Skanda Purana· Skanda Purāṇa
54
अध्याय 54 / 116

Adhyaya 54

51 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ51 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५४

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नरकायातनानुवर्णनो नाम त्रिपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय ५४ युधिष्ठिर उवाच: तीर्यते केन धर्मेण संसाराब्धिः सुदुस्तरः ।मार्कण्डेय उवाच: तेन निर्भर्त्सितैः पापैः कथ्यमानां कथां शृणु

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narakāyātanānuvarṇano nāma tripañcāśattamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 54 yudhiṣṭhira uvāca: tīryate kena dharmeṇa saṃsārābdhiḥ sudustaraḥ / mārkaṇḍeya uvāca: tena nirbhartsitaiḥ pāpaiḥ kathyamānāṃ kathāṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thereupon the king became greatly anguished. (He thought:) 4 How can I go back to my abode in Varanasi? Af- flicted by the sin of Brahmana-slaughter, I shall consign my body to fire. Or at the instance (of the son of the sage) 1 shall go to the hermitage and recount to the great sage everything in the way it had happened.'

अध्याय ५४

श्लोक 2

रक्तो मूढश् च लोको ऽयम् अकार्ये संप्रवर्तते ।न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम्

rakto mūḍhaś ca loko 'yam akārye saṃpravartate / na cātmānaṃ vijānāti na paraṃ na ca daivatam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O great sage, I am not worthy of being received with the offerings of Argha (materials of worship) or even being spoken to. Your son, the Brahmana stationed in the middle of the deer, was killed by me. Rksasrnga, a Brahmana of great austerities, was killed as a result of the wrong impression that he was a deer. Know that I am the slayer of your son. Punish me with the severest form of punishment. Having consider- ation for my delusion and confusion, O excellent sage, do what is befitting in this regard.

अध्याय ५४

श्लोक 3

न शृणोति परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते ।समे पथि शनैर् गच्छन् प्लवते स्म पदे पदे

na śṛṇoti paraṃ śreyaḥ sati cakṣuṣi nekṣate / same pathi śanair gacchan plavate sma pade pade

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Go away, get away, O great sinner. Do not show me your face. Why was my son, a Brahmana, killed without any purpose? O king, many sins of many Brahmana-slaughters will befall you. You alone are the cause of the death of me along with the entire family.

अध्याय ५४

श्लोक 4

एवम् उक्तो धर्मराजः संक्षेपात् पापदेहिनाम् ।विस्तरेण यदा चख्यौ तेषां तच् छृणु साम्प्रतम्

evam ukto dharmarājaḥ saṃkṣepāt pāpadehinām / vistareṇa yadā cakhyau teṣāṃ tac chṛṇu sāmpratam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O Lord, even a single sin of Brahmana-slaughter cannot be redeemed. How can eleven such sins be redeemed? Listen, O king. On account (of the death) of Rksasrriga, my four sons, their wives, the mother and I — all these will die. O dear one, I shall tell you a splendid way-out. Listen to it. See whether you can carry out that easy task, O king. Cremate the entire family including me in funeral pyre; O king, cast off the bones at Sulabheda in the waters of Narmada. On the south- ern bank of Narmada is the well-known Tirtha named Sulabheda. It is an excellent Tirtha that destroys all sins and all miseries. Be clean (physically and mentally) and cast off our bones into the Tirtha. You will be rid of all sins undoubtedly. That is my word.

अध्याय ५४

श्लोक 5

यम उवाच: मया मुक्तो न जानाति बोध्यमानो बुधैर् अपि ।संसारे क्लिश्यते नाना रागलोभवशात् नरः

yama uvāca: mayā mukto na jānāti bodhyamāno budhair api / saṃsāre kliśyate nānā rāgalobhavaśāt naraḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O dear one, let the command be given. I shall undoubtedly carry it out. Whatever I have, the entire kingdom, the treasury, the friends and sons, O great Brahmana, all of them are yours, at your disposal. I shall give them to you. Be pleased (to accept it).

