदिवसे व्रती ।स्नात्वा च विधिवद्विष्णुं पूजयत्प्रयतेन्द्रियः

tataḥ prātaḥ samutthāya dvādaśīdivase vratī / snātvā ca vidhivadviṣṇuṃ pūjayatprayatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

जाय तो मन्त्रसे नूतन यज्ञोपवीत आदि धारण करके नष्ट-भ्रष्ट हुए पुराने यज्ञोपवीत आदिको जलमें फेंक दे। ब्रह्मचारीके लिये केवल भिक्षाके अन्नसे ही जीवन-निर्वाह करना बताया गया है।

English

O leading Brahmai, after requesting thus to MS.dhava with attention and purity, he should feed the Brahmaas according to his ability. He should then give the usual Dakfi.

अध्याय २२

श्लोक 19

पञ्चामृतेन संस्नाप्य एकादश्यां जनार्द्दनम् ।द्वादश्यां पयसा विप्र हरिसारुपप्यमषश्नुते

pañcāmṛtena saṃsnāpya ekādaśyāṃ janārddanam / dvādaśyāṃ payasā vipra harisārupapyamaṣaśnute

हिन्दी अर्थ

वह मन-इन्द्रियोंको संयममें रखकर श्रोत्रिय पुरुषके घरसे भिक्षा ले आवे। भिक्षा माँगते समय ब्राह्मण वाक्यके आदियमें, क्षत्रिय वाक्यके मध्यमें और वैश्य वाक्यके अन्तमें 'भवत्' शब्दका प्रयोग

English

He should thereafter perform the five sacrifices and devoted to Nayana, restrained in speech, he should take food along with his kinsmen.

अध्याय २२

श्लोक 20

अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव ।प्रसीद सुमुखो भूत्वा ज्ञानदृष्टिप्रदो भव

ajñānatimirāndhasya vratenānena keśava / prasīda sumukho bhūtvā jñānadṛṣṭiprado bhava

हिन्दी अर्थ

करे। जैसे--ब्राह्मण “भवति! भिक्षां मे देहि' (पूजनीय देवि! मुझे भिक्षा दीजिये), क्षत्रिय

English

He who thus, with purity and self restraint, performs the observance called the holy Ekadaii goes to Visnu's abode, the return from which is rare.

अध्याय २२

श्लोक 21

एवं विज्ञाप्य विप्रेन्द्र माधवं सुसमाहितः ।ब्रह्मणान्भोजयेच्छक्त्या दद्याद्वै दक्षिणां तथा

evaṃ vijñāpya viprendra mādhavaṃ susamāhitaḥ / brahmaṇānbhojayecchaktyā dadyādvai dakṣiṇāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

देहि भवति' कहे। जितेन्द्रिय ब्रह्मचारी प्रतिदिन सायंकाल और प्रात:काल शास्त्रीय विधिके अनुसार अग्रनिहोत्र (ब्रह्मयज्ञ) तथा तर्पण करे। जो अग्रिहोत्रका परित्याग करता है, उसे विद्वान् पुरुष पतित कहते

English

A p>erson engaged in the holy fast and absorbed in religious activities should never even cast a glance at Candlas and fallen persons.

अध्याय २२

श्लोक 22

ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं नारायणपरायणः ।कृतपञ्चमहायज्ञः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः

tataḥ svabandhubhiḥ sārddhaṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ / kṛtapañcamahāyajñaḥ svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। ब्रह्मयज्ञसे रहित ब्रह्मचारी ब्रह्महत्यारा कहा गया है। वह प्रतिदिन देवताकी पूजा और गुरुकी उत्तम सेवा करे। ब्रह्मचारी नित्यप्रति भिक्षाका ही अन्न भोजन करे। किसी एक घरका अन्न कभी

English

A person engaged in the holy observance of fast should never converse with atheists, with those who break the bounds of convention, the censurers and the back-biters.®

अध्याय २२

श्लोक 23

एवं यः प्रयतः कुर्यात्पुण्यमेकादशीव्रतम् ।स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिदुर्लभम्

evaṃ yaḥ prayataḥ kuryātpuṇyamekādaśīvratam / sa yāti viṣṇubhavanaṃ punarāvṛttidurlabham

हिन्दी अर्थ

न खाय। वह इन्द्रियोंको वशमें रखते हुए श्रेष्ठ ब्राह्मणोंके घरसे भिक्षा लाकर गुरुको समर्पित कर दे और उनकी आज्ञासे मौन होकर भोजन करे। ब्रह्मचारी मधु, मांस, स्त्री, नमक, पान,

English

The observer of the holy rite should never talk to one who nourishes his progeny through a Sudra woman, to the husband of a l§udra woman and to one who performs sacrifices on behalf of those who are not eligible for the same.

अध्याय २२

श्लोक 24

उपवासव्रतपरो धर्मकार्यचपरायणः ।चाण्डालान्पतकितांश्चैव नेक्षेदपि कदाचन

upavāsavrataparo dharmakāryacaparāyaṇaḥ / cāṇḍālānpatakitāṃścaiva nekṣedapi kadācana

हिन्दी अर्थ

दन्तधावन, उच्छिष्ट-भोजन, दिनका सोना तथा छाता लगाना आदि न करे। पादुका, चन्दन,

English

Thus remaining pure by these restrictions and other means, the devotee maintaining the Vrata of fast should control himself and be devoted to the well-being of all. He shall then attain the highest Siddhi.

अध्याय २२

श्लोक 25

नास्तिकान्भिन्नमर्योदान्निन्दकान्पिशुनांस्तथा ।उपवास व्रतपरो नालपेच्च कदाचन

nāstikānbhinnamaryodānnindakānpiśunāṃstathā / upavāsa vrataparo nālapecca kadācana

हिन्दी अर्थ

परनिन्दा, दूसरोंको सताना, बहकी-बहकी बातें करना, अंजन लगाना, पाखण्डी लोगोंका साथ करना और शूद्रोंकी संगतिमें रहना आदि न करे।

English

Making obeisance to Visnu the all-pervading Lord, that boy of good intellect prayed: "May there be the well being of all the worlds."

अध्याय २२

श्लोक 26

वृषलीसूतिपोष्टारं वृषलीपतिमेव च ।अयाज्ययाजकं चैव नालपेत्सर्वदा व्रती

vṛṣalīsūtipoṣṭāraṃ vṛṣalīpatimeva ca / ayājyayājakaṃ caiva nālapetsarvadā vratī

हिन्दी अर्थ

वृद्ध पुरुषोंको क्रमश: प्रणाम करे। वृद्ध तीन प्रकारके होते हैं। एक ज्ञानवृद्ध, दूसरे तपोवृद्ध और तीसरे वयोवृद्ध हैं। जो गुरु वेद-शास्त्रोंके उपदेशसे आध्यात्मिक आदि दुःखोंका निवारण

English

In the course of the play, he used to allot a Muhurta or half of it, conceiving that it was the Ekadaii vow and used to dedicate it to Kesava.

अध्याय २२

श्लोक 27

कुण्डशिनं गायकं च तथा देवलकाशिनम् ।भिषजं काव्यकर्त्तारं देवद्विजविरोधिनम्

kuṇḍaśinaṃ gāyakaṃ ca tathā devalakāśinam / bhiṣajaṃ kāvyakarttāraṃ devadvijavirodhinam

हिन्दी अर्थ

करते हैं, उन्हें पहले प्रणाम करे। प्रणाम करते

English

On seeing his son with such a good conduct of life, sage Galava, the storehouse of austerities, embraced him and asked him with great surprise.

अध्याय २२

श्लोक 28

परान्नलोलुपं चैव परस्त्रीनिरतं तथा ।व्रतोपवासनिरतो वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्

parānnalolupaṃ caiva parastrīnirataṃ tathā / vratopavāsanirato vāṅmātreṇāpi nārcayet

हिन्दी अर्थ

समय द्विज बालक 'मैं अमुक हूँ, इस प्रकार अपना परिचय भी दे। ब्राह्मण किसी प्रकार क्षत्रिय आदिको प्रणाम न करे। जो नास्तिक, धर्ममर्यादाको तोड़नेवाला, कृतधघ्न, ग्राम-पुरोहित,

English

O highly-blessed Bhadrasila,' a good observer of religious vows, you are (as implied in your name) a real Bhadra- iila (of auspicious conduct) since your conduct is auspicious and un-attainable even to the Yogins.

