Narada Purana· Nārada Purāṇa
9
अध्याय 9 / 167

Book 1 - Adhyaya 10

52 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ52 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गा माहात्म्ये नवमो ऽध्यायः नारद उवाच विष्णुपादाग्रसंभूता या गङ्गेत्यभिधीयते ।तदुत्पत्तिं वद भ्रातरनुग्राह्यो ऽस्मि ते यदि

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde gaṅgā māhātmye navamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca viṣṇupādāgrasaṃbhūtā yā gaṅgetyabhidhīyate / tadutpattiṃ vada bhrātaranugrāhyo 'smi te yadi

हिन्दी अर्थ

जानना चाहिए। बारह हजार दिव्य वर्षोका एक 4

English

O brother, if I am considered worthy of being blessed by you, kindly narrate to me the origin and other details of the river that is called the Gahga and that has its source from the feet of Visnu.*

अध्याय ९

श्लोक 2

सनक उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि गङ्गोत्पत्तिं तवानघ ।वदृतां शृण्वतां चैंव पुण्यदां पापनाशिनीम्

sanaka uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi gaṅgotpattiṃ tavānagha / vadṛtāṃ śṛṇvatāṃ caiṃva puṇyadāṃ pāpanāśinīm

हिन्दी अर्थ

देवत युग होता है। दो हजार हैवत युगके बराबर ब्रह्मके एक दिन-रात्रिका मान है। वह मनुष्योंके लिये सृष्टि और प्रलय दोनों मिलकर ब्रह्माका दिन-रात-रूप एक कल्प है। इकहत्तर दिव्य

English

O Narada, listen. I shall relate to you, O sinless one, the source or the origin of the Gahga that bestows merits on the speakers as well as on the listeners, and destroys their sins.

अध्याय ९

श्लोक 3

आसीदिन्द्रादिदेवानां जनकः कश्यपो मुनिः ।दक्षात्मजे तस्य भार्ये दितिश्चादितिरेव च

āsīdindrādidevānāṃ janakaḥ kaśyapo muniḥ / dakṣātmaje tasya bhārye ditiścāditireva ca

हिन्दी अर्थ

चतुर्युगका एक मन्वन्तर होता है और चौदह मन्वन्तरोंसे ब्रह्माजीका एक दिन पूरा होता है। मुने! जितना बड़ा ब्रह्माजीका दिन होता है, उतनी ही बड़ी उनकी रात्रि भी बतायी गयी है।

English

The Daityas were called FUrvadeoas as they had been always senior to Devas. The first Daitya, the son of Did, was the powerful Hiranyakaipu.

अध्याय ९

श्लोक 4

अगदितिर्देवमातास्ति दैत्यानां जननी दितिः ।ते तयोरात्मजा विप्र परस्परजयैषिणः

agaditirdevamātāsti daityānāṃ jananī ditiḥ / te tayorātmajā vipra parasparajayaiṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

विप्रवर ! ब्रह्माजीकी रात्रिके समय तीनों लोकोंका नाश हो जाता है। मानव वर्ष-गणनाके अनुसार उसका जो प्रमाण है, वह सुनो। मुने! एक हजार चतुर्युग (चार हजार युग)-का ब्रह्माजीका एक

English

Prahlada, the extremely noble and the righteous- most Daitya, was his son. Prahlada*s son Virocana was a great devotee of Brahmanas.

अध्याय ९

श्लोक 5

सदा सपूर्वदेवास्तु यतो दैत्याः प्रकीर्तिताः ।आदिर् दैत्यो दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुर्बली

sadā sapūrvadevāstu yato daityāḥ prakīrtitāḥ / ādir daityo diteḥ putro hiraṇyakaśipurbalī

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले--जिनके सहस्ींों मस्तक हैं, रोग-शोक आदि विकारसे जो सर्वथा रहित हैं, जिनका कोई आधार नहीं है (स्वयं ही सबके आधार हैं) तथा जो सर्वत्र व्यापक हैं,

English

O excellent sage, his elephants were in billions. The number of his horses and the chariots came to as many. For every elephant, the number of foot-soldiers was five hundred. How can his excellent army be described adequately?

अध्याय ९

श्लोक 6

प्रह्लादस्तस्य पुत्रो ऽभूत्सुमहान्दैत्यसत्तमः ।विरोचन स्तस्य सुतो बभूव द्विजभक्तिमान्

prahlādastasya putro 'bhūtsumahāndaityasattamaḥ / virocana stasya suto babhūva dvijabhaktimān

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंसे सदा प्राथित होनेवाले उन भगवान् नारायणदेवको मैं सदा प्रणाम करता हूँ। जो प्रमाणसे परे तथा जरावस्थासे रहित हैं, नित्य एवं सच्चिदानन्दस्वरूप हैं तथा जहाँ कोई तर्क या

English

His ministers were Kumbhanijla and Kupakarna who surpassed the leaders of millions of ministers. Bali had a hun¬ dred sons, the eldest of whom was Bana. He was equal to his father in heroism and prowess.

अध्याय ९

श्लोक 7

तस्य पुत्रो ऽतितेजस्वी बलिरासीत्प्रतापवान् ।स एव वाहिनीपालो दैत्यानामभवन्मुनेः

tasya putro 'titejasvī balirāsītpratāpavān / sa eva vāhinīpālo daityānāmabhavanmuneḥ

हिन्दी अर्थ

संकेत काम नहीं देता, उन भगवान् जनार्दनको मैं प्रणाम करता हूँ। जो परम अक्षर, नित्य, विश्वके आदिकारण तथा जगतके उत्पत्तिस्थान हैं, उन सर्वतत्त्वमय शान्तस्वरूप भगवान् जनार्दनको मैं

English

Arriving at the city of the slayer of Vrtra (viz. Amaravati), the demon laid siege to it through Daityas, strong and vehement like lions. The thunder-bolt-bearing Indra and other gods came out of the city for fighting with them.

