Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
16
अध्याय 16 / 68

Adhyaya 16

39 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ39 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे पञ्चदशो ऽध्याय ॥ नर्प् १५ ॥ संसारवृक्षम् आरुह्य द्वंद्वपाशशतैर् दृढैः बध्यमानः सुतैश्वर्यैः पतितो योनिसागरे

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe pañcadaśo 'dhyāya || narp 15 || saṃsāravṛkṣam āruhya dvaṃdvapāśaśatair dṛḍhaiḥ badhyamānaḥ sutaiśvaryaiḥ patito yonisāgare

हिन्दी अर्थ

भरद्वाजजी बोले-सूतजी! आपने पहले मुझसे वसु आदि देवताओंकी सृष्टिका उस प्रकार वर्णन किया; परंतु अश्विनीकुमारों तथा मरुदूणोंकी उत्पत्ति नहीं कही; अतः अब उसे ही कहिये सूतजी बोले-महामते ! पूर्वकालमें शक्तिनन्दन श्रीपराशरजीने विष्णुपुराणमें मरुदरणोंकी उत्पत्तिका विस्तार- पूर्वक वर्णन किया है तथा वायुदेवताने वायुपुराणमें अश्विनीकुमारोंकी उत्पत्ति भी विस्तारपूर्वक कही है;

English

They demolish this tree and become scot-free. O the great learned Sukadeva, the evil-doers seldom get out from the trap of the object and the action (karma and kriya). The conscious people, on the other side, cut into pieces the branches of this tree by the conscious sword in their hands and attain to that immortal position from where they seldom are recycled to birth and death. The man fastened firmly by affection for the body and the wife too becomes free by virtue of the practical application of his consciousness. Hence, the great men keep the attainment of knowledge of the top of their action plan as it is the knowledge that only pleases the god Nrsimha. A man without consciousness is not better than an animal. The eating habits, rest and sleep, sense of fear and intercourse etc. in man are like those in the animals. It is only consciousness that differs him from the animals. Hence, the persons without consciousness too are like animal barring the structural or physical difference.

अध्याय १६

श्लोक 2

यः कामक्रोधलोभैस् तु विषयैः परिपीडितः बद्धः स्वकर्मभिर् गौणैः पुत्रदारैषणादिभिः

yaḥ kāmakrodhalobhais tu viṣayaiḥ paripīḍitaḥ baddhaḥ svakarmabhir gauṇaiḥ putradāraiṣaṇādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अतः मै यहाँ संक्षेपसे ही इस सृष्टिका वर्णन करूँगा, सुनिये प्रजापति दक्षकी एक कन्या अदिति नामसे प्रसिद्ध है। उनके गर्भसे 'आदित्य' नामक पुत्र हुआ। अदितिकुमार आदित्यको त्वष्टा प्रजापतिने अपनी संज्ञा नामको कन्या ब्याह दी। आदित्य भी त्वष्टाकी रूपवती एवं मनोरमा

English

Thus, chapter fifteen on 'description of the world tree' Sri Nrsimha Purana approaches the end.

अध्याय १६

श्लोक 3

स केन निस्तरत्य् आशु दुस्तरं भवसागरम् पृच्छाम् आख्याहि मे तात तस्य मुक्तिं कथं भवेत्

sa kena nistaraty āśu dustaraṃ bhavasāgaram pṛcchām ākhyāhi me tāta tasya muktiṃ kathaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

कन्या संज्ञाको पाकर उसके साथ सुखपूर्वक रहने लगे। संज्ञा अपने पतिके तापको न सह सकनेके कारण कुछ कालके बाद अपने पिताके घर चली गयी। उस कन्याको देखकर पिताने कहा-- बेटी! तुम्हारे स्वामी सूर्यदेव तुम्हारा स्नेहपूर्वक पालन करते हैं या तुम्हारे साथ कठोरतापूर्ण व्यवहार करते हैं?” पिताकी ऐसी बात सुनकर संज्ञा उनसे बोली--' तात! मैं स्वामीके प्रचण्ड तापसे जल गयी हूँ।' यह सुनकर पिताने उससे कहा-

English

Description of attainment of emancipation by virtue of concentration on god

अध्याय १६

श्लोक 4

शृणु वत्स महाप्राज्ञ यज् ज्ञात्वा मुक्तिम् आप्नुयात् तच् च वक्ष्यामि ते दिव्यं नारदेन श्रुतं पुरा

śṛṇu vatsa mahāprājña yaj jñātvā muktim āpnuyāt tac ca vakṣyāmi te divyaṃ nāradena śrutaṃ purā

हिन्दी अर्थ

“बेटी! तुम पतिके घर चली जाओ। पतिकी सेवा करना ही युवती स्त्रियोंका परम उत्तम धर्म है। मैं भी कुछ दिनोंके बाद आकर जामाता आदित्यदेवकी उष्णताँको उनके शरीरसे कुछ कम कर दूँगा'॥ ७-१२॥ ४! भगवान् सूर्यद्वारा संज्ञाके गर्भसे मनु, यम और यमीकी उत्पत्ति