अध्याय ५४

श्लोक 6

गर्भपातेन भावेन शास्त्रम् उक्तं न बुध्यते ।नरैर् न श्रूयते कर्म स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्

garbhapātena bhāvena śāstram uktaṃ na budhyate / narair na śrūyate karma svargamokṣaprasādhakam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O excellent Brahmanas, O highly blessed ones, may the path leading to Sulabheda be shown to me, so that I can go there for the fulfilment of my task.

अध्याय ५४

श्लोक 7

सन्तप्यति शिवध्याने सर्वकामार्थसाधने ।नरकाद् आत्मनः श्रेयो यदत्र महदद्भुतम्

santapyati śivadhyāne sarvakāmārthasādhane / narakād ātmanaḥ śreyo yadatra mahadadbhutam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O Brahmanas, in which part of the land is that Tirtha? Tell me the truth so that the thing desired may be made possible.

अध्याय ५४

श्लोक 8

प्रेतभूता नराः सर्वे यमलोकं समागताः ।आख्यानं कथयिष्यामि यथोद्दिष्टं पुरातनम्

pretabhūtā narāḥ sarve yamalokaṃ samāgatāḥ / ākhyānaṃ kathayiṣyāmi yathoddiṣṭaṃ purātanam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

He thought. This is my blessed day since I have come here/ He then placed the bones down and took his holy bath in accordance with the injunctions. With water mixed with gingelly seeds he propitiated the Pitrs and deities. Then the king took the bones and cast them into the water. For a moment, the king stood looking up with the face lifted up. He saw all of them (members of the family of Dlrghatapas) in divine forms and splendid features. They had divine garments and were adorned with divine ornaments. They were seated in various kinds of aerial chariots attended upon by celestial damsels. On seeing them separately seated in the aerial chariots, the king was de- lighted.

अध्याय ५४

श्लोक 9

सूर्येण कथितं त्व् आसीन् नर्मदाख्यानम् उत्तमम् ।देवतानां पितॄणां च मम पित्रानुकम्पया

sūryeṇa kathitaṃ tv āsīn narmadākhyānam uttamam / devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mama pitrānukampayā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The excellent story of the Narmada was told by the Sun, out of my father's compassion for the gods and ancestors;

अध्याय ५४

श्लोक 10

सपादलक्षम् अधिकं ब्रह्मणा कथितं रवेः ।तत्र श्रुतं मया कृत्स्नं ब्रह्मणा तु शिवाच् छ्रुतम्

sapādalakṣam adhikaṃ brahmaṇā kathitaṃ raveḥ / tatra śrutaṃ mayā kṛtsnaṃ brahmaṇā tu śivāc chrutam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

a lakh and a quarter and more were told to Ravi by Brahma; there I heard all of it, and Brahma heard it from Shiva;

अध्याय ५४

श्लोक 11

शिवेन कथितं पूर्वं पार्वत्याः षण्मुखस्य तु ।जम्बूद्वीपं समासाद्य मानुषीं योनिम् आश्रितः

śivena kathitaṃ pūrvaṃ pārvatyāḥ ṣaṇmukhasya tu / jambūdvīpaṃ samāsādya mānuṣīṃ yonim āśritaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

it was told long ago by Shiva to Parvati and Shanmukha. Whoever, having reached Jambudvipa and taken a human birth,

अध्याय ५४

श्लोक 12

नाश्रयेन्नर्मदां देवीं सप्तकल्पवहां तु यः ।स्नानावगाहनात् पानात् तथा दानक्रियादिभिः

nāśrayennarmadāṃ devīṃ saptakalpavahāṃ tu yaḥ / snānāvagāhanāt pānāt tathā dānakriyādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

does not resort to the goddess Narmada who flows through seven kalpas — by bathing, immersing, drinking, and the acts of giving and the like,

अध्याय ५४

श्लोक 13

लोके ऽस्मिन् गतिदा कान्या पापोपहतचेतसाम् ।ये ध्यायन्ति महादेवीं नर्मदां पापहारिणीम्

loke 'smin gatidā kānyā pāpopahatacetasām / ye dhyāyanti mahādevīṃ narmadāṃ pāpahāriṇīm

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

what other in this world gives a goal to those whose minds are struck by sin? Those who meditate on the great goddess Narmada, remover of sin —