अध्याय ९

श्लोक 8

बलेन महता युक्तो बुभुजे मेदिनीमिमाम् ।विजित्य वसुधां सर्वां स्वर्गं जेतुं मनो दधे

balena mahatā yukto bubhuje medinīmimām / vijitya vasudhāṃ sarvāṃ svargaṃ jetuṃ mano dadhe

हिन्दी अर्थ

नमस्कार करता हूँ। जो पुरातन पुरुष सब प्रकाकी सिद्धियोंसे सम्पन्न और सम्पूर्ण ज्ञानके एकमात्र आश्रय हैं, जिनका स्वरूप परसे भी अति परे है, उन भगवान् जनार्दनको मैं

English

A terrible battle ensued thereafter between the gods and Daityas, with shouts like thunders of clouds at the end of the universe, mixed with the sounds of big drums.

अध्याय ९

श्लोक 9

गजाश्च यस्यायुतकोटिलक्षास्तावन्त एवाश्चरथा मुनीन्द्र ।गजेगजे पञ्चशती पदातेः किं वर्ण्यते तस्य चमूर्वरिष्टा

gajāśca yasyāyutakoṭilakṣāstāvanta evāścarathā munīndra / gajegaje pañcaśatī padāteḥ kiṃ varṇyate tasya camūrvariṣṭā

हिन्दी अर्थ

नमस्कार करता हूँ। जो परम ज्योति, परम धाम तथा परम पवित्र पद हैं, जिनकी सबके साथ एकरूपता है, उन परमात्मा जनार्दनको मैं प्रणाम करता हूँ। सतू, चित् और आनन्द ही जिनका

English

In that extremely terrible battle, Daityas discharg¬ ed volleys of arrows on the army of Devas. The gods too retaliated like-wise on the army of Daityas.

अध्याय ९

श्लोक 10

अमात्यकोट्यग्रसरावमात्यौ कुम्भाण्डनामाप्यथ कूपकर्णः ।पित्रा समं शौर्यपराक्रमाभ्यां बाणो बलेः पुत्रशतग्रजो ऽभूत्

amātyakoṭyagrasarāvamātyau kumbhāṇḍanāmāpyatha kūpakarṇaḥ / pitrā samaṃ śauryaparākramābhyāṃ bāṇo baleḥ putraśatagrajo 'bhūt

हिन्दी अर्थ

स्वरूप है, जो सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मादि देवताओंके लिये भी परम पद हैं, उन सर्वस्वरूप श्रेष्ठ सनातन भगवान् जनार्दनको मैं नमस्कार करता हूँ। जो

English

Yelling sounds and shouts came up from both the armies (such. as 'Kill', 'Tear', 'Hit*, 'Split', 'Annihilate', 'Strike down', etc.

अध्याय ९

श्लोक 11

बलिः सुराञ्जेतुमनाः प्रवृत्तः सैन्येन युक्तो महता प्रतस्थे ।ध्वजातपर्त्रैर्गगनाबुराशेस्तरङ्गविद्युत्स्मरणं प्रकुर्वन्

baliḥ surāñjetumanāḥ pravṛttaḥ sainyena yukto mahatā pratasthe / dhvajātapartrairgaganāburāśestaraṅgavidyutsmaraṇaṃ prakurvan

हिन्दी अर्थ

मायाके अधिपति हैं तथा जो रूपरहित होते हुए भी अनेक रूपवाले हैं, उन भगवान् जनार्दनको मैं प्रणाम करता हूँ। जो भगवान् इस जगतूकी सृष्टि, पालन और संहार करते हैं, उन आदिदेव

English

Beholding the fire that originated from the mutual friction of the shafts discharged by gods and Asuras, the whole universe regarded it as an untimely Pralaya (the dissolution of the world).

अध्याय ९

श्लोक 12

अवाप्य वृत्रारिपुरं सुरारी रुरोघ दैत्यैर्मृगराजगाढैः ।सुरश्च युद्धाय पुरात्तथैव विनिर्ययुर्वज्रकरादयश्च

avāpya vṛtrāripuraṃ surārī rurogha daityairmṛgarājagāḍhaiḥ / suraśca yuddhāya purāttathaiva viniryayurvajrakarādayaśca

हिन्दी अर्थ

भगवान् जनार्दनकों मैं नमस्कार करता हूँ।

English

The army of the enemies of gods, wielding a stream of refulgent weapons shone like the night over-cast with clouds with streaks of lightning Bashing across.

अध्याय ९

श्लोक 13

ततः प्रववृते युद्धं घोरं गीर्वाणदैत्ययो ।कल्पान्तमेघानिर्धोषं डिण्डिंमध्वनिसंभ्रमम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghoraṃ gīrvāṇadaityayo / kalpāntameghānirdhoṣaṃ ḍiṇḍiṃmadhvanisaṃbhramam

हिन्दी अर्थ

मेरी रक्षा कीजिये। मन-वाणीसे अतीत परमेश्वर! आपको नमस्कार है।

English

In that war, the agile, active and valorous gods, by means of their arrows, smashed to smithereens the huge boul¬ ders of mountainous rocks, hurled by the Asuras.