अध्याय २२

श्लोक 29

इत्येवमादिभिः शुद्धो वशी सर्वहिते रतः ।उपवासपरो भूत्वा परां सिद्धिमवान्पुयात्

ityevamādibhiḥ śuddho vaśī sarvahite rataḥ / upavāsaparo bhūtvā parāṃ siddhimavānpuyāt

हिन्दी अर्थ

चोर और शठ हो, उसे ब्राह्मण होनेपर भी प्रणाम न करे। पाखण्डी, पतित, संस्कार- भ्रष्ट, नक्षत्रजीवी (ज्यौतिषी) तथा पातकीको भी प्रणाम न करे। पागल, शठ, धूर्त, दौड़ते हुए, अपवित्र, सिरमें

English

O dear one, naturally the mind of the people is diverted towards AvidyS, (Ignorance), Kama (Passion) and Karmans (other activities). How is it that your activity has become extra-ordinary and supra-mundanc?

अध्याय २२

श्लोक 30

नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमोगुरुः ।नास्तु विष्णुसमं दैवं तपो नानशनात्परम्

nāsti gaṅgāsamaṃ tīrthaṃ nāsti mātṛsamoguruḥ / nāstu viṣṇusamaṃ daivaṃ tapo nānaśanātparam

हिन्दी अर्थ

तेल लगाये हुए तथा मन्त्र-जप करते हुए पुरुषको भी प्रणाम नहीं करना चाहिए। जो झगड़ालू और क्रोधी हो, वमन कर रहा हो, पानीमें खड़ा हो, हाथमें भिक्षाका अन्न लिये हो और सो रहा हो,

English

It is, due to the superabundance of previous merits, that men become attached to the saintly people and also devoted to the Lord. Hence I am surprised.

अध्याय २२

श्लोक 31

नास्ति क्षमासमा माता नास्ति कीर्तिसमं धनम् ।नास्ति ज्ञानसमो लाभो लाभो न च धर्म समः पिता

nāsti kṣamāsamā mātā nāsti kīrtisamaṃ dhanam / nāsti jñānasamo lābho lābho na ca dharma samaḥ pitā

हिन्दी अर्थ

उसको भी प्रणाम न करे। स्त्रियोंमें जो पतिकी हत्या करनेवाली, रजस्वला, परपुरुषसे सम्बन्ध रखनेवाली, सूतिका, गर्भपात करनेवाली, कृतप्न और क्रोधिनी हो, उसे कभी प्रणाम न करे।

English

Listen, O dear father. I know what has been ex¬ perienced before by me, O excellent sage, because of the faculty of remembering the previous birth. I understand what had been mentioned by Yama.

अध्याय २२

श्लोक 32

न विवेकसमो बन्धुर्मैकादश्याः परं व्रतम् ।अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्

na vivekasamo bandhurmaikādaśyāḥ paraṃ vratam / atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam

हिन्दी अर्थ

सभा, यज्ञशाला और देवमन्दिरमें भी एक-एक व्यक्तिके लिये किया जानेवाला नमस्कार पूर्वकृत पुण्यका नाश करता है। श्राद्ध, ब्रत, दान, देवपूजा, यज्ञ और तर्पण करते हुए पुरुषको प्रणाम न करे;

English

On hearing this, the highly blessed Galava who was surprised said thus with delight to the highly intelligent Bhadrasila.

अध्याय २२

श्लोक 33

संवादं भद्रशीलस्य तत्पितुर्गुलवस्य च ।पुरा हिगालवो नाम मुनिः सत्यपरायणः

saṃvādaṃ bhadraśīlasya tatpiturgulavasya ca / purā higālavo nāma muniḥ satyaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

क्योंकि प्रणाम करनेपर जो शास्त्रीय विधिसे आशीर्वाद न दे सके, वह प्रणाम करने योग्य नहीं। बुद्धिमान् शिष्य दोनों पैर धोकर आचमन करके सदा गुरुके सामने बैठे और उनके चरण पकड़कर नमस्कार

English

O blessed one, it behoves you to explain everything as to who you were formerly, what was told to you by Yama and what was its reason and basis.

अध्याय २२

श्लोक 34

उवा चस नर्मदातीरेरे शान्तो दान्तस्तपोनिधिः ।बहुवृक्षसमाकीर्णे गजभल्लुनिषेविते

uvā casa narmadātīrere śānto dāntastaponidhiḥ / bahuvṛkṣasamākīrṇe gajabhalluniṣevite

हिन्दी अर्थ

करे। फिर अध्ययन करे। अष्टमी, चतुर्दशी, प्रतिपदा, अमावास्या, पूर्णिमा, महाभरणी (भरणी-नक्षत्रके योगसे होनेवाले पर्वविशेष) श्रवणयुक्त द्वादशी, पितृपक्षकी द्वितीया, माघशुक्ला सप्तमी, आश्विन

English

For nine thousand years, I ruled over the entire Earth. Many evil deeds and virtuous acts were committed by me.

अध्याय २२

श्लोक 35

सिद्धचारणगन्धर्व यक्षविद्याधरान्विते ।कन्दमूलफलैः पूर्णे मुनिवृन्दनिषेदिते

siddhacāraṇagandharva yakṣavidyādharānvite / kandamūlaphalaiḥ pūrṇe munivṛndaniṣedite

हिन्दी अर्थ

शुक्ला नवमी--इन तिथियोंमें तथा सूर्यके चारों ओर घेरा लगनेपर एवं किसी श्रोत्रिय विद्वानके अपने यहाँ पधारनेपर अध्ययन बंद रखना चाहिए। जिस दिन किसी श्रेष्ठ ब्राह्मणका स्वागत-सत्कार

English

Thereafter, becoming intoxicated with the arrogance of wealth, I committed many sins. Due to association with heretics, my conduct became heresy-oriented.

अध्याय २२

श्लोक 36

गालवो नाम विप्रेन्द्रो निवासमकसेच्चिरम् ।तस्याभवद्भद्रशील इति ख्यातः सुतो वशी

gālavo nāma viprendro nivāsamakasecciram / tasyābhavadbhadraśīla iti khyātaḥ suto vaśī

हिन्दी अर्थ

किया गया हो या किसीके साथ कलह बढ़ गया हो, उस दिन भी अनध्याय रखना चाहिए। देवर्षे !

English

Formerly many meritorious activities were pursued by me, but when influenced by heretics I gave up the Vedic path.

अध्याय २२

श्लोक 37

जान्तिस्मरो महाभागो नारायणपरायणः ।बालक्राडनकाले ऽपि भद्रशीलो महामतिः

jāntismaro mahābhāgo nārāyaṇaparāyaṇaḥ / bālakrāḍanakāle 'pi bhadraśīlo mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

संध्याके समय, अकालमें मेघकी गर्जना होनेपर, असमयमें वर्षा होनेपर, उल्कापात तथा वज्रपात होनेपर, अपने द्वारा किसी ब्राह्मणका अपमान हो जानेपर, मन्वादि तिथियोंके आनेपर तथा युगादि

English

Then Kala (the god of Death) called Citragupta (the Chief Accounts Ofiicer of human merits and sins) and spoke thus, "O learned one, tell me precisely, the learning and other attaiaments as well as the activities of this man".

अध्याय २२

श्लोक 38

मृदा च विष्णोः प्रतिमां कृत्वा पूजयते क्षणम् ।वयस्यान्बोधयेच्चापि विष्णुः पूज्यो नरैः सदा

mṛdā ca viṣṇoḥ pratimāṃ kṛtvā pūjayate kṣaṇam / vayasyānbodhayeccāpi viṣṇuḥ pūjyo naraiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

चार तिथियोंके उपस्थित होनेपर सब कमंके 'फलकी इच्छा रखनेवाला कोई भी द्विज अध्ययन न करे। वैशाख शुक्ला तृतीया, भाद्र कृष्णा त्रयोदशी, कार्तिक शुक्ला नवमी तथा माघकी पूर्णिमा--ये

English

On the day of Hari (EkddaSi) on the charming banks of the Reva, he abstained from taking food. By observance of rites of fasting and keeping awake at night (on the EkadaSi day), he became free from sins.