अध्याय ५४

श्लोक 14

अघानि तेषां नश्यन्ति तमः सूर्योदये यथा ।नर्मदां संस्मरेद् यस् तु कीर्तयेद् यस् तु वा गिरा

aghāni teṣāṃ naśyanti tamaḥ sūryodaye yathā / narmadāṃ saṃsmared yas tu kīrtayed yas tu vā girā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

their sins perish as darkness at sunrise. Whoever remembers the Narmada or praises her with the voice,

अध्याय ५४

श्लोक 15

परलोकं समायातो यमदूतैर् न बाध्यते ।नर्मदां कीर्तयेद् यस् तु पापकर्मा नराधमः

paralokaṃ samāyāto yamadūtair na bādhyate / narmadāṃ kīrtayed yas tu pāpakarmā narādhamaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

on reaching the other world is not harassed by Yama's messengers. Whoever praises the Narmada, even a sinful, vile man,

अध्याय ५४

श्लोक 16

नरकान् समयोद्दिष्टान् न च क्रामति कर्हिचित् ।गङ्गाद्याः सरितस्तत्र तीर्थकोटिर् अनेकधा

narakān samayoddiṣṭān na ca krāmati karhicit / gaṅgādyāḥ saritastatra tīrthakoṭir anekadhā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

never passes into the hells appointed by rule. The Ganga and other rivers and crores of holy places there, in many ways,

अध्याय ५४

श्लोक 17

रेवातेजः प्रतापेन शुद्धिं गच्छन्ति तत्क्षणात् ।नरकस्थः स्मरेद् यस् तु मेकलां तु हरं हरिम्

revātejaḥ pratāpena śuddhiṃ gacchanti tatkṣaṇāt / narakasthaḥ smared yas tu mekalāṃ tu haraṃ harim

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

are at once purified by the radiance and power of the Reva. Whoever in hell remembers the Mekala, Hara or Hari

अध्याय ५४

श्लोक 18

मुच्यते यमदूतैः स तत्क्षणान् नात्र संशयः ।यदि तिष्ठति वैदूर्यपर्वते ऽमरकण्टके

mucyate yamadūtaiḥ sa tatkṣaṇān nātra saṃśayaḥ / yadi tiṣṭhati vaidūryaparvate 'marakaṇṭake

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

is at once released by Yama's messengers, no doubt. If on the Vaidurya mountain at Amarakantaka

अध्याय ५४

श्लोक 19

ॐकारः परमेशानो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ।किमर्थं त्व् इह शोचन्ति पापोपहतचेतसः

oṃkāraḥ parameśāno bhuktimuktiphalapradaḥ / kimarthaṃ tv iha śocanti pāpopahatacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

stands Omkara, the supreme Lord who gives the fruit of enjoyment and liberation, why do those whose minds are struck by sin grieve here?

अध्याय ५४

श्लोक 20

सिद्धेश्वरं सिद्धलिङ्गं लोकानुग्रहकारकम् ।यज्ञेश्वरं च मध्ये तु तत्रैव शशिभूषणम्

siddheśvaraṃ siddhaliṅgaṃ lokānugrahakārakam / yajñeśvaraṃ ca madhye tu tatraiva śaśibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Siddheshvara, the Siddhalinga that bestows grace on the worlds, Yajneshvara in the middle, and the moon-crested one right there,

अध्याय ५४

श्लोक 21

नर्मदा दक्षिणे भागे लिङ्गं चैव महेश्वरम् ।चतुर्थं कपिलेशं च शिवक्षेत्रं विदुर्बुधाः

narmadā dakṣiṇe bhāge liṅgaṃ caiva maheśvaram / caturthaṃ kapileśaṃ ca śivakṣetraṃ vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and on the southern side of the Narmada the linga Maheshvara, and the fourth, Kapilesha — the wise know this as Shiva's field.

अध्याय ५४

श्लोक 22

ये ऽर्चयन्ति सदा भक्त्या पुष्पधूपार्तितर्पणैः ।शिवलोकं तु ते यान्ति नरकान् नात्र संशयः

ye 'rcayanti sadā bhaktyā puṣpadhūpārtitarpaṇaiḥ / śivalokaṃ tu te yānti narakān nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Those who always worship with devotion, with flowers, incense, lights and libations, go to Shiva's world, not to the hells, no doubt.