अध्याय ९

श्लोक 14

मुमुचुः शरजालानि दःत्याः सुमनसां बले ।देवाश्च दैत्यसेनासु संग्रामे ऽत्यन्तदारुणे

mumucuḥ śarajālāni daḥtyāḥ sumanasāṃ bale / devāśca daityasenāsu saṃgrāme 'tyantadāruṇe

हिन्दी अर्थ

विप्रवर नारदजी! शद्भु, चक्र और गदा धारण करनेवाले जगदगुरु भगवान् विष्णु इस

English

Some of them confronted the elephants with their elephants, the chariots by means of their chariots, the horses

अध्याय ९

श्लोक 15

जहि दारय भिन्धीते छिन्धि मारय ताडय ।इत्येवं सुमहान्घोषो वदतां सेनयोरभूत्

jahi dāraya bhindhīte chindhi māraya tāḍaya / ityevaṃ sumahānghoṣo vadatāṃ senayorabhūt

हिन्दी अर्थ

प्रकार स्तुति करनेवाले मार्कण्डेयजीसे अत्यन्त

English

Some of them, on being hit with Parighas (Iron clubs), fell into the marsh of blood. Some of them whose vital breath had come out i.e. (died), occupied the aerial cars.

अध्याय ९

श्लोक 16

शरदुन्दुभिनिध्वानैः सिंहनादैः सिंहनादैः सुरद्विषाम् ।भाङ्कारैः स्यन्दनानां च बाणक्रेङ्गारनिःस्वनैः

śaradundubhinidhvānaiḥ siṃhanādaiḥ siṃhanādaiḥ suradviṣām / bhāṅkāraiḥ syandanānāṃ ca bāṇakreṅgāraniḥsvanaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानने कहा--द्विजश्रेष्ठ! संसारमें जो भक्त पुरुष मुझ भगवान्की भक्तिमें चित्त लगाये रहनेवाले हैं, उनपर संतुष्ट हो मैं सदा उनकी रक्षा करता हूँ, इसमें संदेह नहीं है।

English

Those Daityas who were forcibly killed by the gods in the battle, assiuned the forms of devas and rushed at demons.

अध्याय ९

श्लोक 17

अश्वानां हेषितैश्चैव गजानां बृंहितैस्तथा ।टङ्गारैर्धनुषां चैव लोकः शब्दत्मयो ऽभवत्

aśvānāṃ heṣitaiścaiva gajānāṃ bṛṃhitaistathā / ṭaṅgārairdhanuṣāṃ caiva lokaḥ śabdatmayo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

भगवद्धक्तरूपसे अपनेको छिपाकर मैं ही सदा सब लोकोंकी रक्षा करता हूँ।

English

Then the extremely terrible hosts of demons who became infuriated on being beaten soundly by the gods, hit back gods by means of various kinds of weapons (such as)

अध्याय ९

श्लोक 18

सुरासुरविनिर्मुक्तबाणनिष्पेषजानले ।अकालप्रलयं मेने निरीक्ष्य सकलं जगत्

surāsuravinirmuktabāṇaniṣpeṣajānale / akālapralayaṃ mene nirīkṣya sakalaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजीने पूछा--भगवन्! भगवद्धक्तके क्या लक्षण हैं ? किस कर्मसे मनुष्य भगवद्धक्त होते हैं, यह मैं सुनना चाहता हूँ; क्योंकि इस बातको जाननेके लिये मेरे मनमें बड़ी

English

The gods hurled various kinds of weapons at Daityas. In this way, the extremely terrible battle continued for eight thousand years.

अध्याय ९

श्लोक 19

बभौ देवद्विषां सेना स्फुरच्छस्त्रौघधारिणी ।चलद्विद्युन्निभा रात्रिश्छादिता जलदैरिव

babhau devadviṣāṃ senā sphuracchastraughadhāriṇī / caladvidyunnibhā rātriśchāditā jaladairiva

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानने कहा--मुनिश्रेष्ठट ! भगवद्धक्तोंके लक्षण बतलाता हूँ, सुनो। उनके प्रभाव अथवा महिमाका वर्णन करोड़ों वर्षोमें भी नहीं किया जा सकता। जो सम्पूर्ण जीवोंके हितैषी हैं, जिनमें

English

When the army of Daityas became powerful, the defeated heaven-dwellers abandoned their celestial region in great fright and fled precipitately.

अध्याय ९

श्लोक 20

तस्मिन्युद्धे महाधोरैर्गिरीन् क्षित्पान् सुरारिभिः ।नाराचैश्चूर्णयामासुर्वेवास्ते लघुविक्रमाः

tasminyuddhe mahādhorairgirīn kṣitpān surāribhiḥ / nārācaiścūrṇayāmāsurvevāste laghuvikramāḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरोंक दोष देखनेकी आदत नहीं है, जो ईर्ष्यारहित, मन और इन्द्रियोंको वशमें रखनेवाले, निष्काम एवं शान्त हैं, वे ही भगवद्धक्तोंमें श्रेष्ठ माने गये हैं। जो मन, वाणी तथा क्रियाद्वारा

English

She thought to herself, 'T am staying in vain", and then she went to the mountain Himalaya. Wishing for the pros¬ perity of Indra and the defeat of Daityas, she who was devotedly attached to meditation on Hari, performed a severe penance.

अध्याय ९

श्लोक 21

केचित्सताडयामासुर्नागैर्नागान्रथान्रथैः ।अश्वैरश्वांश्च केचित्तु गदादण्डैरथार्द्दयन्

kecitsatāḍayāmāsurnāgairnāgānrathānrathaiḥ / aśvairaśvāṃśca kecittu gadādaṇḍairathārddayan

हिन्दी अर्थ

दूसरोंको कभी पीड़ा नहीं देते तथा जिनमें संग्रह अथवा कुछ ग्रहण करनेका स्वभाव नहीं है, वे भगवद्धक्त माने गये हैं। जिनकी सात्त्विक बुद्धि उत्तम भगवत्सम्बन्धी कथा-वार्ता सुननेमें स्वभावतः

English

Those who neglect their body are the slayers of Atman. O fortunate and blessed lady, stay here happily. Please do not cause grief to us, your sons.