अध्याय २२

श्लोक 39

एकादशीव्रतं चैव कर्त्तव्यमपि पण्डितैः ।एवं ते बोधितास्तेन शिशवो ऽपि मुनीश्वर

ekādaśīvrataṃ caiva karttavyamapi paṇḍitaiḥ / evaṃ te bodhitāstena śiśavo 'pi munīśvara

हिन्दी अर्थ

तिथियाँ युगादि कही गयी हैं। इनमें जो दान दिया जाता है, उसके पुण्यको ये अक्षय बनानेवाली हैं'। नारदजी! आश्विन शुक्ला नवमी, कार्तिक शुक्ला द्वादशी, चैत्र तथा भाद्रपदमासकी तृतीया,

English

Whatever sins had been committed by him, though numerous, all of them have been abolished by the power of the fast.

अध्याय २२

श्लोक 40

हरिं मृदैव निर्माय पृथक्संभूय वा मुदा ।अर्चयन्ति महाभागा विष्णुभक्तिपरायणाः

hariṃ mṛdaiva nirmāya pṛthaksaṃbhūya vā mudā / arcayanti mahābhāgā viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

अमावास्या, पौष शुक्ला एकादशी तथा कार्तिक, फाल्गुन, चैत्र और ज्येष्ठकी पूर्णिमा तिथियाँ-ये मन्वन्तरकी आदितिथियाँ बतायी गयी हैं, जो दानके पुण्यको अक्षय बनानेवाली हैं। द्विजोंको

English

With devotional feelings, Dharmaraja worshipped me. Then he called all his soldiers and commanded them thus.

अध्याय २२

श्लोक 41

नमस्कुर्वन्भद्रमति र्विष्णवे सर्वविष्णवे ।सर्वेषां जगतां स्वस्ति भूयादित्यब्रवीदिदम्

namaskurvanbhadramati rviṣṇave sarvaviṣṇave / sarveṣāṃ jagatāṃ svasti bhūyādityabravīdidam

हिन्दी अर्थ

मन्वादि और युगादि तिथियोंमें श्राद्ध करना चाहिए। श्राद्धका निमन्त्रण हो जानेपर, चन्द्रग्रहण और सूर्यग्रहणके दिन, उत्तरायण और दक्षिणायन प्रारम्भ होनेके दिन, भूकम्प होनेपर, गलग्रहमें और बादलोंके

English

Listen to my words, O my emissaries, I shall tell you what is excellent and wholesome unto you. Do not bring those men who are engaged in the path of virtue anywhere near me.

अध्याय २२

श्लोक 42

क्रीडाकाले मुहूर्तं वा मुहूर्तार्द्धमथापि वा ।एकादशीति संकल्प्यव्रतं यच्छति केशवे

krīḍākāle muhūrtaṃ vā muhūrtārddhamathāpi vā / ekādaśīti saṃkalpyavrataṃ yacchati keśave

हिन्दी अर्थ

आनेसे अँधेरा हो जानेपर कभी अध्ययन न करे। नारदजी इन सब अनध्यायोंमें जो अध्ययन करते हैं, उन मूढ़ पुरुषोंकी संतति, बुद्धि, यश, लक्ष्मी, आयु, बल तथा आरोग्यका साक्षात् यमराज नाश

English

Let go those persons who are engaged in the worship of Visnu, are self-controlled and grateful, are devoted to the observance of Ekadaii Vrata have conquered their sense-organs and those who serenely pray thus continuously—"O Narayana, O Acyuta, O Hari, be my refuge". Avoid them immediately.

अध्याय २२

श्लोक 43

एवं सुचरितं दृष्ट्वा तनयं गालवो मुनिः ।अपृच्छद्विस्मयाविष्टः समालिङ्ग्य तपोनिधिः

evaṃ sucaritaṃ dṛṣṭvā tanayaṃ gālavo muniḥ / apṛcchadvismayāviṣṭaḥ samāliṅgya taponidhiḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं। जो अनध्यायकालमें अध्ययन करता है, उसे ब्रह्म-हत्यारा समझना चाहिए। जो ब्राह्मण वेद-शास्त्रोंका अध्ययन न करके अन्य कर्मोमें परिश्रम करता है, उसे शूद्रके तुल्य जानना चाहिए,

English

O soldiers, avoid from a long distance those persons who repeat the names of God thus—"O Narayana, O Acyuta, O Janardana, O Krsna, O Visnu, O Lord of goddess Laksmi, O father of the lotus-bom deity, O Siva, O Sankara". They are the benefactors of the entire world. They are quiescent. My jurisdiction does not cover them.

अध्याय २२

श्लोक 44

गालव उवाच भद्रशील महाभाग भद्रशीलो ऽसि सुव्रत ।चरितं मङ्गलं यत्ते योगिनामपि दुर्लभम्

gālava uvāca bhadraśīla mahābhāga bhadraśīlo 'si suvrata / caritaṃ maṅgalaṃ yatte yogināmapi durlabham

हिन्दी अर्थ

वह नरकका प्रिय अतिथि है। वेदाध्ययनरहित ब्राह्मणके नित्य, नैमित्तिक, काम्य तथा दूसरे जो वैदिककर्म हैं, वे सब निष्फल होते हैं। भगवान् विष्णु शब्द-ब्रह्ममय हैं और वेद साक्षात् श्रीहरिका

English

O emissaries, avoid always those who have dedicat¬ ed all their actions to Narayana, cherish devotion to Hari; those who are strictly confined to their conventional duties; those who serve their preceptors; those who grant gifts to the good and the deserving; who protect the indigent and are attached and engaged in the repetition of names of Hari.

अध्याय २२

श्लोक 45

हरिपूजापरो नित्यं सर्वभूतहितेरतः ।एकादशीव्रतपरो निषिद्धाचारवर्जितः ।निर्द्धन्द्वो निर्ममः शान्तो हरिध्यानपरायाणः

haripūjāparo nityaṃ sarvabhūtahiterataḥ / ekādaśīvrataparo niṣiddhācāravarjitaḥ / nirddhandvo nirmamaḥ śānto haridhyānaparāyāṇaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरूप माना गया है। जो ब्राह्मण वेदोंका अध्ययन करता है, वह सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर

English

O emissaries, avoid those who have no association with heretics, who are deeply devoted to Brahmanas, covet

अध्याय २२

श्लोक 46

एवमेतादृशी बुद्धिः कथं जातार्भकस्यते ।विनापि महतां सेवां हरिभक्तिर्हि दुर्लभा

evametādṛśī buddhiḥ kathaṃ jātārbhakasyate / vināpi mahatāṃ sevāṃ haribhaktirhi durlabhā

हिन्दी अर्थ

१२. तृतीया माधवे शुक्ला भाद्रे कृष्णा त्रयोदशी। कार्तिक नवमी शुद्धा माघे पशञ्षदशी तिथिः॥ एता युगाद्या: कथिता दत्तस्याक्षयकारिका:। (ना० पूर्व० २५। ५०-५१) स्कन्दपुराणके अनुसार भिन्न-भिन्न युगकी आदितिथि इस प्रकार हैं--कार्तिक शुक्ला नवमी सत्ययुगकी, वैशाख शुक्ला तृतीया त्रेतायुगकी, माघकी पूर्णिमा द्वापकी और भाद्रपद कृष्णा त्रयोदशी कलियुगकी आदितिथि है।

English

O soldiers, bring those sinners to my abode—those who have no taste for the nectar of Hari's stories, whose minds are not directed to the remembrance of Narayana and those who are not delighted with the sprinkling with the water from the feet of leading Brahmanas.

अध्याय २२

श्लोक 47

स्वभावतो जनस्यास्य ह्यविद्याकामकर्मसु ।प्रवर्त्तते मतिर्वत्स कथं ते ऽलौकिकी कृतिः

svabhāvato janasyāsya hyavidyākāmakarmasu / pravarttate matirvatsa kathaṃ te 'laukikī kṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

२. अश्वयुक्शुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता। तृतीया

English

O emissaries, bring here those persons who are in the habit of reviling their parents, hate the people, whose activities are injurious to their own benefactors, who arc greedy of temple-property and whose activities are detrimental to the public.