English

dWtHH: -qf?rat g lftRHft lRll

अध्याय १६

श्लोक 5

नरके रौरवे घोरे धर्मज्ञानविवर्जिताः स्वकर्मभिर् महादुःखं प्राप्ता यत्र यमालये

narake raurave ghore dharmajñānavivarjitāḥ svakarmabhir mahāduḥkhaṃ prāptā yatra yamālaye

हिन्दी अर्थ

दिवसान्मनुं यमी यमं चापत्यत्रयमादित्यात् प्रासूत। शापं दत्तवान् है पुत्र शनैश्चर त्वं ग्रहो भव क्रूरदृष्टिर्मन्दगामी च पापग्रहस्त्वं च॥ १९॥ पुत्रि

English

^5: TOcbiH^jM: 3sKit'Muiifd(5T:iRll TT faWfriiiy

अध्याय १६

श्लोक 6

महापापकृतं घोरं संप्राप्ताः पापकृज्जनाः आलोक्य नारदः शीघ्रं गत्वा यत्र त्रिलोचनः

mahāpāpakṛtaṃ ghoraṃ saṃprāptāḥ pāpakṛjjanāḥ ālokya nāradaḥ śīghraṃ gatvā yatra trilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

साक्षात् प्रजापतिरागत्य देवत्वं यज्ञभागत्वं मुख्यं च देवानां भिषजत्वं दत्त्वा जगाम। आदित्यश्चाश्वरूपं पिताके यों कहनेपर वह पुनः पतिके घर लौट आयी तथा कुछ दिनोंके बाद क्रमशः मनु, यम और यमी (यमुना)--इन तीन संतानोंको जन्म दिया। किंतु पुनः जब सूर्यका ताप उससे नहीं सहा गया, तब संज्ञाने अपनी

English

<jT^ i mi3ti i fg gig gw ffig: gw ggrpRii

अध्याय १६

श्लोक 7

गङ्गाधरं महादेवं शंकरं शूलपाणिनम् प्रणम्य विधिवद् देवं नारदः परिपृच्छति

gaṅgādharaṃ mahādevaṃ śaṃkaraṃ śūlapāṇinam praṇamya vidhivad devaṃ nāradaḥ paripṛcchati

हिन्दी अर्थ

बुद्धिके बलसे स्वामीके उपभोगके लिये अपनी छाया (प्रतिबिम्ब) -स्वरूपा एक स्त्रीको उत्पन्न किया तथा उसे ही घरमें रखकर वह उत्तरकुरुदेशमें चली गयी और वहाँ घोड़ीका रूप धारण करके इधर-उधर विंचरने लगी अदितिनन्दन सूर्यने भी उसे संज्ञा ही मानकर उस अपनी जाया (भार्या)-रूपधारिणी छायाके गर्भसे पुनः मनु, शनैश्चर तथा तपती-इन तीन संतानोंको उत्पन्न 'किया। छायाको अपनी संतानोंके प्रति पक्षपातपूर्ण बर्ताव

English

Sri Sukadeva said- Dear father, how can

अध्याय १६

श्लोक 8

यः संसारे महाद्वंद्वैः कामभोगैः शुभाशुभैः शब्दादिविषयैर् बद्धः पीड्यमानः षडूर्मिभिः

yaḥ saṃsāre mahādvaṃdvaiḥ kāmabhogaiḥ śubhāśubhaiḥ śabdādiviṣayair baddhaḥ pīḍyamānaḥ ṣaḍūrmibhiḥ

हिन्दी अर्थ

करते देखकर यमने अपने पितासे कहा-- तात! यह हमलोगोंकी माता नहीं है।' पिताने भी जब यह सुना, तब उस भार्यासे कहा-सब संतानोंके प्रति समानरूपसे ही बर्ताव करो।' फिर भी छायाको अपनी ही संतानोंके प्रति अधिक स्नेहपूर्ण बर्ताव करते देख यम और यमीने उसे बहुत कुछ बुरा-भला कहा, किंतु जब सूर्यदेव पास आये, तब वे दोनों चुप हो रहे। यह देख छायाने उन दोनोंको शाप देते हुए कहा- “यम! तुम प्रेतोंके राजा बनो और

English

Yoni with the cord of affections for son and luxuries, suffering from sensuality, anger, greed and world affairs and fastened with the principal tie of the acts and subsidiary ties of passion for son (children) and wife cross this toughest worldly ocean quickly? How can he attain emancipation? Please provide us with the proper solution for this query.