अध्याय ९

श्लोक 22

परिधैस्ताडिताः केचित्पेतुः शोणितकर्द्दमे ।समुक्त्रान्तासवः केचिद्विमानानि समाश्रिताः

paridhaistāḍitāḥ kecitpetuḥ śoṇitakarddame / samuktrāntāsavaḥ kecidvimānāni samāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

लगी रहती है तथा जो भगवान् और उनके भक्तोंके भी भक्त होते हैं, वे श्रेष्ठ भक्त समझे जाते हैं। जो श्रेष्ठ मानव माता और पिताके प्रति गड्ढा और विश्वनाथका भाव रखकर उनकी सेवा करते

English

O mother, undoubtedly those who arc devoid of their mothers are no better than dead, whether they be cows or other animals or even trees. None of these derives any happi¬ ness without their mother. Whether one is an indigent fellow or an ailing one, or one in exile in a foreign land, one derives the greatest joy at the mere sight of one's mother.

अध्याय ९

श्लोक 23

ये दैत्या निहता देवैः प्रसह्य सङ्गरे तदा ।ते देवभावमापन्ना दैतेयान्समुपाद्रवन्

ye daityā nihatā devaiḥ prasahya saṅgare tadā / te devabhāvamāpannā daiteyānsamupādravan

हिन्दी अर्थ

हैं, वे भी श्रेष्ठ भगवद्धक्त हैं। जो भगवानके पूजनमें रत हैं, जो इसमें सहायक होते हैं तथा जो भगवान्की पूजा देखकर उसका अनुमोदन करते हैं, वे उत्तम भगवद्धक्त हैं। जो ब्रतियों तथा

English

Hence, O gentle lady, save us who are your sons and who are extremely distressed'

अध्याय ९

श्लोक 24

अथ दैत्यगणाः क्रुद्वास्तड्यमानाः सुर्वैर्भृशम् ।शस्त्रैर्बहुविधैर्द्देवान्निजध्नुरतिदारुणाः

atha daityagaṇāḥ krudvāstaḍyamānāḥ survairbhṛśam / śastrairbahuvidhairddevānnijadhnuratidāruṇāḥ

हिन्दी अर्थ

यतियोंकी सेवामें संलग्न तथा परायी निन्दासे दूर

English

Due to fury, their eyes turned red. They roared like clouds at the end of the Kalpa (when the universe is dissolved). By the gnashing of the tips of their curved fangs (in anger), they created fire which burnt down the forest instantaneously.

अध्याय ९

श्लोक 24-2

वृथात्र निवसामीति मत्वागाद्धिमवद्गिरम् ।शक्रस्यैश्वर्यमिच्छन्ती दैत्यानां च पराजयम्

vṛthātra nivasāmīti matvāgāddhimavadgiram / śakrasyaiśvaryamicchantī daityānāṃ ca parājayam

हिन्दी अर्थ

रहते हैं, वे श्रेष्ठ भागवत हैं। जो श्रेष्ठ मनुष्य सबके लिये हितकारक वचन बोलते हैं और सबके गुणोंको ही ग्रहण करनेवाले हैं, वे इस लोकमें भगवद्धक्त माने गये हैं। जो श्रेष्ठ मानव

English

Due to fury, their eyes turned red. They roared like clouds at the end of the Kalpa (when the universe is dissolved). By the gnashing of the tips of their curved fangs (in anger), they created fire which burnt down the forest instantaneously.

अध्याय ९

श्लोक 25

दृषद्भिर्भिदिपालैश्च खड्गैः परशुतोमरैः ।परिधैश्छुरिकाभिश्च कुन्तैश्चक्रैश्च शङ्कुभिः

dṛṣadbhirbhidipālaiśca khaḍgaiḥ paraśutomaraiḥ / paridhaiśchurikābhiśca kuntaiścakraiśca śaṅkubhiḥ

हिन्दी अर्थ

सब जीवोंको अपने ही समान देखते तथा शत्रु और मित्रमें भी समान भाव रखते हैं, वे उत्तम भगवद्धक्त हैं। जो धर्मशास्त्रके वक्ता, सत्यवादी तथा साधुपुरुषोंके सेवक हैं, वे भगवद्धक्तोंमें श्रेष्ठ

English

The legend of Bali, his generosity, truthfulness, valour and nobility of character overshadow the greatness of Visi; 7 [u who deceived him by begging three feet of land as a pigmy, and assuming a cosmic form, pressed him down to the nether world, is very popular with Puraas. We find it is AfM.III.272. 61-76, BA./*.VIII.chs. 15, 18 to 23, A 5-11, Bd. 73.75'87, AP.lAl. 79-103, KP 1.16.1-69, Va. 74-86, to mention a few. The transformation of the Vedic sun-god Vifu into Puraic Trivikrama and its fusion with Bali legend is interesting.

अध्याय ९

श्लोक 26

मुसलैरङ्कुशेश्वैव लाङ्गलैः पट्टिशैस्तथा ।शक्त्योपलैः शतघ्रीभिः पाशैश्च तलमुष्टिभिः

musalairaṅkuśeśvaiva lāṅgalaiḥ paṭṭiśaistathā / śaktyopalaiḥ śataghrībhiḥ pāśaiśca talamuṣṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

कहे गये हैं। जो पुराणोंकी व्याख्या करते, जो पुराण सुनते और पुराण-वक्तामें श्रद्धाभक्ति रखते हैं, वे श्रेष्ठ भगवद्धक्त हैं। जो मनुष्य सदा गौओं तथा ब्राह्मणोंकी सेवा करते और तीर्थयात्रामें लगे