अध्याय २२

श्लोक 48

सत्सङ्गे ऽपि मनुष्याणां पूर्वपुण्यातिरेकतः ।जायते भगवद्भक्तिस्तदहं विस्मयं गतः

satsaṅge 'pi manuṣyāṇāṃ pūrvapuṇyātirekataḥ / jāyate bhagavadbhaktistadahaṃ vismayaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

फाल्गुनस्य त्वमावास्था पौषस्यैकादशी सिता।कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पश्चददशी सिता॥

English

Forcibly bring those big fools who turn their faces away from devotion to Visnu, who never bow to Narayana the protector of those who seek refuge in him and those men who never go to Vi§nu*s shrine and indulge in sins extremely."

अध्याय २२

श्लोक 49

पृच्छामि प्रीतिमापन्नस्तद्भवान्वक्तुमर्हति ।भद्रशीलो मुनिश्रेष्ठः पित्रैवं सुविकल्पितैः

pṛcchāmi prītimāpannastadbhavānvaktumarhati / bhadraśīlo muniśreṣṭhaḥ pitraivaṃ suvikalpitaiḥ

हिन्दी अर्थ

दत्तस्याक्षयकारिका: (ना० पूर्व० २५। ५१--५५)

English

When what had been recounted by Dharma thus was heard by me, I who was as if burning within myself due to remorse, remembered the despicable activities.

अध्याय २२

श्लोक 50

जातिस्मरः सुकृतात्मा हृषथ्टप्रहसिताननः ।स्वानभ्रुतं यथाव्रतं सर्वं पित्रे न्यवेदयत्

jātismaraḥ sukṛtātmā hṛṣathṭaprahasitānanaḥ / svānabhrutaṃ yathāvrataṃ sarvaṃ pitre nyavedayat

हिन्दी अर्थ

स्कन्दपुराणमें भी मन्‍्वादि तिथियोंका पाठ ऐसा ही है। केवल श्लोकोंके क्रममें थोड़ा अन्तर है।

English

Due to my repentance for the evil actions, and listen¬ ing to righteous ones, all my sins were completely wiped out there automatically.

अध्याय २२

श्लोक 51

भद्रशील उवाच शृणु तात मुनिश्रेष्ठ ह्यनुभूतं मया पुरा ।जातिस्मरत्वाज्जानामि यमेन परिभाषितम्

bhadraśīla uvāca śṛṇu tāta muniśreṣṭha hyanubhūtaṃ mayā purā / jātismaratvājjānāmi yamena paribhāṣitam

हिन्दी अर्थ

विवाहके योग्य कन्या, विवाहके आठ भेद तथा गृहस्थोचित शिष्टाचारका वर्णन

English

On seeing this, the extremely terrible emissaries of Yama were astonished. They completely believed in what was related to them by Yama.

अध्याय २२

श्लोक 52

एतच्छत्वा महाभागो गालवो विस्मयोन्वितः ।उवाच प्रीतिमापन्नो भद्रशीलं महामतिम्

etacchatvā mahābhāgo gālavo vismayonvitaḥ / uvāca prītimāpanno bhadraśīlaṃ mahāmatim

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी कहते हैं--नारदजी ! वेदाध्ययन- कालतक ब्रह्मचारी निरन्तर गुरुकी सेवामें लगा रहे, उसके बाद उनकी आज्ञा लेकर अग्मिपरिग्रह (गार्हपत्य-अग्रिकी स्थापना) करे। द्विज वेद,

English

Thereafter, worshipping me duly, Kala (god Yama) inunediately despatched me to that greatest region of Visnu, (teeming with hundreds of aerial cars).

अध्याय २२

श्लोक 53

गालव उवाच कस्त्वं पूर्वं महाभाग किमुक्तं च यमेन ते ।कस्य वा केन वा हेतोस्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

gālava uvāca kastvaṃ pūrvaṃ mahābhāga kimuktaṃ ca yamena te / kasya vā kena vā hetostatsarvaṃ vaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

शास्त्र और वेदाड्रोंका अध्ययन करके गुरुको दक्षिणा देकर अपने घर जाय। वहाँ उत्तम कुलमें उत्पन्न, रूप और लावण्यसे युक्त, सदगुणवती तथा सुशीला और धर्मपरायणा कन्याके साथ

English

O Brahmana sage, thanks to that holy observance.

अध्याय २२

श्लोक 54

भद्रशील उवाच अहमासं पुरा तात राजा सोमकुलोद्भवः ।धर्मकीर्तिरिति ख्यातो दत्तात्रघेयेण शासितः

bhadraśīla uvāca ahamāsaṃ purā tāta rājā somakulodbhavaḥ / dharmakīrtiriti khyāto dattātragheyeṇa śāsitaḥ

हिन्दी अर्थ

विवाह करे। जो कन्या रोगिणी हो अथवा किसी विशेष रोगसे युक्त कुलमें उत्पन्न हुई हो, जिसके केश बहुत अधिक या कम हों, जो सर्वथा केशरहित हो और बहुत बोलनेवाली हो, उससे

English

After residing in Vi§nu's region for thousands and hundreds of crores of Kalpas, I came down to Indra's region.

अध्याय २२

श्लोक 55

नव वर्षसहस्राणि महीं कृत्स्त्रमपालयम् ।अधर्माश्च तथा धर्मा मया तु बहवः कृताः

nava varṣasahasrāṇi mahīṃ kṛtstramapālayam / adharmāśca tathā dharmā mayā tu bahavaḥ kṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वान् पुरुष विवाह न करे। जो क्रोध करनेवाली,

English

There too, I who enjoyed richly all pleasures, was bowed to by all Devas. After staying that much time (equal to that spent in Visnu's region) in the heaven I came to the Earth.

अध्याय २२

श्लोक 56

ततः श्रिया प्रमत्तो ऽहं बह्वधर्मम कारिपम् ।पापण्डजनसंसर्गात्पापण्डचरितो ऽभवम्

tataḥ śriyā pramatto 'haṃ bahvadharmama kāripam / pāpaṇḍajanasaṃsargātpāpaṇḍacarito 'bhavam

हिन्दी अर्थ

किसी अड्गससे हीन या अधिक अड्डभवाली, उनन्‍्मादिनी और चुगली करनेवाली हो तथा जो कुबड़ी हो, उससे भी विवाह न करे। जो सदा दूसरेके घरमें रहती हो, झगड़ालू हो, जिसकी

English

Here too, I am born in the family of Visnu's devotees, like you. O great sage, since I have the faculty of remember¬ ing previous births, I know all these events.

अध्याय २२

श्लोक 57

पुरार्जितानि पुण्यानि मया तु सुबहून्यपि ।पापण्डैर्बाधितो ऽहं तु वेदमार्गं समत्यजम्

purārjitāni puṇyāni mayā tu subahūnyapi / pāpaṇḍairbādhito 'haṃ tu vedamārgaṃ samatyajam

हिन्दी अर्थ

मति भ्रान्त हो तथा जो निष्ठुर स्वभावकी हो, जो बहुत खानेवाली हो, जिसके दाँत और ओठ मोटे हों, जिसकी नाकसे घुर्घरगाहटकी आवाज होती हो और जो धूर्त हो, उससे विद्वान् पुरुष विवाह न

English

Due to the faculty of remembering previous births, it has been understood by me now. In this world, this is the fruit of that act which has been done by me here.

अध्याय २२

श्लोक 58

मखाश्च सर्वे विध्वस्ता कूटयुक्तिविदा मया ।अधर्मनिरतं मां तु दृष्ट्वा महेशजाः

makhāśca sarve vidhvastā kūṭayuktividā mayā / adharmanirataṃ māṃ tu dṛṣṭvā maheśajāḥ

हिन्दी अर्थ

करे। जो सदा रोनेवाली हो, जिसके शरीरकी आभा श्रेत रंगकी हो, जो निन्दित, खाँसी और दमे आदिके रोगसे पीड़ित तथा अधिक सोनेवाली हो, जो अनर्थकारी वचन बोलती हो, लोगोंसे द्वेष

English

Everyday, I shall perform the worship of Visnu too with a desire for attaining the greatest abode. Those men who devoutly perform Ekddaii Vrata will find Visnu's abode which bestows the greatest bliss."