अध्याय १६

श्लोक 9

कथं नु मुच्यते क्षिप्रं मृत्युसंसारसागरात् भगवन् ब्रूहि मे तत्त्वं श्रोतुम् इच्छामि शंकर

kathaṃ nu mucyate kṣipraṃ mṛtyusaṃsārasāgarāt bhagavan brūhi me tattvaṃ śrotum icchāmi śaṃkara

हिन्दी अर्थ

यमी! तू “यमुना' नामक नदी हो जा।'' छायाका यह ्रूरतापूर्ण बर्ताव देखकर भगवान् सूर्य भी कुपित हो उठे और उसके पुत्रोंको शाप देते हुए बोले “बेद शनैश्वर! तू क्रूरतापूर्ण दृष्टिसे देखनेवाला मन्दगामी ग्रह हो जा। तेरी गणना पापग्रहोंमें होगी। बेटी तपती! तू भी “तपती' नामकी नदी हो जा!'' इसके बाद भगवान् सूर्य ध्यानस्थ होकर विचार करने लगे कि “संज्ञा' कहाँ है॥ १४--२०॥

English

3 PJj gw gsnnjr yfadwygitij gw g^giftr it fgaj ^g gui i* 11 gw gft g^TRfggffgi: i w<*i$fa*igrg:7i irpgr gg gni^im n MeiNN^g gtt Rmngi: gr^wnT-.i aiiHigg gng: ggigg fagitog:ii^ii

अध्याय १६

श्लोक 10

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा नारदस्य त्रिलोचनः उवाच तम् ऋषिं शंभुः प्रसन्नवदनो हरः

tasya tad vacanaṃ śrutvā nāradasya trilocanaḥ uvāca tam ṛṣiṃ śaṃbhuḥ prasannavadano haraḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने ध्यान-नेत्रसे देखा, संज्ञा उत्तरकुरुमें अश्वा' का रूप धारण करके विचर रही है। तब वे स्वयं भी अश्वका रूप धारण करके वहाँ गये। जाकर उन्होंने उसके साथ समागम किया। उस अश्चारूपधारिणी संज्ञाके ही गर्भसे सूर्यके वीर्यसे दोनों ' अश्विनीकुमार' उत्पन्न हुए। उनके शरीर सब देवताओंसे अधिक सुन्दर थे । साक्षात् ब्रह्माजीने वहाँ पधारकर उन दोनों कुमारोंको देवत्व तथा यज्ञोमें भाग प्रात करनेका अधिकार प्रदान किया। साथ ही उन्हें

English

tt^ihr tiFTcig ^wnfuRtfi

अध्याय १६

श्लोक 11

ज्ञानामृतं च गुह्यं च रहस्यम् ऋषिसत्तम वक्ष्यामि शृणु दुःखघ्नं सर्वबन्धभयापहम्

jñānāmṛtaṃ ca guhyaṃ ca rahasyam ṛṣisattama vakṣyāmi śṛṇu duḥkhaghnaṃ sarvabandhabhayāpaham

हिन्दी अर्थ

गये। फिर सूर्यदेवनें अश्वका रूप त्यागकर अपना स्वरूप ७८ श्रीनरसिंहपुराण

English

fgfgg^g gng: ufb^sfgii'aii

अध्याय १६

श्लोक 12

तृणादि चतुरास्यान्तं भूतग्रामं चतुर्विधम् चराचरं जगत् सर्वं प्रसुप्तं यस्य मायया

tṛṇādi caturāsyāntaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham carācaraṃ jagat sarvaṃ prasuptaṃ yasya māyayā

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्मा चागत्य आदित्यं नामभिः स्तुत्वा धारण कर लिया। त्वष्टा प्रजापतिकी पुत्री संज्ञा भी अश्चाका पुण्या पवित्रा पापघ्नी भरद्वाज महामते

English

Vyasa said- I describe the divine knowledge to you all which provides a man with emancipation if properly understood as I had heard from Narada in the distant past. Please, listen to it with attention O learned son. Once Devarsi Narada got a chance to enter into the chamber of Yama, the same place where the gross Raurava hell is and the men without conscious acts and thoughts, suffer from numerous pains as a result of their past acts. He saw that the evil-doers have been thrown into there for suffering. He moved out from there immediately and reached a place where three eyed Mahadeva was. He bowed his head with requisite etiquette before the great trident holder god Sankara and Ganga. He then asked him

अध्याय १६

श्लोक 13

तस्य विष्णोः प्रसादेन यदि कश्चित् प्रबुध्यते स निस्तरति संसारं देवानाम् अपि दुस्तरम्

tasya viṣṇoḥ prasādena yadi kaścit prabudhyate sa nistarati saṃsāraṃ devānām api dustaram

हिन्दी अर्थ

रूप छोड़कर अपने साक्षात् स्वरूपमें प्रकट हो गयी। उस अवस्थामें सूर्यदेव त्वष्टाकी पुत्री अपनी पत्नी संज्ञाको आदित्यलोकमें ले गये। तदनन्तर विश्वकर्मा सूर्यके पास आये और उन्होंने विविध नामोंद्वारा उनका स्तवन किया तथा उनकी अनुमतिसे ही उनके श्रीअङ्गोंकी अतिशय उष्णताके अंशको कुछ शान्त कर दिया

English

Ef: M PTS?!: cRTtmt^: Tpnr^:l

अध्याय १६

श्लोक 14

भोगैश्वर्यमदोन्मत्तस् तत्त्वज्ञानपराङ्मुखः संसारसुमहापङ्के जीर्णा गौर् इव मज्जति

bhogaiśvaryamadonmattas tattvajñānaparāṅmukhaḥ saṃsārasumahāpaṅke jīrṇā gaur iva majjati