English

As indicated there, the attribution of a heavenly source to the Ganga is a part of the racial memory of Indo-Aryans, who still remembered in a legen¬ dary form, their stay in the Mem (Pamir) region. S.M. Ali in the Geography of the Purdifos, describes graphically the geneses of the 'descent of the Ganga and why the Ganga came to be called Tripathaga. His conclusions are as follow:

अध्याय ९

श्लोक 27

शूलैर्नालीकनाराचैः क्षेपणीयैःसमुद्ररैः ।रथाश्वनागपदगैः सङ्कुलो ववृधे रणः

śūlairnālīkanārācaiḥ kṣepaṇīyaiḥsamudraraiḥ / rathāśvanāgapadagaiḥ saṅkulo vavṛdhe raṇaḥ

हिन्दी अर्थ

रहते हैं, वे श्रेष्ठ भगवद्धक्त हैं। जो मनुष्य दूसरोंका अभ्युदय देखकर प्रसन्न होते और भगवन्नामका जप करते रहते हैं, वे उत्तम भागवत हैं। जो बगीचे लगाते, तालाब और पोखरोंकी

English

Probably the correct reading must be iaAkha-dundubhi-mddhBonaif and

अध्याय ९

श्लोक 28

देवाश्च विविधास्त्राणि दैतेयेभ्यः समाक्षिपन् ।एवमष्टसहस्राणि युद्धमासीत्सुदारुणम्

devāśca vividhāstrāṇi daiteyebhyaḥ samākṣipan / evamaṣṭasahasrāṇi yuddhamāsītsudāruṇam

हिन्दी अर्थ

रक्षा करते तथा बावड़ी और कुएँ बनवाते हैं, वे उत्तम भक्त हैं। जो तालाब और देवमन्दिर बनवाते तथा गायत्री-मन्त्रके जपमें संलग्न रहते हैं, वे श्रेष्ठ भक्त हैं। जो हरिनामका आदर करते, उन्हें

English

One year of human beings (360 days) constitutes one day of gods. Thus one year of gods or divine year == 360 years of men. So Aditi performed penance for 1000 divine years or 360,000 human years.

अध्याय ९

श्लोक 29

अथ दैत्यबले वृद्धे पराभूता दिवौकसः ।सुरलोकं परित्यतज्य सर्वे भीताः प्रदुद्रुवुः

atha daityabale vṛddhe parābhūtā divaukasaḥ / suralokaṃ parityatajya sarve bhītāḥ pradudruvuḥ

हिन्दी अर्थ

सुनकर अत्यन्त हर्षमें भर जाते और पुलकित हो उठते हैं, वे श्रेष्ठ भगवद्धक्त हैं। जो मनुष्य तुलसीका बगीचा देखकर उसको नमस्कार करते और कानोंमें तुलसी काष्ठ धारण करते हैं, वे

English

When the demons' strength grew, the defeated denizens of heaven abandoned the world of the gods and fled in fear.

अध्याय ९

श्लोक 30

नररुपपरिच्छन्ना विचेरु रवनीतले ।वैरोचनिस्त्रिभुवनं नारायणपरायणः

nararupaparicchannā viceru ravanītale / vairocanistribhuvanaṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तम भगवद्धक्त हैं। जो तुलसीकी गन्ध सूँघकर तथा उसकी जड़के समीपकी मिट्टीको सूघकर प्रसन्न होते हैं, वे भी श्रेष्ठ भक्त हैं। जो वर्णाश्रम- धर्मके पालनमें तत्पर, अतिथियोंका सत्कार

English

Disguised in human forms, they wandered over the earth, while Bali, son of Virochana, devoted to Narayana, enjoyed the three worlds.

अध्याय ९

श्लोक 31

बुभुजे ऽव्याहतैश्चर्यप्रवृद्धश्रीर्महाबलः ।इत्याज चाश्वमेघैः स विष्णुप्रीणनतत्परः

bubhuje 'vyāhataiścaryapravṛddhaśrīrmahābalaḥ / ityāja cāśvameghaiḥ sa viṣṇuprīṇanatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले तथा वेदार्थके वक्ता होते हैं, वे श्रेष्ठ भागवत माने गये हैं। जो भगवान् शिवसे प्रेम रखनेवाले, शिवके चिन्तनमें ही आसक्त रहनेवाले तथा शिवके चरणोंकी पूजामें तत्पर एवं त्रिपुण्ड

English

With unobstructed lordship and flourishing prosperity, that mighty one sacrificed with horse-sacrifices, intent on pleasing Vishnu.

अध्याय ९

श्लोक 32

इन्द्रत्वं चाकरोत्स्वर्गे दिक्पालत्वं तथैव च ।देवानां प्रीणनार्थाय यैः क्रियन्ते द्विजैर्मखाः

indratvaṃ cākarotsvarge dikpālatvaṃ tathaiva ca / devānāṃ prīṇanārthāya yaiḥ kriyante dvijairmakhāḥ

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले हैं, वे भी श्रेष्ठ भक्त हैं। जो भगवान् विष्णु तथा परमात्मा शिवके नाम लेते

English

He also held the offices of Indra in heaven and of the guardians of the quarters; in all those sacrifices that Brahmins perform to please the gods,

अध्याय ९

श्लोक 33

तेषु यज्ञेषु सर्वेषु हविर्भुङ्क्ते स दैत्यराट् ।अदितिः स्वात्मजान्वीक्ष्य देवमातातिदुःखिता

teṣu yajñeṣu sarveṣu havirbhuṅkte sa daityarāṭ / aditiḥ svātmajānvīkṣya devamātātiduḥkhitā

हिन्दी अर्थ

तथा रुद्राक्षकी मालासे विभूषित होते हैं, वे श्रेष्ठ भगवद्धक्त हैं। जो बहुत दक्षिणावाले यक्ञोंद्वारा महादेवजी अथवा भगवान् विष्णुका उत्तम भक्तिसे यजन करते हैं, वे श्रेष्ठ भगवद्धक्त हैं। जो पढ़े हुए

English

the king of the demons consumed the offerings. Aditi, mother of the gods, seeing her sons so, was greatly grieved.