अध्याय २२

श्लोक 59

सदैव दुष्कृतं चक्रुः षष्टांशस्तत्रमे ऽभवत् ।एवं पापसमाचारो व्यसनाभिरतः सदा

sadaiva duṣkṛtaṃ cakruḥ ṣaṣṭāṃśastatrame 'bhavat / evaṃ pāpasamācāro vyasanābhirataḥ sadā

हिन्दी अर्थ

रखती हो और चोरी करती हो, उससे विद्वान् पुरुष विवाह न करे। जिसकी नाक बड़ी हो, जो छल-कपट करनेवाली हो, जिसके शरीरमें अधिक

English

Qiioted by Hemsklri in CC — KHa, , in Madhava's Kdlaniriaya,

अध्याय २२

श्लोक 60

मृगयाभिररतो भूत्वा ह्यकदा प्राविशं वनम् ।ससैन्यो ऽहं वने तत्र हत्वा बहुविधान्मृगान्

mṛgayābhirarato bhūtvā hyakadā prāviśaṃ vanam / sasainyo 'haṃ vane tatra hatvā bahuvidhānmṛgān

हिन्दी अर्थ

बगुलावृत्तिवाली (ऊपरसे साधु और भीतरसे दुष्ट हो), उससे भी विद्वान् पुरुष विवाह न करे।

English

Quoted in CC (on Vrata) I.P.IOOO, Kslanirjiutya quotes it from VP. (prob. Var&ha 32) and instructs, "after uttering this mantra, the knower (devotee) should offer flowers from the cavity of his palms {Pufpdhjali),

अध्याय २२

श्लोक 61

क्षुत्तृट्परिवृतः श्रान्तो रेवातीरमुपागमम् ।रवितीक्ष्णातपल्कान्तो रेवायां स्नानमाचरम्

kṣuttṛṭparivṛtaḥ śrānto revātīramupāgamam / ravitīkṣṇātapalkānto revāyāṃ snānamācaram

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठ ! ब्राह्ष आदि आठ प्रकारके विवाह होते हैं, यह जानना चाहिए। इनमें पहला-पहला श्रेष्ठ है। पहलेवालेके अभावमें दूसरा श्रेष्ठ एवं ग्राह्म माना गया है। ब्राह्म, हैव, आर्ष, प्राजापत्य,

English

Quoted in CC (Vrata) I.P.lOOl and Dharma Sindha,

अध्याय २२

श्लोक 62

अहष्टसैन्य एकाकी पीड्यमानः क्षुधा भृशम्

ahaṣṭasainya ekākī pīḍyamānaḥ kṣudhā bhṛśam

हिन्दी अर्थ

विवाह है। श्रेष्ठ द्विजको ब्राह्मविवाहकी विधिसे विवाह करना चाहिए। अथवा हैवविवाहकी रीतिसे भी विवाह किया जा सकता है। कोई- कोई आर्ष-विवाहको भी श्रेष्ठ बतलाते हैं। ब्रह्मन् !

English

Quoted in CC (Vrata) I. , cf. Hdrita: Patilapakhandi-ndstikSdUsam- bhdsan&nrta-dyut&dikam upavdsadine varjanlyam /

अध्याय २२

श्लोक 63

समेतास्तत्रघ ये केचिद्रेवातीरनिवासिनः ।एकादशीव्रतपरा मया दृष्ट्वा निशामुखे

sametāstatragha ye kecidrevātīranivāsinaḥ / ekādaśīvrataparā mayā dṛṣṭvā niśāmukhe

हिन्दी अर्थ

शेष प्राजापत्य आदि पाँच विवाह निन्दित हैं।

English

The episode of Bhadrasila to illustrate the great eflicacy of the Ekadaii Vrata, seems to be an original contribution of the NP., as the legend is not found in other Puranas (vide P.E.).

अध्याय २२

श्लोक 64

निराहारश्च तत्राहमे काकी कतज्जनैः सह ।जागरं कृतवांश्वापि सेनया रहितो निशि

nirāhāraśca tatrāhame kākī katajjanaiḥ saha / jāgaraṃ kṛtavāṃśvāpi senayā rahito niśi

हिन्दी अर्थ

(अब गृहस्थ पुरुषका शिष्टाचार बताया जाता है--) दो यज्ञोपवीत तथा एक चादर धारण करे। कानोंमें सोनेके दो कुण्डल पहने। धोती दो रखे। सिरके बाल और नख कटाता रहे। पवित्रतापूर्वक

English

"I was fasting there, and with a few people kept a vigil at night, without an army.

अध्याय २२

श्लोक 65

अध्वश्रमपरिश्रान्तः क्षुत्पिपासाप्रपीडितः ।तत्रैव जागरान्ते ऽहं तातपञ्चत्वमागतः

adhvaśramapariśrāntaḥ kṣutpipāsāprapīḍitaḥ / tatraiva jāgarānte 'haṃ tātapañcatvamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

रहे। स्वच्छ पगड़ी, छाता तथा चरणपादुका धारण करे। वेष ऐसा रखे जो देखनेमें प्रिय लगे। प्रतिदिन वेदोंका स्वाध्याय करे। शास्त्रोक्त आचारका पालन करे। दूसरोंका अन्न न खाय। दूसरोंकी

English

Wearied by the journey and afflicted by hunger and thirst, at the end of the vigil there I died, father.

अध्याय २२

श्लोक 66

ततो यमभटैर्बद्धो महादंष्ट्राभयङ्करैः ।अनेकल्केशसंपन्नमार्गेणात्पो यमान्तिकम् ।दंष्ट्राकरालवदनमपश्यं समवर्तिनम्

tato yamabhaṭairbaddho mahādaṃṣṭrābhayaṅkaraiḥ / anekalkeśasaṃpannamārgeṇātpo yamāntikam / daṃṣṭrākarālavadanamapaśyaṃ samavartinam

हिन्दी अर्थ

निनदा छोड़ दे। पैरसे पैरको न दबाये, जूठी चीजको न लाँघे। दोनों हाथोंसे अपना सिर न खुजलाये। पूज्य पुरुष तथा देवालयको बायें करके न चले। देवपूजा, स्वाध्याय, आचमन,

English

Then, bound by Yama's soldiers, terrifying with huge tusks, I was brought by a road full of many torments to Yama; I saw the Judge with fangs and a fearful face.

अध्याय २२

श्लोक 67

अथ कालिश्चित्रगुत्पमाहूयेदमभाषत ।अस्य शिक्षाविधानं च यथावद्वद पण्डितं

atha kāliścitragutpamāhūyedamabhāṣata / asya śikṣāvidhānaṃ ca yathāvadvada paṇḍitaṃ

हिन्दी अर्थ

स्रान, ब्रत तथा श्राद्धकर्म आदिमें शिखाको खुली न रखे और एक वस्त्र धारण करके न रहे। गदहे आदिकी सवारी न करे। सूखा वाद-विवाद त्याग दे। परायी स्त्रीके पास कभी न जाय। ब्रह्मन्! गौ,

English

Then Yama called Chitragupta and said: 'Tell the proper punishment for this man, O wise one.'

अध्याय २२

श्लोक 68

एवमुक्तश्चित्रगुत्पो धर्मराजेन सत्तम ।चिरं विचारयामास पुनश्चेदमभापत

evamuktaścitragutpo dharmarājena sattama / ciraṃ vicārayāmāsa punaścedamabhāpata

हिन्दी अर्थ

पीपल तथा अग्नरिको भी अपनेसे बायें करके न जाय। इसी प्रकार चौराहेको, देववृक्षको, देवसम्बन्धी कुण्ड या सरोवरको तथा राजाको भी अपनेसे बायें करके न चले। दूसरोंके दोष देखना, डाह

English

Thus addressed by the king of dharma, Chitragupta, the best, reflected long and again said:

अध्याय २२

श्लोक 69

असौ पापरतः सत्यं तथापि शृणु धर्मप ।एकादश्यां निराहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते

asau pāparataḥ satyaṃ tathāpi śṛṇu dharmapa / ekādaśyāṃ nirāhāraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

रखना और दिनमें सोना छोड़ दे। दूसरोंके पाप न कहे। अपना पुण्य प्रकट न करे। अपने

English

'This one was given to sin, true; yet hear, protector of dharma: one who fasts on the eleventh is freed from all sins.