हिन्दी अर्थ

महामते भरद्वाज तथा अन्य ब्राह्मणो! इस प्रकार मैंने आपलोगोंसे दोनों अश्विनीकुमारोंके जन्मकी उत्तम, पुण्यमयी, पवित्र एवं पापनाशक कथा कह सुनायी। सूर्यके वे दोनों पुत्र देवताओंके वैद्य हैं। अपने दिव्यरूपसे सदा प्रकाशित होते रहते हैं। उन दोनोंके जन्मकी कथा सुनकर मनुष्य इस भूतलपर सुन्दर रूपसे सुशोभित होता है और -अन्तमें स्वर्गलोकमें जाकर वहाँ

English

<m 5 Tgm f^nr ^rrurhhicIj

अध्याय १६

श्लोक 15

यस् त्व् आत्मानं निबध्नाति कर्मभिः कोशकारवत् तस्य मुक्तिं न पश्यामि जन्मकोटिशतैर् अपि

yas tv ātmānaṃ nibadhnāti karmabhiḥ kośakāravat tasya muktiṃ na paśyāmi janmakoṭiśatair api

हिन्दी अर्थ

भवेत् सुरूपो दिवि मोदते च॥ २५ आनन्दका अनुभव करता है इति श्रीनरसिंहयुराणे अश्विनोरुत्पत्तिनाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८.॥ - .

English

^FT^T. gfg 'if dTC( $I)gfH' 5 SlfH VI^All^ II tTFT ffljtR Sjcsll ^TFJFT Plvtl'cH: I

अध्याय १६

श्लोक 16

तस्मान् नारद सर्वेशं देवानां देवम् अव्ययम् आराधयेत् सदा संयग् ध्यायेद् विष्णुं समाहितः

tasmān nārada sarveśaṃ devānāṃ devam avyayam ārādhayet sadā saṃyag dhyāyed viṣṇuṃ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्चकर्माद्ठारा १०८ नामोंसे भगवान् सूर्यका स्तवन यैः स्तुतो नामभिस्तेन सविता विश्वकर्मणा। तान्यहं श्रोतुमिच्छामि वद् सूत विवस्वतः

English

3grer pfw ?roj: JRRc^hI ?t:ii^oii

अध्याय १६

श्लोक 17

यस् तं विश्वम् अनाद्यन्तम् आद्यं स्वात्मनि संस्थितम् सर्वज्ञम् अमलं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

yas taṃ viśvam anādyantam ādyaṃ svātmani saṃsthitam sarvajñam amalaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

तानि मे श्रृणु नामानि यैः स्तुतो विश्वकर्मणा। सविता तानि वक्ष्यामि सर्वपापहराणि ते भरद्वाजजी बोलेसूतजी! विश्वकर्माने जिन नामोंके द्वारा भगवान् सूर्यका स्तवन किया था, उन्हें मैं सुनना चाहता हूँ। आप सूर्यदेवके उन नामोंका वर्णन

English

Narada said- O god, how can a man tied with the great struggles, grief and gaiety and the word etc. worldly affairs, suffering from six Urmis; shortly cross the ocean of mortal world? O benevolent god Siva, please tell me that remedy as I am curious to listen to the same. Having seen the curiosity of Narada, god Hara was pleased as his face was glowing with smile. He replied

अध्याय १६

श्लोक 18

निर्विकल्पं निराकाशं निष्प्रपञ्चं निरामयम् वासुदेवम् अजं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

nirvikalpaṃ nirākāśaṃ niṣprapañcaṃ nirāmayam vāsudevam ajaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--ब्रह्मन्! विश्वकर्माने जिन नामोंद्वारा भगवान् सविताका स्तवन किया था, उन सर्वपापहारी नामोंको तुम्हें बतलाता हूँ, सुनो १. आदित्यः-अदितिके पुत्र, २. सविता-- जगतूके उत्पादक, ३. सूर्य:--सम्पत्ति एवं प्रकाशके स्रष्ट, ४. खग:--आकाशमें विचरनेवाले, ५. पूषा-- सबका पोषण करनेवाले, ६. गभस्तिमान-- सहस्रो

English

?TRTgct ’ET ■pi' ST TppfWfFTI

अध्याय १६

श्लोक 19

निरञ्जनं परं शान्तम् अच्युतं भूतभावनम् देवगर्भं विभुं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

nirañjanaṃ paraṃ śāntam acyutaṃ bhūtabhāvanam devagarbhaṃ vibhuṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

तिमिरोन्मथनः शम्भुस्त्वष्टा मार्तण्ड आशुगः॥ ३ किरणोसे युक्त, ७. तिमिरोन्मथनः-- अन्धकारनाशक, हिरण्यगर्भः कपिलस्तपनो भास्करो रविः।

English

^nTEfi wm$ jfw fffjti i u

अध्याय १६

श्लोक 20

सर्वपापविनिर्मुक्तम् अप्रमेयम् अलक्षणम् निर्वाणम् अनघं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

sarvapāpavinirmuktam aprameyam alakṣaṇam nirvāṇam anaghaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

हरिविँश्चो महातेजाः सर्वरत्रप्रभाकरः। अंशुमाली तिमिरहा ऋग्यजुस्सामभावितः प्राणाविष्करणो मित्रः सुप्रदीपो मनोजवः। यज्ञेशो गोपतिः श्रीमान् भूतज्ञः क्लेशनाशनः