अध्याय ९

श्लोक 35

हरिध्यानपरा भूत्वा तपस्तेपे ऽतिदुष्करम् ।किञ्चित्कालं समासीना तिष्टन्ती च ततः परम्

haridhyānaparā bhūtvā tapastepe 'tiduṣkaram / kiñcitkālaṃ samāsīnā tiṣṭantī ca tataḥ param

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोंका दूसरोंक हितके लिये उपदेश करते और सर्वत्र गुण ही ग्रहण करते हैं, वे उत्तम भक्त माने गये हैं। परमेश्वर शिव तथा परमात्मा विष्णुमें जो समबुद्धिसे प्रवृत्त होते हैं, वे श्रेष्ठ भक्त माने

English

Intent on meditating on Hari, she performed very hard austerity: for a while sitting, then standing,

अध्याय ९

श्लोक 36

पादेनैकेन सुचिरं ततः पादाग्रमात्रतः ।कञ्चित्कालं फलाहारा ततः शीर्णदलाशना

pādenaikena suciraṃ tataḥ pādāgramātrataḥ / kañcitkālaṃ phalāhārā tataḥ śīrṇadalāśanā

हिन्दी अर्थ

गये हैं। जो शिवकी प्रसन्नताके लिये अग्निहोत्रमें तत्पर पञ्माक्षर मन्त्रके जपमें संलग्र तथा शिवके ध्यानमें अनुरक्त रहते हैं, वे उत्तम भागवत हैं। जो जलदानमें तत्पर, अन्नदानमें संलग्न तथा एकादशीब्रतके

English

for long on one foot, then on the tips of her toes; for a time eating fruit, then eating fallen leaves,

अध्याय ९

श्लोक 37

ततो जलाशमा वायुभोजनाहारवर्जिता ।सञ्चिदानन्दसन्दोहं ध्यायत्यात्मानमत्मना

tato jalāśamā vāyubhojanāhāravarjitā / sañcidānandasandohaṃ dhyāyatyātmānamatmanā

हिन्दी अर्थ

पालनमें लगे रहनेवाले हैं, वे श्रेष्ठ भक्त हैं। जो गोदान करते, कन्यादानमें तत्पर रहते और मेरी प्रसन्नतांके लिये सत्कर्म करते हैं, वे श्रेष्ठ भगवद्धक्त हैं। विप्रवर मार्कण्डेय! यहाँपर कुछ

English

then living on water, then on air, then abstaining from all food, meditating by herself on the Self, a mass of being-consciousness-bliss.

अध्याय ९

श्लोक 38

दिव्याब्दानां सहस्रं सा तपो ऽतप्यत नारद ।दुरन्तं तत्तपः श्रुत्वा दैतेया मायिनो ऽदितिम्

divyābdānāṃ sahasraṃ sā tapo 'tapyata nārada / durantaṃ tattapaḥ śrutvā daiteyā māyino 'ditim

हिन्दी अर्थ

ही भगवद्धक्तोंका वर्णन किया है। मैं भी सौ करोड़ वर्षोमें भी उन सबका पूरा-पूरा वर्णन नहीं कर सकता। अतः विप्रवर! तुम भी सदा उत्तम शीलसे युक्त होकर रहो। समस्त प्राणियोंको

English

For a thousand divine years she practised that austerity, O Narada. Hearing of her unending austerity, the deceitful demons, urged on by Bali,

अध्याय ९

श्लोक 39

देवतारुपमास्थाय संप्रोचुर्बलिनोदिताः ।किमर्थं तप्यते मातः शरीरपरिशोषणम्

devatārupamāsthāya saṃprocurbalinoditāḥ / kimarthaṃ tapyate mātaḥ śarīrapariśoṣaṇam

हिन्दी अर्थ

आश्रय दो। मन और इन्द्रियोंको वशमें रखो। सबके प्रति मैत्रीभाव रखते हुए धर्माचरणमें लगे रहो। पुनः महाप्रलय-कालतक सब धर्मोंका पालन करते हुए मेरे स्वरूपके ध्यानमें तत्पर

English

took the forms of gods and said to Aditi: "Mother, why do you torment yourself and dry up your body?

अध्याय ९

श्लोक 40

यदि जनन्ति दैतेया महहुखं ततो भवेत् ।त्यजेदं दुःखबहुलं कायशोषणकारणम्

yadi jananti daiteyā mahahukhaṃ tato bhavet / tyajedaṃ duḥkhabahulaṃ kāyaśoṣaṇakāraṇam

हिन्दी अर्थ

रहकर तुम परम मोक्ष प्राप्त कर लोगे।

English

If the demons learn of it, there will be great sorrow; give up this painful drying of the body.

अध्याय ९

श्लोक 41

प्रयाससाध्यं सुकृतं न प्रशंसन्ति पण्डिताः ।शरीरं यन्ततो रक्ष्यं धर्मसाधनतत्परैः

prayāsasādhyaṃ sukṛtaṃ na praśaṃsanti paṇḍitāḥ / śarīraṃ yantato rakṣyaṃ dharmasādhanatatparaiḥ

हिन्दी अर्थ

अपने भक्त मार्कण्डेयको इस प्रकार बरदान देकर वहीं अन्तर्धान हो गये। महाभाग मार्कण्डेयजी सदा भगवान्के भजनमें लगे रहकर उत्तम धर्मका पालन करने लगे। उन्होंने अनेक प्रकारके

English

The wise do not praise merit that must be won by toil; the body is to be guarded with effort by those intent on the means of dharma.

