Skanda Purana· Skanda Purāṇa
116
अध्याय 116 / 116

Adhyaya 116

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११६

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे चक्रतीर्थमहिमानुवर्णनो नाम पञ्चदशाधिक शततमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय ११६ मार्कण्डेय उवाच: धूमपातं ततो गच्छेन् महापातकनाशनम् ।समीपे चक्रतीर्थस्या विष्णुना निर्मितं पुरा

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe cakratīrthamahimānuvarṇano nāma pañcadaśādhika śatatamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 116 mārkaṇḍeya uvāca: dhūmapātaṃ tato gacchen mahāpātakanāśanam / samīpe cakratīrthasyā viṣṇunā nirmitaṃ purā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thereafter, O great king, a person should go to the Tirtha of Ahgirasa. It is situated on the northern bank of Narmada and is destructive of all sins.

अध्याय ११६

श्लोक 2

मेकलां परमां देवीम् इमां त्रैलोक्यपावनीम् ।कदाचित् पयसां राजा सान्तःपुरपरिच्छदः

mekalāṃ paramāṃ devīm imāṃ trailokyapāvanīm / kadācit payasāṃ rājā sāntaḥpuraparicchadaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thereafter, O great king, a person should go to the extremely splendid Ayonija Tirtha of great merit, that is de¬ structive of all sins.

अध्याय ११६

श्लोक 3

शिष्टैर् इष्टैर् बन्धुभिश् च अर्घपात्रेण संयुतैः ।हस्ताभरणसंयुक्तैः पुण्यैर् अमलकान्तिभिः

śiṣṭair iṣṭair bandhubhiś ca arghapātreṇa saṃyutaiḥ / hastābharaṇasaṃyuktaiḥ puṇyair amalakāntibhiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thereafter, O great king, a person should go to the great Angaraka Tirtha that accords handsome features to all people. It is situated on the banks of Narmada and is well- known.

अध्याय ११६

श्लोक 4

चन्द्रमण्डलमानैश् च युक्तैर् मुक्ताफलैस् तथा ।प्रवाललतिकाभिश् च इन्द्रनीलसमन्वितैः

candramaṇḍalamānaiś ca yuktair muktāphalais tathā / pravālalatikābhiś ca indranīlasamanvitaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

With pearls the size of the moon's disc, with coral branches and with sapphires,

अध्याय ११६

श्लोक 5

अर्घं ददौ तदा तस्यै वरुणः सरितां पतिः ।गङ्गाद्याः सरितः सर्वास् तापी चापि पयोष्णिका

arghaṃ dadau tadā tasyai varuṇaḥ saritāṃ patiḥ / gaṅgādyāḥ saritaḥ sarvās tāpī cāpi payoṣṇikā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Varuna, lord of rivers, then gave her guest-offering; all the rivers headed by the Ganga, the Tapi and the Payoshni,

अध्याय ११६

श्लोक 6

नन्दिनी नलिनी पुण्या सर्वम् अर्घं ददुस् तदा ।नर्मदोवाच: मदीये सङ्गमे दिव्ये स्नात्वा सन्तर्पयन्ति ये

nandinī nalinī puṇyā sarvam arghaṃ dadus tadā / narmadovāca: madīye saṅgame divye snātvā santarpayanti ye

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the Nandini and the holy Nalini all gave guest-offering then. Narmada said: "Those who bathe at my divine confluence and make offerings,

अध्याय ११६

श्लोक 7

तस्य सप्तकुलोत्पन्नांस् तारयामि न संशयः ।जलाञ्जलिं ततो दत्त्वा समुद्रो वाक्यम् अब्रवीत्

tasya saptakulotpannāṃs tārayāmi na saṃśayaḥ / jalāñjaliṃ tato dattvā samudro vākyam abravīt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

I rescue those born in their seven families, no doubt." Then, having offered a handful of water, the Ocean spoke:

अध्याय ११६

श्लोक 8

धन्यो ऽहं कृतकृत्यो ऽहं त्वया देवि वरानने ।समायातासि भद्रं ते मां चात्र पावनं कुरु

dhanyo 'haṃ kṛtakṛtyo 'haṃ tvayā devi varānane / samāyātāsi bhadraṃ te māṃ cātra pāvanaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"I am blessed, I have achieved my purpose, since you have come, fair-faced goddess; blessings on you — purify me here."

अध्याय ११६

श्लोक 9

नर्मदोवाच: पवित्रो ऽसि महाभाग एकाकी त्वं महोदधे ।मार्कण्डेय उवाच: एवं भगवती राजन् नर्मदा मेकला शुभा

narmadovāca: pavitro 'si mahābhāga ekākī tvaṃ mahodadhe / mārkaṇḍeya uvāca: evaṃ bhagavatī rājan narmadā mekalā śubhā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Narmada said: "You alone are pure, fortunate great ocean." Markandeya said: Thus, O king, the blessed, auspicious Narmada Mekala

अध्याय ११६

श्लोक 10

पूजिता सागरेणापि शुभे सिंहासने स्थिता ।पाणिग्रहं गृहीता सा पुरुकुत्सेन भारत

pūjitā sāgareṇāpi śubhe siṃhāsane sthitā / pāṇigrahaṃ gṛhītā sā purukutsena bhārata

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

was honoured even by the Ocean, seated on an auspicious throne; she was taken in marriage by Purukutsa, O Bharata.

अध्याय ११६

श्लोक 11

पुरुकुत्सस्य भार्या सा गृहधर्मेण संयुता ।सदा वै वर्तते राजंस् तत्रैव सङ्गमे शुभे

purukutsasya bhāryā sā gṛhadharmeṇa saṃyutā / sadā vai vartate rājaṃs tatraiva saṅgame śubhe

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

She, the wife of Purukutsa, joined with the duty of the household, always dwells right there at the auspicious confluence, O king.