English

cTFT f^OTTt: irei^T chftrtcJffURfi F ftFHfa MT ^enHWfil fFTFfll^ll silAw 4 M(il^TlW^?IH'HI<JMy:l ctft gfetr ^rwifir ^cbifd^<rmi^mi

अध्याय १६

श्लोक 21

अमृतं परमानन्दं सर्वपापविवर्जितम् ब्रह्मण्यं शंकरं विष्णुं सदा संकीर्त्य मुच्यते

amṛtaṃ paramānandaṃ sarvapāpavivarjitam brahmaṇyaṃ śaṃkaraṃ viṣṇuṃ sadā saṃkīrtya mucyate

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्माद्वारा १०८ नामोसे भगवान् सूर्यका स्तवन शम्भुः-कल्याणकारी, ९. त्वष्टा--विश्वकर्मा अथवा विश्वरूपी शिल्पके निर्माता, १०. मार्तण्डः--मृत अण्डसे प्रकट, ११. आशुगः--शीघ्रगामी

English

3tHI«frUd(l FT5Fp«fl4r^0JJ RUI^d:ll^ll

अध्याय १६

श्लोक 22

योगेश्वरं पुराणाख्यम् अशरीरं गुहाशयम् अमात्रम् अव्ययं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

yogeśvaraṃ purāṇākhyam aśarīraṃ guhāśayam amātram avyayaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

१२. हिरण्यगर्भः--त्रह्म, १३. कपिलः 'कपिलवर्णवाले अथवा कपिलमुनिस्वरूप, १४. तपनः तपने या ताप देनेवाले, १५. भास्करः--प्रकाशक, १६. रविः-रव-वेदत्रयीकी ध्वनिसे युक्त अथवा भूतलके रसोंका आदान (आकर्षण) करनेवाले, १७. अग्निगर्भ:--अपने भीतर अग्निमय तेजको धारण करनेवाले, १८. अदितेः पुत्रः-अदितिदेवीके पुत्र, शम्भुः 'कल्याणके उत्पादक, १९. तिमिरनाशनः--अन्धकारका

English

Mahesvara said- O the great hermit, I tell you the nectar of consciousness most cryptic, confident and capable to drive off the fear of worldly binding and sorrows. The four type commune of living organisms (creatures) starting from a straw to the four headed Brahma or in other words, this movable and inert world as a whole is moving into the blind alley of the illusion (Maya) spread by god Visnu. In case, therefore, someone could avail of the grace of god Visnu in the form of consciousness, that only crosses this worldly ocean in spite of its being tough for god, far to say of a man. The man non-oriented to the knowledge of elements and intoxicated with the worldly enjoyments and luxuries, immerses till death in the marsh of the world as an old cow is dead when trapped into the mud. I do not see a little bit possibility for emancipation for a man even if he dies a crore deaths who had tied himself with the acts of varied nature like a silk worm. O hermit Narada one should therefore do worship and meditation on god Visnu exclusively as he is the god of all and everlasting.

अध्याय १६

श्लोक 23

शुभाशुभविनिर्मुक्तम् ऊर्मिषट्कपरं विभुम् अचिन्त्यम् अमलं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

śubhāśubhavinirmuktam ūrmiṣaṭkaparaṃ vibhum acintyam amalaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

२०. अंशुमान्- अनन्त किरणोंसे प्रकाशमान, अन्धकारनाशक, २३. तेजसां निधिः-तेज अथवा प्रकाशके भण्डार, २४. आतपी आतप या घाम प्रकट करनेवाले, २५. मण्डली-अपने मण्डल या विम्बसे युक्त, २६. मृत्युः-मृत्युस्वरूप अथवा मृत्युके अधिष्ठाता

English

W f4?dHHI£MHra WlAlfa Fferpi RtfyiRW font W sup fapiRhl*\9ll fiPUnt ftrram frowpi en^cpRr fgwj smifeipzRhiuii Plt^rFi rR ^IRIM'P pffTcRHI

अध्याय १६

श्लोक 24

सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तं सर्वदुःखविवर्जितम् अप्रतर्क्यम् अजं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

sarvadvaṃdvavinirmuktaṃ sarvaduḥkhavivarjitam apratarkyam ajaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

यमको जन्म देनेवाले, २७. कपिलः सर्वतापनः भूरी या सुनहरी किरणोंसे युक्त होकर सबको संताप देनेवाले २८. हरिः-सूर्य अथवा पापहारी, २९. विश्वः

English

Urg fgujj f^t sqrofetpERtnwi R4mMf4fHftWHili^lRH^UIH.I firafmxRfi feat trt 3 Tp IHMFK « 4 m'iPlc|fSdH,l fe^ F^T Fcb)r4 ipfel^ll -UHlVdi gTMIWWftt pit>FFfi ^MI5fRoil4 feqt F^I ^fefeF*fel^ll

अध्याय १६

श्लोक 25

अनामगोत्रम् अद्वैतं चतुर्थं परमं पदम् तं सर्वहृद्गतं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

anāmagotram advaitaṃ caturthaṃ paramaṃ padam taṃ sarvahṛdgataṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