अध्याय ९

श्लोक 42

ये शरीरमुपेक्षन्ते ते स्युरात्मविघातिनः ।सुखं त्वं तिष्ट सुभगे पुत्रानस्मान्न खेदय

ye śarīramupekṣante te syurātmavighātinaḥ / sukhaṃ tvaṃ tiṣṭa subhage putrānasmānna khedaya

हिन्दी अर्थ

यज्ञोंद्वारा विधिपूर्वक भगवान्का पूजन किया। फिर महाक्षेत्र शालग्रामतीर्थमें उत्तम तपस्या की और भगवान्के ध्यानद्वारा कर्मबन्धनका नाश करके परम मोक्ष प्राप्त कर लिया। इसलिये

English

Those who neglect the body are self-destroyers. Live happily, good lady, and do not trouble us, your sons.

अध्याय ९

श्लोक 43

मात्रा हीना जना मातर्मृतप्राया न संशयः ।गावो वा पशवो वापियत्र गावो महीरुहाः

mātrā hīnā janā mātarmṛtaprāyā na saṃśayaḥ / gāvo vā paśavo vāpiyatra gāvo mahīruhāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवानकी आराधना करनेवाला भक्त पुरुष सनकजी कहते हैं--विप्रवर नारद! तुमने समस्त प्राणियोंका हितकारी होता है। वह जो कुछ पूछा था, उसके अनुसार यह सब मनसे जो-जो वस्तुए पाना चाहता है, वह सब भगवद्धक्तिका माहात्म्य मैंने तुम्हें बताया है। अब निस्संदेह प्राप्त कर लेता है। और कया सुनना चाहते हो?

English

People without a mother, mother, are nearly dead, without doubt; cows or animals, even trees —

अध्याय ९

श्लोक 44

न लभन्ते सुखं किञ्चिन्मात्रा हीना मृतोपमाः ।दरिद्रो वापि रोगी वा देशान्तरगतो ऽपि वा

na labhante sukhaṃ kiñcinmātrā hīnā mṛtopamāḥ / daridro vāpi rogī vā deśāntaragato 'pi vā

हिन्दी अर्थ

गड्भा-यमुना-संगम, प्रयाग, काशी तथा गड्जा एवं गायत्रीकी महिमा .... कहते हैं--भगवान्की भक्तिका यह पुण्यतम क्षेत्र प्रयागको ही जानना चाहिए। जहाँ माहात्म्य सुनकर नारदजी बहुत प्रसन्न हुए। ब्रह्माजीने यज्ञद्वारा भगवान् लक्ष्मीपतिका यजन उन्होंने ज्ञान-विज्ञानके पारगामी सनक मुनिसे किया है तथा सब महर्षियोंने भी वहाँ नाना प्रकारके

English

those without a mother find no happiness and are like the dead. A poor man, a sick man, one gone to another land,

अध्याय ९

श्लोक 45

मातुर्दर्शनमात्रेण लभते परमां मुदम् ।अन्ने वा सलिले वापि धनादौ वा प्रियासु च

māturdarśanamātreṇa labhate paramāṃ mudam / anne vā salile vāpi dhanādau vā priyāsu ca

हिन्दी अर्थ

पुन: इस प्रकार प्रश्न किया। यज्ञ किये हैं। सब तीर्थोमें स्नान करनेसे जो पुण्य नारदजी बोले--मुने ! आप शास्त्रोंके पारदर्शी प्राप्त होते हैं, वे सब मिलकर गड्भाजीके एक बूँद विद्वान् हैं। मुसपर बड़ी भारी दया करके यह जलसे किये हुए अभिषेककी सोलहवीं कलाकी ठीक-ठीक बताइये कि क्षेत्रोंमें उत्तम क्षेत्र तथा भी समता नहीं कर सकते। जो गड़ासे सौ योजन

English

gains the highest joy by merely seeing his mother. In food, in water, in wealth or among loved ones,

अध्याय ९

श्लोक 46

कदाचिद्विमुखो याति जनो मातरि को ऽपि न ।यस्य माता गृहे नास्ति यत्र धर्मपरायणा ।साध्वी च स्त्री पतिप्राणा गन्तव्यं तेन वै वनम्

kadācidvimukho yāti jano mātari ko 'pi na / yasya mātā gṛhe nāsti yatra dharmaparāyaṇā / sādhvī ca strī patiprāṇā gantavyaṃ tena vai vanam

हिन्दी अर्थ

तीर्थोमें उत्तम तीर्थ कौन है? दूर खड़ा होकर भी “गद्भा-गज्भा' का उच्चारण सनकजीने कहा--ब्रह्मन्! यह परम गोपनीय करता है, वह भी सब पापोंसे मुक्त हो जाता है; प्रसड़ है, सुनो। उत्तम क्षेत्रोंका यह वर्णन सब फिर जो गड्ढममें स्नान करता है, उसके लिये तो प्रकारकी सम्पत्तियोंको देनेवाला, श्रेष्ठ, बुरे स्वप्रोंका कहना ही कया है ? भगवान् विष्णुके चरणकमलोंसे

English

no one ever turns away from his mother. He whose house has no mother, no devoted woman faithful to dharma and loving her husband, should go to the forest.