अध्याय ११६

श्लोक 12

पुष्पवृष्टिस् तदा ह्य् आसीत् त्रिदशानां महोत्सवे ।तत्र स्वयंवरश्चासीत् सरितः पृथिवीपते

puṣpavṛṣṭis tadā hy āsīt tridaśānāṃ mahotsave / tatra svayaṃvaraścāsīt saritaḥ pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Then there was a rain of flowers at the great festival of the gods; there the river held her self-choice, lord of the earth.

अध्याय ११६

श्लोक 13

तत्र यः कुरुते श्राद्धं स्थानं च पितृतर्पणम् ।लक्षयज्ञफलं प्राप्य स मुक्तो नात्र संशयः

tatra yaḥ kurute śrāddhaṃ sthānaṃ ca pitṛtarpaṇam / lakṣayajñaphalaṃ prāpya sa mukto nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Whoever performs shraddha there and offerings to the ancestors obtains the fruit of a lakh of sacrifices and is freed, no doubt.

अध्याय ११६

श्लोक 14

एवं त्रैलोक्यपूज्या ते नर्मदा लोकपावनी ।तस्या माहात्म्यम् अतुलं कीर्तितं हि महाभुज

evaṃ trailokyapūjyā te narmadā lokapāvanī / tasyā māhātmyam atulaṃ kīrtitaṃ hi mahābhuja

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thus the Narmada, purifier of the world, worshipped by the three worlds — her incomparable greatness has been proclaimed to you, mighty-armed one.

अध्याय ११६

श्लोक 15

भक्त्या श्रुत्वा महाभाग रुद्रलोके महीयते ।आदिमध्यावसानेषु रेवामाहात्म्यम् उत्तमम्

bhaktyā śrutvā mahābhāga rudraloke mahīyate / ādimadhyāvasāneṣu revāmāhātmyam uttamam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Hearing it with devotion, fortunate one, one is honoured in Rudra's world. The excellent greatness of the Reva, at its beginning, middle and end —

अध्याय ११६

श्लोक 16

यः कश्चिच् छृणुयाद् भक्त्या तस्य स्याद् वाञ्छितं फलम् ।श्रुत्वा माहात्म्यम् अतुलं यो नरो हि जितेन्द्रियः

yaḥ kaścic chṛṇuyād bhaktyā tasya syād vāñchitaṃ phalam / śrutvā māhātmyam atulaṃ yo naro hi jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whoever hears it with devotion obtains the fruit he desires. The man with senses controlled who hears this incomparable greatness

अध्याय ११६

श्लोक 17

दानं कुर्यात् तदा तस्य सर्वकामार्थसिद्धयः ।पुस्तकं पूजयित्वा तु धूपदीपकचन्दनैः

dānaṃ kuryāt tadā tasya sarvakāmārthasiddhayaḥ / pustakaṃ pūjayitvā tu dhūpadīpakacandanaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and then gives gifts attains the fulfilment of all desires and aims. Having worshipped the book with incense, lamp and sandal,

अध्याय ११६

श्लोक 18

दानं तत्र प्रकर्तव्यं ब्राह्मणांश् चापि पूजयेत् ।श्रवणेन तु दानेन सुप्रीता नर्मदा भवेत्

dānaṃ tatra prakartavyaṃ brāhmaṇāṃś cāpi pūjayet / śravaṇena tu dānena suprītā narmadā bhavet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

one should give gifts there and honour brahmins too; by hearing and giving, the Narmada becomes well pleased.

अध्याय ११६

श्लोक 19

तीर्थे तीर्थे च कथितं तत्पूर्वं पाण्डुनन्दन ।पुण्यं श्रुत्वा तु माहात्म्यं तद् दानेनैव पाण्डव

tīrthe tīrthe ca kathitaṃ tatpūrvaṃ pāṇḍunandana / puṇyaṃ śrutvā tu māhātmyaṃ tad dānenaiva pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

It has been told before, at each holy place, delight of Pandu; having heard the holy greatness, it is by giving, son of Pandu —

अध्याय ११६

श्लोक 20

एतस्मात् कारणाद् दानं श्रुत्वा दानं हि कारणम् ।तच् छ्रुत्वा राजशार्दूलो मार्कण्डेयस्य भाषितम्

etasmāt kāraṇād dānaṃ śrutvā dānaṃ hi kāraṇam / tac chrutvā rājaśārdūlo mārkaṇḍeyasya bhāṣitam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

for this reason, having heard, giving is the cause. Hearing these words spoken by Markandeya, the tiger among kings

अध्याय ११६

श्लोक 21

अर्घं दत्त्वा यथान्यायं पूजयित्वा ऋषीन् सदा ।अश्वैर्गजैस् तथा रथैर् भ्रातृभिः सह धर्मराट्

arghaṃ dattvā yathānyāyaṃ pūjayitvā ṛṣīn sadā / aśvairgajais tathā rathair bhrātṛbhiḥ saha dharmarāṭ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

offered guest-water duly and always honoured the sages; with horses, elephants and chariots, the king of dharma with his brothers,

अध्याय ११६

श्लोक 22

तीर्थयात्रां चकाराशु नर्मदायां युधिष्ठिर ।उत्तरे दक्षिणे तीरे स्नानपानावगाहनम्

tīrthayātrāṃ cakārāśu narmadāyāṃ yudhiṣṭhira / uttare dakṣiṇe tīre snānapānāvagāhanam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Yudhishthira quickly made a pilgrimage on the Narmada, bathing, drinking and immersing himself on the northern and southern banks.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 116
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.