प्रभाकरः-सम्पूर्ण रत्नों तथा प्रभापुञ्जको प्रकट करनेवाले, ३२. अंशुमाली तिमिरहा-किरणोंको माला धारण करके अन्धकारको दूर करनेवाले, ३३. इन तीनोंके द्वारा भावित या प्रतिपादित

English

The man who does concentration on god Visnu, who is in the form of the universe, beyond the birth and death, the sole cause of all, existing in soul, sacrosanct and omniscient, avails of emancipation. The man frees from all worldly ties who always

अध्याय १६

श्लोक 26

अरूपं सत्यसंकल्पं शुद्धम् आकाशवत् परम् एकाग्रमनसा विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

arūpaṃ satyasaṃkalpaṃ śuddham ākāśavat param ekāgramanasā viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

३४. प्राणाविष्करणः--प्राणोंके आधारभूत अन्न आदिकी उत्पत्ति और जलकी वृष्टि करनेवाले, ३५. मित्रः--'मित्र' नामक आदित्य अथवा सबके सुहृद, ३६. सुप्रदीपः-भलीभाँति प्रकाशित होनेवाले अथवा सर्वत्र उत्तम प्रकाश बिखेरनेवाले, ३७. मनोजवः--मनके समान या उससे भी अधिक तीव्र वेगवाले, ३८. यज्ञेशः--यज्ञोंके स्वामी नारायणस्वरूप, ३९. गोपतिः--किरणोंके स्वामी अथवा भूमि एवं

English

Vasudeva (Omniscient god) Visnu, The man imagining him always in the shelter of god Visnu, who is free from all distortions, absolute peace, Acyuta, creator of all creatures and the situs for the origin of the gods; is absolved from the cycle of birth and death. The man is freed from the ties of acts (karma) who always keeps his mind in concentration on god Visnu, the god innocent, beyond the proof, beyond the characteristics, in the form of peace and free from evils. The man is freed from the ties of birth and death who always has devotion for god Visnu, the god of Yogas, Purana, without physical body, resting in the cavity of the wisdom, beyond the contacts of the worldly affairs and everlasting, makes him free from the bondage of the birth and death. Mflfadefi Tit

अध्याय १६

श्लोक 27

सर्वात्मकं स्वभावस्थम् आत्मचैतन्यरूपकम् शुभ्रम् एकाक्षरं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

sarvātmakaṃ svabhāvastham ātmacaitanyarūpakam śubhram ekākṣaraṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

गौओंके पालक, ४०. श्रीमान्-कान्तिमान्, ४९. भूतज्ञः-सम्पूर्ण भूतोंके ज्ञाता अथवा भूतकालकी बार्तोको अमित्रहा शिवो हंसो नायकः प्रियदर्शनः। शुद्धो विरोचनः केशी सहस्रांशुः प्रतर्दन:

English

aifsRWfc-i feaj &4iiAifeg^ii^n

अध्याय १६

श्लोक 28

अनिर्वाच्यम् अविज्ञेयम् अक्षरादिम् असंभवम् एकं नूत्नं सदा विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

anirvācyam avijñeyam akṣarādim asaṃbhavam ekaṃ nūtnaṃ sadā viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

धर्मरश्मिः पतंगश्च विशालो विश्वसंस्तुतः। दुर्विज्ञेयगतिः शूरस्तेजोराशिर्महायशाः प्रभविष्णुः प्रकाशात्मा ज्ञानराशिः प्रभाकरः

English

ifcbiitmm fori 11 -r ^ fori ttsj wrrifogwwiRfcii

अध्याय १६

श्लोक 29

विश्वाद्यं विश्वगोप्तारं विश्वादं सर्वकामदम् स्थानत्रयातिगं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

viśvādyaṃ viśvagoptāraṃ viśvādaṃ sarvakāmadam sthānatrayātigaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

आदित्यो विश्वदुग् यज्ञकर्ता नेता यशस्करः। विमलो वीर्यवानीशो योगज्ञो योगभावनः भी जाननेवाले, ४२. क्लेशनाशनः-सब प्रकारके क्लेशोंका नाश करनेवाले

English

fo^tra foef'IHdll fdVdfd ITd<})PKH.I

अध्याय १६

श्लोक 30

सर्वदुःखक्षयकरं सर्वशान्तिकरं हरिम् सर्वपापहरं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

sarvaduḥkhakṣayakaraṃ sarvaśāntikaraṃ harim sarvapāpaharaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

४३. अमित्रहा-शत्रुनाशक, ४४. शिवः कल्याणस्वरूप, ४५. हंसः-आकाशरूपी सरोवरमें विचरनेवाले एकमात्र राजहंस अथवा सबके आत्मा, सबका प्रिय देखने या चाहनेवाले अथवा जिनका दर्शन प्राणिमात्रको प्रिय है, ऐसे, ४८. शुद्धः--मलिनतासे रहित, ४९. विरोचनः--अत्यन्त प्रकाशमान, ५०. केशी-किरणरूपी केशोंसे युक्त, ५१.