अध्याय २२

श्लोक 70

एष रेवातटे रम्ये निराहारो हरेर्दिने ।जागरं चोपवासं च कृत्वा निषअपापतां गतः

eṣa revātaṭe ramye nirāhāro harerdine / jāgaraṃ copavāsaṃ ca kṛtvā niṣaapāpatāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

विचार, नख और केशोंका दाँतोंसे चबाना तथा नंगे होकर सोना सर्वदा छोड़ दे। सिरमें लगानेसे बचे हुए तेलको शरीरमें न लगावे। अपवित्र

English

On the day of Hari, on the lovely bank of the Reva, he fasted without food, kept the vigil, and became free of sin.

अध्याय २२

श्लोक 71

यानि कानि च पापानि कृतानि सुबहूनि च ।तानि सर्वाणि नष्टानि ह्युपवासप्रभावतः

yāni kāni ca pāpāni kṛtāni subahūni ca / tāni sarvāṇi naṣṭāni hyupavāsaprabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

£ / ५ ताम्बूल (बाजारके लगाये हुए पान) न खाय तथा

English

Whatever sins he has done, and they are very many, all are destroyed by the power of the fast.'

अध्याय २२

श्लोक 72

एवमुक्तो धर्मराजश्चित्रगुत्पेन धीमता ।ऽ नानाम दण्डवद्भूमौ ममाग्रे सो ऽनुकंपितः

evamukto dharmarājaścitragutpena dhīmatā /' nānāma daṇḍavadbhūmau mamāgre so 'nukaṃpitaḥ

हिन्दी अर्थ

नामको, जन्म-नक्षत्रको तथा मानको अत्यन्त गुप्त रखे। दुष्टोंके साथ निवास न करे। अशास्त्रीय बात न सुने। द्विजको मद्य, जूआ तथा गीतमें कभी आसक्ति नहीं रखनी चाहिए। गीली हड्डी, जूठी

English

Thus told by the wise Chitragupta, the king of dharma, moved by compassion, prostrated himself on the ground before me,

अध्याय २२

श्लोक 73

पूजयामास मां तत्र भक्तिभावेन धैर्मराट् ।ततश्च स्वभटान्सर्वानाहूयेदमुवाच ह

pūjayāmāsa māṃ tatra bhaktibhāvena dhairmarāṭ / tataśca svabhaṭānsarvānāhūyedamuvāca ha

हिन्दी अर्थ

वस्तु, पतित तथा मुर्दा और कुत्तेको छूकर मनुष्य वस्त्रसहित स्नान कर ले। चिता, चिताकी लकड़ी, यूप, चाण्डालका स्पर्श कर लेनेपर मनुष्य वस्त्रसहित जलमें प्रवेश करे। दीपककी,

English

and the lord of dharma honoured me with devotion there. Then he called all his soldiers and said:

अध्याय २२

श्लोक 74

धर्मराज उवाच शृणुध्वं मद्वचो दूता हितं वक्ष्याम्यनुत्तममम् ।धर्ममार्गरता न्मर्त्यान्मानयध्वं ममान्तिकम्

dharmarāja uvāca śṛṇudhvaṃ madvaco dūtā hitaṃ vakṣyāmyanuttamamam / dharmamārgaratā nmartyānmānayadhvaṃ mamāntikam

हिन्दी अर्थ

खाटकी और शरीरकी छाया, केशका, वस्त्रका और चटाईका जल तथा बकरीके, झाड़के और बिललीके नीचेकी धूल--ये सब शुभ प्रारब्धको

English

Yama said: 'Hear my words, messengers; I shall tell you the highest good. Honour men devoted to the path of dharma and bring them near me.

अध्याय २२

श्लोक 75

ये विष्णुपूजनरताः प्रयताः कृतज्ञाश्चैकादशीव्रतपरा विजितेन्द्रियाश्च ।नारायणाच्युतहरे शरणं भवेति शान्ता वदन्ति सततं तरसात्यजध्वम्

ye viṣṇupūjanaratāḥ prayatāḥ kṛtajñāścaikādaśīvrataparā vijitendriyāśca / nārāyaṇācyutahare śaraṇaṃ bhaveti śāntā vadanti satataṃ tarasātyajadhvam

हिन्दी अर्थ

सोतेको न जगाये। अशुद्ध हुआ मनुष्य अग्निकी सेवा, देवताओं और गुरुजनोंका पूजन न करे। बायें हाथसे अथवा केवल मुखसे जल न पीये। मुनीश्चर! गुरुकी छायापर पैर न रखे। उनकी

English

Those who delight in worshipping Vishnu, who are pure, grateful, devoted to the eleventh-day vow, masters of senses, who peacefully say always "Narayana, Achyuta, Hari, be my refuge" — leave them quickly.

अध्याय २२

श्लोक 76

नारायणाच्युत जनार्दन कृष्ण विष्णो पद्मेश पद्मजपितः शिव शङ्करेति ।नित्यं वदन्त्यखिललोक हिताः प्रशान्ता दूरद्भटास्त्यजता तान्न ममैषु शिक्षा

nārāyaṇācyuta janārdana kṛṣṇa viṣṇo padmeśa padmajapitaḥ śiva śaṅkareti / nityaṃ vadantyakhilaloka hitāḥ praśāntā dūradbhaṭāstyajatā tānna mamaiṣu śikṣā

हिन्दी अर्थ

पुरुषोंकी कभी निन्दा न करे। द्विजको चाहिए कि वह आपसकी गुप्त (रहस्य)-की बातें कभी न कहे। अमावास्या तथा पूर्णिमाको विधिपूर्वक याग करे। द्विजोंको सुबह-शाम उपासना और

English

Those who always say "Narayana, Achyuta, Janardana, Krishna, Vishnu, Lord of Lakshmi, Padmanabha, Shiva, Shankara," peaceful, for the good of all the world — O soldiers, leave them from afar; my discipline is not for them.

अध्याय २२

श्लोक 77

नारायणार्पितकृतान्हरिभक्तिभजः स्वाचारमार्गनिरतान् गुरुसेवकांश्च ।सत्पात्रदान निरतांश्च सुदीनपाल्लान्दूतास्त्यजध्वमनिशं हरिनामसक्तान्

nārāyaṇārpitakṛtānharibhaktibhajaḥ svācāramārganiratān gurusevakāṃśca / satpātradāna niratāṃśca sudīnapāllāndūtāstyajadhvamaniśaṃ harināmasaktān

हिन्दी अर्थ

होम अवश्य करने चाहिए। जो उपासनाका परित्याग करता है, उसे विद्वान् पुरुष “'शराबी' कहते हैं। अयन आरम्भ होनेके दिन, विषुवयोगमें (जब दिन-रात बराबर होते हैं), चार युगादि

English

Those who offer their deeds to Narayana, devoted to Hari, intent on the path of right conduct, servants of teachers, devoted to giving to the worthy and to protecting the poor — O messengers, always leave those attached to Hari's name.

अध्याय २२

श्लोक 78

पाषण्डसङ्गरहितान्द्विजभक्तिनिष्ठान्सत्संगलोल्लुपतरांश्च तथातिथेयान् ।शंभौ हरौ च समबुद्धिमतस्तथैव दूतास्त्यजध्वमुपकारपराञ्जनानाम्

pāṣaṇḍasaṅgarahitāndvijabhaktiniṣṭhānsatsaṃgalollupatarāṃśca tathātitheyān / śaṃbhau harau ca samabuddhimatastathaiva dūtāstyajadhvamupakāraparāñjanānām

हिन्दी अर्थ

तिथियोंमें, अमावास्याको और प्रेतपक्षमें गृहस्थ द्विजको अवश्य श्राद्ध करना चाहिए। नारदजी! मन्वादि तिथियोंमें, मृत्युकी तिथिको, तीनों अष्टकाओंमें तथा नूतन अन्न घरमें आनेपर गृहस्थ पुरुष

English

Those free of association with heretics, firm in devotion to Brahmins, eager for the company of the good, hospitable, who see Shiva and Hari with equal regard, and devoted to helping others — O messengers, leave them.