अध्याय ९

श्लोक 47

धर्मश्च नारायणभक्तिहीनां धनं च सद्भोगविवर्जितं हि ।गृहं च मार्यातनयेर्विहीनं यथा तथा मातृविहीनमर्त्यः

dharmaśca nārāyaṇabhaktihīnāṃ dhanaṃ ca sadbhogavivarjitaṃ hi / gṛhaṃ ca māryātanayervihīnaṃ yathā tathā mātṛvihīnamartyaḥ

हिन्दी अर्थ

नाशक, पवित्र, धर्मानुकूल, पापहारी तथा शुभ है। प्रकट होकर भगवान् शिवके मस्तकपर विराजमान मुनियोंको नित्य-निरन्तर इसका श्रवण करना चाहिए। होनेवाली भगवती गड़ा मुनियों और देवताओंके गड्जा और यमुनाका जो संगम है, उसीको महर्षिलोग द्वारा भी भलीभाँति सेवन करनेयोग्य हैं, फिर शास्त्रोंमें उत्तम क्षेत्र तथा तीर्थोमें उत्तम तीर्थ कहते साधारण मनुष्योंके लिये तो बात ही क्‍या है ?

English

Dharma is empty without devotion to Narayana; wealth without good enjoyment; a house without a wife and children: so is a man without a mother.

अध्याय ९

श्लोक 48

तस्माद्देवि परित्राहि दुःखार्तानात्मजांस्तवा ।इत्युक्ताप्यदितिर्दैप्यैर्न चचाल समाधितः

tasmāddevi paritrāhi duḥkhārtānātmajāṃstavā / ityuktāpyaditirdaipyairna cacāla samādhitaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। ब्रह्मा आदि समस्त देवता, मुनि तथा पुण्यकी श्रेष्ठ मनुष्य अपने ललाटमें जहाँ गड्राजीकी बालूका इच्छा रखनेवाले सब मनुष्य श्रेत और श्याम जलसे तिलक लगाते हैं, वहीं अर्धचन्द्रके नीचे प्रकाशित भरे हुए उस संगम-तीर्थका सेवन करते हैं। गड्भाको होनेवाला तृतीय नेत्र समझना चाहिए गड़ामें किया परम पवित्र नदी समझना चाहिए; क्‍योंकि वह हुआ स््रान महान् पुण्यदायक तथा देवताओंके

English

Therefore, goddess, save your sons who are in distress." Though thus addressed by the demons, Aditi did not stir from her meditation.

अध्याय ९

श्लोक 49

एवमुक्त्वासुराः सर्वे हरिध्यानपरायणाम् ।निरीक्ष्य क्रोधसंयुक्ता हन्तुं चक्रुर्मनोरथम्

evamuktvāsurāḥ sarve haridhyānaparāyaṇām / nirīkṣya krodhasaṃyuktā hantuṃ cakrurmanoratham

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके चरणोंसे प्रकट हुई है । इसी प्रकार लिये भी दुर्लभ है; वह भगवान् विष्णुका सारूप्य यमुना भी साक्षात् सूर्यकी पुत्री हैं। ब्रह्म! इन देनेवाला होता है--इससे बढ़कर उसकी महिमाके दोनोंका समागम परम कल्याणकारी है। मुने ! नदियोंमें विषयमें और क्‍या कहा जा सकता है ? गड्ढामें श्रेष्ठ गदड्डा स्मरणमात्रसे समस्त क्लेशोंका नाश स्नान करनेवाले पापी भी सब पापोंसे मुक्त हो श्रेष्ठ

English

Having said this, all the demons, seeing her intent on meditating on Hari, became angry and plotted to kill her.

अध्याय ९

श्लोक 50

कल्पान्तमेघनिर्घोषाः क्रोधसंरक्तलोचनाः ।दंष्ट्रग्रैरसृजन्वह्निं सो ऽदहत्काननं क्षणात्

kalpāntameghanirghoṣāḥ krodhasaṃraktalocanāḥ / daṃṣṭragrairasṛjanvahniṃ so 'dahatkānanaṃ kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

करनेवाली, सम्पूर्ण पापोंकों दूर करनेवाली तथा विमानपर बैठकर परम धाम बैकुण्ठको चले जाते सारे उपद्रवोंको मिय देनेवाली है। महामुने ! समुद्रपर्यन्त हैं। जिन्होंने गड़ामें स्नान किया है, वे महात्मा पृथ्वीपर जो-जो पुण्यक्षेत्र हैं, उन सबसे अधिक पुरुष पिता और माताके कुलकी बहुत-सी पीढ़ियोंको गड्जा गड्जेति यो ब्रूयाद् योजनानां शते स्थित:। सोडपि मुच्येत पापेभ्य: किमु गद्भजाभिषेकवान्॥

English

Roaring like clouds at the end of an age, their eyes red with rage, they released fire from the tips of their tusks; it burned the forest in a moment.

अध्याय ९

श्लोक 51

शतयोजनविस्तीर्णं नानाजीवसमाकुलम् ।तेनैव दग्धा दैतेया ये प्रधर्षयितुं गताः

śatayojanavistīrṇaṃ nānājīvasamākulam / tenaiva dagdhā daiteyā ye pradharṣayituṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुपादोद्धवा देवी विश्वेश्वशशिर:स्थिता। संसेव्या मुनिभिर्देवे: कि पुनः पामरैर्जने:॥

English

The forest, a hundred yojanas wide and full of creatures, was burned, and the demons who had gone to attack her were burned by that same fire.

अध्याय ९

श्लोक 52

सैवावशिष्टा जननी सुराणामब्दाच्छतादच्युतसक्तचिता ।संरक्षिता विष्णुसुदर्शनेन दैत्यान्तकेन स्वजनानुकम्पिना

saivāvaśiṣṭā jananī surāṇāmabdācchatādacyutasaktacitā / saṃrakṣitā viṣṇusudarśanena daityāntakena svajanānukampinā

हिन्दी अर्थ

महीनोंमें ) भक्तिपूर्वक सेवन किया जाय तो सेवन करनेवाले सम्पूर्ण जगत्को यह पवित्र कर देती है।

English

But the mother of the gods remained, her mind fixed on Achyuta for a hundred years, protected by Vishnu's discus Sudarshana, the demon-slayer, compassionate to his own.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 9
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.