English

TdMddlfdfl fori SEfFlTfdyxdrlll'R II ^forrcit fori Ti^r gzn^fdh^n^oii

अध्याय १६

श्लोक 31

ब्रह्मादिदेवगन्धर्वैर् मुनिभिः सिद्धचारणैः योगिभिः सेवितं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

brahmādidevagandharvair munibhiḥ siddhacāraṇaiḥ yogibhiḥ sevitaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

सहस्त्रांशुःअसंख्य किरणोंके पुञ्ज, ५२. प्रतर्दनः अन्धकार आदिका विशेषरूपसे संहार करनेवाले ५३. धर्मरश्मिः—धर्ममयी किरणोंसे युक्त अथवा धर्मके प्रकाशक, ५४. पतंग:--किरणरूपी पंखोंसे उड्नेवाले आकाशचारी पक्षिस्वरूप, ५५. विशालः महान् आकारवाले अथवा विशेषरूपसे शोभायमान, ५६.

English

foril yfdfed fori fd«Jjf4?4 yfdfed: I fdVdVd<9'd fooj Cbl4ni^d fforil^ll liyHd-dHI^fddrM^ SlWlMd:!

अध्याय १६

श्लोक 32

विष्णौ प्रतिष्ठितं विश्वं विष्णुर् विश्वे प्रतिष्ठितः विश्वेश्वरम् अजं विष्णुं कीर्तयन्न् एव मुच्यते

viṣṇau pratiṣṭhitaṃ viśvaṃ viṣṇur viśve pratiṣṭhitaḥ viśveśvaram ajaṃ viṣṇuṃ kīrtayann eva mucyate

हिन्दी अर्थ

विश्वसंस्तुतः- समस्त जगत् जिनको स्तुति-गुणगान करता है, ऐसे, ५७. दुर्विज्ञेयगतिः--जिनके स्वरूपको जानना या समझना अत्यन्त कठिन है, ऐसे, ५८. शूरः--शौर्यशाली, ५९. तेजोराशिः-तेजके समूह, ६०. महायशाः-महान् यशसे सम्पन्न

English

The man is freed from the world who has a keen devotion for Visnu, the god free from the bondage of good and bad, beyond six Urmis, Omnipresent, beyond imagination and always sacrosanct. The man imagining god Visnu as free from all bondages and beyond sorrows, beyond the issue for argument and unborn, becomes free from all bondages. The man seeing god Visnu as beyond the name and clan (Gotra) the supreme position beyond the three stages including unique and awakened etc. The man attains emancipation who always engages his mind on god Visnu, who is beyond complexion, true, resolute, and as holy as the ether. The person remembering always Visnu, the god omniform, within nature and sensitive form of soul, attains freedom from the worldly ties. He is always illumining and in the form of Ora (the single letter). The man becomes free from the bondage of world who always keeps in mind Visnu, the god uninterpretable, beyond the reach of consciousness, Orn formed, unborn and always in never form, The god Visnu, the prime cause for the universe saviour of the world, the destroyer of the universe as well and endowed with all desired things and beyond the three stages makes free his devotee from the worldly bondage who remembers him always. The worldly ties are shattered by a man who always remembers Visnu, the god who kicks off all sorrows, renders peace and sets aside all evils committed. The man is absolved from the troubles and evils if he always concentrates on Visnu the god worshipped by Brahma etc. gods, Gandharva, Munis, Siddhas, soothsayers (Carana) and Yogis. This universe is within Visnu and god Visnu resides on it. A man avails of emancipation who recites hymns for the master of this entire universe and who is unborn Visnu. The desirous of freedom from the worldly ties and otherwise may get all these duly fulfilled if he does concentration on Visnu the great

अध्याय १६

श्लोक 33

संसारबन्धनान् मुक्तिम् इच्छन् कामम् अशेषतः भक्त्यैव वरदं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

saṃsārabandhanān muktim icchan kāmam aśeṣataḥ bhaktyaiva varadaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyan vimucyate

हिन्दी अर्थ

तेजोमय ग्रह-नक्षत्रोंके स्वामी, ६३. विजिष्णुः- विजयशील, ६४. विश्वभावनः--जगत्के उत्पादक, ६५. प्रभविष्णुः-प्रभावशाली अथवा जगत्को उत्पत्तिके कारण, ६६. प्रकाशात्मा प्रकाशस्वरूप, ६७. ज्ञानराशिः- ज्ञाननिधि, ६८. प्रभाकरः--उत्कृष्ट प्रकाश फैलानेवाले

English

cT^T IT# TPW flcni^ll wft sarift ft#? i§r

अध्याय १६

श्लोक 34

नारदेन पुरा पृष्ट एवं स वृषभध्वजः यद् उवाच तदा तस्मै तन् मया कथितं तव

nāradena purā pṛṣṭa evaṃ sa vṛṣabhadhvajaḥ yad uvāca tadā tasmai tan mayā kathitaṃ tava