अध्याय २२

श्लोक 79

ये वर्जिता हरिकथामृतसेवनैश्च नारायणस्मृतिपरायणमानसैश्च ॥ विर्पन्द्रपादजलसेचनतो ऽप्रहृष्टांस्तान्पापिनो मम भटा गृहमानयध्वम्

ye varjitā harikathāmṛtasevanaiśca nārāyaṇasmṛtiparāyaṇamānasaiśca // virpandrapādajalasecanato 'prahṛṣṭāṃstānpāpino mama bhaṭā gṛhamānayadhvam

हिन्दी अर्थ

अवश्य श्राद्ध करे। कोई श्रोत्रिय ब्राह्मण घरपर आ जाय या चन्द्रमा और सूर्यका ग्रहण लगा हो अथवा पुण्यक्षेत्र एवं तीर्थमें पहुँच जाय तो गृहस्थ पुरुष निश्चय ही श्राद्ध करे। जो उपर्युक्त सदाचारमें

English

Those devoid of the nectar of Hari's stories and whose minds are not intent on remembering Narayana, who are not gladdened by sprinkling water on the feet of Brahmins — bring those sinners to my house.

अध्याय २२

श्लोक 80

ये मातृतातपरिभर्त्सनशीलिनश्च लोकद्विषो हितजनाहितकर्मणश्च ।देवस्वलोभनिरताञ्जननाशकर्तृआनत्रानयध्वमपराधपरांश्च दूताः

ye mātṛtātaparibhartsanaśīlinaśca lokadviṣo hitajanāhitakarmaṇaśca / devasvalobhaniratāñjananāśakartṛānatrānayadhvamaparādhaparāṃśca dūtāḥ

हिन्दी अर्थ

हर लेते हैं। सूपकी हवा, प्रेतके दाहका धुआँ, तत्पर हैं, उनपर भगवान् विष्णु प्रसन्न होते हैं। शुद्रके अन्नका भोजन तथा वृषलीके पतिका साथ द्विजश्रेष्ठ ! भगवान् विष्णुके प्रसन्न हो जानेपर क्या दूरसे ही त्याग दे। असतू् शास्त्रोंके अर्थका असाध्य रह जाता है?

English

Those who revile their mother and father, who hate the world and do harm to the well-wishing, who are fond of stealing the property of the gods, destroyers of people, devoted to wrongdoing — O messengers, bring them here.

अध्याय २२

श्लोक 81

एकादशीव्रतपराङ्मुखमुग्रशीलं लोकापवादनिरतं परनिन्दकं च ।ग्रामस्य नाशकरमुत्तमवैरयुक्तं दूताः समानयत विप्रधनेषु लुब्धम्

ekādaśīvrataparāṅmukhamugraśīlaṃ lokāpavādanirataṃ paranindakaṃ ca / grāmasya nāśakaramuttamavairayuktaṃ dūtāḥ samānayata vipradhaneṣu lubdham

हिन्दी अर्थ

वानप्रस्थ और संन्यास-आश्रमके धर्म

English

"Messengers, bring one who turns away from the eleventh-day vow, of fierce character, fond of slandering people and reviling others, destroyer of villages, filled with the worst hostility, greedy for the wealth of Brahmins.

अध्याय २२

श्लोक 82

ये विष्णुभक्तिविमुखाः प्रणमन्ति नैव नारायणं हि शरणागतपालकं च ।विष्णवालयं च नहि यान्ति नराः सुमूर्खास्तानानयध्वमतिपापरतान्प्रसाह्य

ye viṣṇubhaktivimukhāḥ praṇamanti naiva nārāyaṇaṃ hi śaraṇāgatapālakaṃ ca / viṣṇavālayaṃ ca nahi yānti narāḥ sumūrkhāstānānayadhvamatipāparatānprasāhya

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी कहते हैं--मुनिश्रेष ! अब में हैं, इसमें संशय नहीं है। ब्रह्मन्! गृहस्थ पुरुष गृहस्थका सदाचार बतलाता हू, सुनो। उन सदाचारोंके ब्राह्ममुहूर्त ( सूर्योदयसे पूर्वकी चार घड़ी)-में पालन करनेवाले पुरुषोंके सब पाप नष्ट हो जाते उठकर जो पुरुषार्थ (मोक्ष) साधनकी विरोधिनी

English

Bring by force those very foolish men, deep in sin, who turn from devotion to Vishnu, who do not bow to Narayana, protector of those who seek refuge, and who do not go to Vishnu's temple."

अध्याय २२

श्लोक 83

एवं श्रुतं यदा तत्र यमेन परिभाषितम् ।मयानुतापदग्धेन स्मृतं तत्कर्म निन्दितम्

evaṃ śrutaṃ yadā tatra yamena paribhāṣitam / mayānutāpadagdhena smṛtaṃ tatkarma ninditam

हिन्दी अर्थ

ः हो, ऐसी जीविकाका चिन्तन करे। दिनमें या संध्याके समय कानपर जनेऊ चढ़ाकर उत्तरकी ओर मुँह करके मल-मूत्रका त्याग करना चाहिए। यदि रातमें इसका अवसर आबवे तो दक्षिणकी

English

When I heard what Yama thus declared there, burned with remorse, I recalled my own censured deeds.

अध्याय २२

श्लोक 84

असत्कर्मानुतापेन सद्धर्मश्रवणेन च ।तत्रैव सर्वपापानि निःशेषाणि गतानि मे

asatkarmānutāpena saddharmaśravaṇena ca / tatraiva sarvapāpāni niḥśeṣāṇi gatāni me

हिन्दी अर्थ

ओर मुँह करके बैठना चाहिए। द्विज सिरको वस्त्रसे ढककर और भूमिपर तृण बिछाकर शौचके लिये बैठे और उसके होनेतक मौन रहे। मार्गमें, गोशालामें, नदीके तटपर, पोखरे और

English

By remorse for evil deeds and by hearing of true dharma, all my sins vanished there without remainder.

अध्याय २२

श्लोक 85

पापशेषाद्विनिर्मुक्तं हरिसारुप्यतां गतम् ।सहस्रसूर्यसंकाशं प्रणनाम यमश्च तम्

pāpaśeṣādvinirmuktaṃ harisārupyatāṃ gatam / sahasrasūryasaṃkāśaṃ praṇanāma yamaśca tam

हिन्दी अर्थ

घरके समीप, पेड़की छायामें, दुर्गम स्थानमें, अग्निके समीप, देवालयके निकट, बगीचेमें, जोते हुए खेतमें, चौराहेपर; ब्राह्मण, गाय, गुरुजन तथा स्त्रियोंके समीप; भूसी, अंगार, खप्पर या खोपड़ीमें

English

Freed of all remnant of sin, I attained likeness to Hari, shining like a thousand suns, and Yama bowed to me.

अध्याय २२

श्लोक 86

एवं दृष्ट्वा विस्मितास्ते यमदूता भयोत्कटाः ।विश्वासं परमं चक्रुर्यमेन परिभाषिते

evaṃ dṛṣṭvā vismitāste yamadūtā bhayotkaṭāḥ / viśvāsaṃ paramaṃ cakruryamena paribhāṣite

हिन्दी अर्थ

तथा जलके भीतर--इत्यादि स्थानोंमें मल-मूत्र न करे। शौच (शुद्धि)-के लिये सदा यत्र करना चाहिए। शौच ही द्विजत्वका मूल है। जो शौचाचारसे रहित है उसके सब कर्म निष्फल होते हैं । शौच

English

Seeing this, Yama's messengers, astonished and overcome with awe, placed supreme faith in what Yama had said.

अध्याय २२

श्लोक 87

ततः संपूज्य मां कालो विमानशतसंकुलम् ।सद्यः संप्रेषयामास तद्विष्णोः परमं पदम्

tataḥ saṃpūjya māṃ kālo vimānaśatasaṃkulam / sadyaḥ saṃpreṣayāmāsa tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

दो प्रकारका कहा गया है--एक बाह्य शौच और दूसरा आभ्यन्तर-शौच। मिट्टी और जलसे जो ऊपर-ऊपरकी शुद्धि की जाती है, वही बाह्य- शौच है और भीतरके भावोंकी जो पवित्रता है

English

Then Yama honoured me and at once sent me on a vimana, amid hundreds of aerial cars, to Vishnu's supreme abode.