हिन्दी अर्थ

६९. आदित्यो विश्वहक्--आदित्यरूपसे जगत्के द्रष्टा या साक्षी अथवा सम्पूर्ण संसारके नेत्ररूप, ७०. यज्ञकर्ता-जगत्को जल एवं जीवन प्रदान करके दानयज्ञ सम्पन्न करनेवाले, ७१. नेता-अन्धकारका नयन-अपसारण कर देनेवाले, ७२. यशस्करः यशका विस्तार करनेवाले। ७३. विमलः-निर्मलस्वरूप,

English

Vyasa said- Dear, son, whatever was told by the holder of the Ox marked flag, god Sankara to Maharsi Narada on the enquiry made by him, I have completely told that to you son, do continuos concentration on that unique and the

अध्याय १६

श्लोक 35

तम् एव सततं ध्याहि निर्बीजं ब्रह्म केवलम् अवाप्स्यसि ध्रुवं तात शाश्वतं पदम् अव्ययम्

tam eva satataṃ dhyāhi nirbījaṃ brahma kevalam avāpsyasi dhruvaṃ tāta śāśvataṃ padam avyayam

हिन्दी अर्थ

अमृतात्मा शिवो नित्यो वरेण्यो वरदः प्रभुः। धनदः प्राणदः श्रेष्ठः कामदः कामरूपधृक् ध्येयो विश्वेश्वरो भर्ता लोकनाथो महेश्वर: । महेन्द्रो वरुणो धाता विष्णुरग्निर्दिवाकरः

English

Brahma unborn form Visnu and you will definitely obtain an everlasting and

अध्याय १६

श्लोक 36

श्रुत्वा सुरऋषिविष्णोः प्राधान्यम् इदम् ईश्वरात् स विष्णुं संयग् आराध्य परां सिद्धिम् अवाप्तवान्

śrutvā suraṛṣiviṣṇoḥ prādhānyam idam īśvarāt sa viṣṇuṃ saṃyag ārādhya parāṃ siddhim avāptavān

हिन्दी अर्थ

उवाच विश्वकर्माणं प्रसन्नो भगवान् रविः विश्वकर्माद्वारा १०८ नामोंसे भगवान् सूर्यका स्तवन

English

IT f#qt RWlHlsq TO fufehe||idc|H 113^11 muqft trer PU|5»qfrlll^t9ll ftwt: tTfqmd WT ddfddhl

अध्याय १६

श्लोक 37

यश् चैनं पठते चैव नृसिंहकृतमानसः शतजन्मकृतं पापम् अपि तस्य प्रणश्यति

yaś cainaṃ paṭhate caiva nṛsiṃhakṛtamānasaḥ śatajanmakṛtaṃ pāpam api tasya praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

७६. योगज्ञः-- भगवान् श्रीहरिसे कर्मयोगका ज्ञान प्राप्त करके उसका मनुको उपदेश करनेवाले”, ७७. योगभावनः--योगको प्रकट करनेवाले ७८. अमृतात्मा शिवः-अमृतस्वरूप शिव,

English

WT: TRTc^T TT wftlOill

अध्याय १६

श्लोक 38

विष्णोः स्तवम् इदं पुण्यं महादेवेन कीर्तितम् प्रातः स्नात्वा पठेन् नित्यम् अमृतत्वं स गच्छति

viṣṇoḥ stavam idaṃ puṇyaṃ mahādevena kīrtitam prātaḥ snātvā paṭhen nityam amṛtatvaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

लेनेयोग्य, ८१. वरदः--उपासकको मनोवाञ्छित वर देनेवाले, ८२. प्रभुः-सब कुछ करनेमें समर्थ, ८३. धनदः--धनदान करनेवाले, ८४. प्राणदः प्राणदाता, ८५. श्रेष्ठ:--सबसे उत्कृष्ट, ८६. कामदः मनोवाञ्छित वस्तु देनेवाले, ८७. कामरूपधृक् इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले

English

Devarsi Narada had obtained the supreme axiom by virtue of worship god Visnu as he heard from god Sankara that Visnu was the greatest god. The man may dash down the evil if any committed in the phase of the hundred births if he recites this pious psalm stated by god Sankara daily after a bath, attains emancipation (Amrtapada). The people doing concentration on Ananta god Acyuta in their lotus hearts and recite the psalm of the god of devotees Visnu, attain the supreme Vaisnavi Siddhi (the position of Visnu).

अध्याय १६

श्लोक 39

ध्यायन्ति ये नित्यम् अनन्तम् अच्युतं हृत्पद्ममध्येष्व् अथ कीर्तयन्ति ये उपासकानां प्रभुम् ईश्वरं परं ते यान्ति सिद्धिं परमां तु वैष्णवीम्

dhyāyanti ye nityam anantam acyutaṃ hṛtpadmamadhyeṣv atha kīrtayanti ye upāsakānāṃ prabhum īśvaraṃ paraṃ te yānti siddhiṃ paramāṃ tu vaiṣṇavīm

हिन्दी अर्थ

८८. तरणिः--संसारसागरसे तारनेवाले, या उपदेशक, ९९. शास्त्रज्ञः--समस्त शास्त्रोके ज्ञाता,

English

Thus, the sixteenth chapter on the emancipation through concentration on Visnu’ in Sri Nrsiritha Purana’ approaches the end.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 16
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.