अध्याय २२

श्लोक 88

विमानकोटिभिः सार्द्धं सर्वभोगसमन्वितैः ।कर्मणा तेन विप्रर्षे विष्णुलोके मयोषितम्

vimānakoṭibhiḥ sārddhaṃ sarvabhogasamanvitaiḥ / karmaṇā tena viprarṣe viṣṇuloke mayoṣitam

हिन्दी अर्थ

उसे ही आभ्यन्तर-शौच कहा गया है। मलत्यागके पश्चात् उठकर शुद्धिके लिये मिट्टी लावे। चूहे आदिकी खोदी हुई, फारसे उलाटी हुई तथा बावड़ी, कुआ और पोखरेसे निकाली हुईं मिट्टी

English

With ten million aerial cars equipped with every enjoyment, by that act I lived in Vishnu's world, O sage.

अध्याय २२

श्लोक 89

कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च ।स्थित्वा विष्णुपदं पश्चादिन्द्रलोकमुपगमम्

kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca / sthitvā viṣṇupadaṃ paścādindralokamupagamam

हिन्दी अर्थ

शौचके लिये न लावे। अच्छी मिट्टी लेकर यत्रसे शुद्धिका सम्पादन करे। लिड्में एक बार या तीन बार मिट्टी लगाकर धोये और अण्डकोषोंमें दो बार मिट्टी लगाकर जलसे धोये। मनीषी पुरुषोंने

English

Having stayed in Vishnu's abode for a thousand crores of kalpas and a hundred crores of kalpas, I afterwards went to Indra's world.

अध्याय २२

श्लोक 90

तत्रापि सर्वभोगाढ्यः सर्वदेवनमस्कृतः ।तावत्कालं दिविस्थित्वा ततो भूमिमुपागतः

tatrāpi sarvabhogāḍhyaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ / tāvatkālaṃ divisthitvā tato bhūmimupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

मूत्रत्यागके पश्चात् इस प्रकार शुद्धिका विधान किया है। लिड्में एक बार, गुदाद्वारमें पाँच बार,

English

There too, rich in all enjoyments and honoured by all the gods, I stayed in heaven for as long, and then came to earth.

अध्याय २२

श्लोक 91

अत्रापि विष्णुभक्तानां जातो ऽहं भवतां कुले ।जातिस्मरत्वाडज्जानामि सर्वमेतन्मुनीशअवर

atrāpi viṣṇubhaktānāṃ jāto 'haṃ bhavatāṃ kule / jātismaratvāḍajjānāmi sarvametanmunīśaavara

हिन्दी अर्थ

और धोनी चाहिए। यह मल-त्यागके पश्चात् उसके लेप और दुर्गन्‍्धको दूर करनेके लिये शुद्धिका विधान किया गया है। ब्रह्मचारियोंके लिये इससे दुगुने शौचका विधान है। वानप्रस्थियोंके

English

Here too I was born in your family of Vishnu's devotees; because I remember my past lives, I know all this, O lord of sages.

अध्याय २२

श्लोक 92

तस्माद्विष्ण्वर्चनोद्योगं करोमि सह बालकैः ।एकादशीव्रतमिदमिति न ज्ञातवान्पुरा

tasmādviṣṇvarcanodyogaṃ karomi saha bālakaiḥ / ekādaśīvratamidamiti na jñātavānpurā

हिन्दी अर्थ

लिये तिगुना और संन्यासियोंके लिये गृहस्थकी अपेक्षा चौगुना शौच बताया गया है। मुनिश्रेष्ठ ! कहीं रास्तेमें हो तो आधा ही पालन करे। रोगीके लिये या बड़ी भारी विपत्ति पड़नेपर भी नियमका

English

Therefore I undertake worship of Vishnu with the boys; I did not know before that this was the eleventh-day vow.

अध्याय २२

श्लोक 93

जातिस्मृतिप्रभावेण तज्ज्ञातं सांप्रतं मया ।अत्र स्वेनापि यत्कर्म कृतं तस्य फलं त्विदम्

jātismṛtiprabhāveṇa tajjñātaṃ sāṃprataṃ mayā / atra svenāpi yatkarma kṛtaṃ tasya phalaṃ tvidam

हिन्दी अर्थ

बन्धन नहीं रहता। स्त्रियों और उपनयनरहित

English

By the power of remembering my births, I now know it. Here, too, the fruit of what I did myself is this.

अध्याय २२

श्लोक 94

एकादशीव्रतं भक्त्या कुर्वतां किमुत प्रभो ।तस्माच्चरिष्ये विप्रेन्द्र शुभमेकादशीव्रतम्

ekādaśīvrataṃ bhaktyā kurvatāṃ kimuta prabho / tasmāccariṣye viprendra śubhamekādaśīvratam

हिन्दी अर्थ

होनेतक ही शौचकी सीमा है। उसके बाद किसी श्रेष्ठ वृक्षकी छिलकेसहित लकड़ी लेकर उससे दाँतुन करे। बेल, असना, अपामार्ग (ऊँगा या चिरचिरा) नीम, आम और अर्क आदि वक्षोंका

English

What then of those who keep the eleventh-day vow with devotion, O lord? Therefore I shall keep the auspicious eleventh-day vow, O best of Brahmins,

अध्याय २२

श्लोक 95

विष्णुपूजां चाहरहः परमस्थानकाङ्क्षया ।एकादशीव्रतं यत्तु कुर्वन्ति श्रद्धया नराः

viṣṇupūjāṃ cāharahaḥ paramasthānakāṅkṣayā / ekādaśīvrataṃ yattu kurvanti śraddhayā narāḥ

हिन्दी अर्थ

दाँतुन होना चाहिए। पहले उसे जलसे धोकर निम्नाद्धित मन्त्रसे अभिमन्त्रित करे--

English

and daily worship of Vishnu, desiring the highest place. Those men who keep the eleventh-day vow with faith

अध्याय २२

श्लोक 96

तेषां तु विष्णुभवनं परमानन्ददायकम् ।एवं पुत्रवचः श्रुत्वा संतुष्टो गालवो मुनिः

teṣāṃ tu viṣṇubhavanaṃ paramānandadāyakam / evaṃ putravacaḥ śrutvā saṃtuṣṭo gālavo muniḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च॒ त्वं नो देहि वनस्पते॥

English

gain Vishnu's abode, which gives supreme bliss." Hearing his son's words, the sage Galava was delighted,

अध्याय २२

श्लोक 97

अवाप परमां तुष्टिं मनसा चातिहर्षितः ।मज्जन्म सफलं जातं मद्धंशः पावनीकृतः

avāpa paramāṃ tuṣṭiṃ manasā cātiharṣitaḥ / majjanma saphalaṃ jātaṃ maddhaṃśaḥ pāvanīkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

“वनस्पते! तुम हमें आयु, यश, बल, तेज,

English

and attained supreme satisfaction, very joyful in mind: "My birth has become fruitful; my family is purified,

अध्याय २२

श्लोक 98

यतस्त्वं मदगृहे जातो विष्णुभक्तिपरायणः ।इति संतुष्टचित्तस्तु तस्य पुत्रस्य कर्मणा

yatastvaṃ madagṛhe jāto viṣṇubhaktiparāyaṇaḥ / iti saṃtuṣṭacittastu tasya putrasya karmaṇā

हिन्दी अर्थ

कनिष्ठिकाके अग्रभागके समान मोटा और दस अंगुल लंबा दाँतुन ब्राह्मण करे। क्षत्रिय नौ अंगुल, वैश्य आठ अंगुल, शूद्र और स्त्रियोंको चार अंगुलका दाँतुन करना चाहिए। दाँतुन न

English

since you were born in my house, devoted to Vishnu." Thus, satisfied in mind by his son's deed,

अध्याय २२

श्लोक 99

हरिपूजाविधानं च यथावत्समबोधयत् ।इत्येतत्ते मुनिश्रेष्ठ यथावत्कथितं मया ।संकोचविस्तराभ्यां च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

haripūjāvidhānaṃ ca yathāvatsamabodhayat / ityetatte muniśreṣṭha yathāvatkathitaṃ mayā / saṃkocavistarābhyāṃ ca kimanyacchrotumicchasi

हिन्दी अर्थ

मिलनेपर बारह कुल्लोंसे मुख शुद्धि कर लेनी चाहिए। उसके बाद नदी आदिके निर्मल जलमें स्नान करे। वहाँ तीर्थोंको प्रणाम करके सूर्यमण्डलमें भगवान् नारायणका आवाहन करे। फिर गन्ध

English

he duly taught him the method of worshipping Hari. Thus, O best of sages, I have told you this as it was, in brief and in detail; what else do you wish to hear?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 22
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.