अध्याय ५४

श्लोक 23

एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा पृष्टं त्वयानघ ।पापिष्ठान् नॄनधर्मस्थान् कथयामास भारत (?)

etat te sarvam ākhyātaṃ yathā pṛṣṭaṃ tvayānagha / pāpiṣṭhān nṝnadharmasthān kathayāmāsa bhārata (?)

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

I have told you all this as you asked, sinless one; he told of the most sinful men who do not abide in dharma, O Bharata.

अध्याय ५४

श्लोक 24

[स्तेह्त् सो दोर्त्] गोदानं हेमदानं च तिलदानं तथैव च ।अन्नदानं पयोदानं सर्वोपस्करम् एव च

[steht so dort] godānaṃ hemadānaṃ ca tiladānaṃ tathaiva ca / annadānaṃ payodānaṃ sarvopaskaram eva ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The gift of a cow, the gift of gold, the gift of sesame likewise, the gift of food, the gift of milk and all household goods,

अध्याय ५४

श्लोक 25

प्रासादारामदानं च ये कुर्वन्ति नरोत्तमाः ।यमलोकं न ते यान्ति नरकं घोररूपिणम्

prāsādārāmadānaṃ ca ye kurvanti narottamāḥ / yamalokaṃ na te yānti narakaṃ ghorarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and the gift of temples and gardens — the best of men who make these do not go to Yama's world or to the dreadful hell;

अध्याय ५४

श्लोक 26

मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यः शिवस्य वचनं यथा ।सन्मानं चापमानेन वियोगेनेष्टसङ्गमम्

mucyante sarvapāpebhyaḥ śivasya vacanaṃ yathā / sanmānaṃ cāpamānena viyogeneṣṭasaṅgamam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

they are freed from all sins, as is Shiva's word. Honour is seized by dishonour, the meeting with the beloved by separation,

अध्याय ५४

श्लोक 27

यौवनं जरया ग्रस्तं कष्टात् सौख्यमुपद्रुतम् ।वलिभिः पलितैश् चापि जर्जरीकृतविग्रहः

yauvanaṃ jarayā grastaṃ kaṣṭāt saukhyamupadrutam / valibhiḥ palitaiś cāpi jarjarīkṛtavigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

youth by old age, happiness by hardship; the body is battered by wrinkles and grey hairs —

अध्याय ५४

श्लोक 28

किं करोति नरः प्राज्ञो जरया जर्जरीकृतः ।स्त्रीपुंसोर् यौवनं रूपं यदन्यो ऽन्यं प्रियंकरम्

kiṃ karoti naraḥ prājño jarayā jarjarīkṛtaḥ / strīpuṃsor yauvanaṃ rūpaṃ yadanyo 'nyaṃ priyaṃkaram

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

what can a wise man do when battered by old age? The youth and beauty of woman and man, which please each other,

अध्याय ५४

श्लोक 29

तद् एव जरया ग्रस्तम् उभयोर् अपि न प्रियम् ।अपूर्ववत् तथात्मानं शैथिल्येन समन्वितम्

tad eva jarayā grastam ubhayor api na priyam / apūrvavat tathātmānaṃ śaithilyena samanvitam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

when seized by old age please neither. Seeing himself as never before, full of slackness,

अध्याय ५४

श्लोक 30

यः पश्यन् न विरज्येत को ऽन्यस् तस्माद् अचेतनः ।जराभिभूतः पुरुषः पत्नीपुत्रादिबान्धवैः

yaḥ paśyan na virajyeta ko 'nyas tasmād acetanaḥ / jarābhibhūtaḥ puruṣaḥ patnīputrādibāndhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whoever does not become dispassionate — who is more senseless than he? A man overcome by old age, by his wife, sons and other kin,

अध्याय ५४

श्लोक 31

अशक्तत्वाद् दुराचारैर् भृत्यैश् च परिभूयते ।धर्मम् अर्थं च कामं च मोक्षं न जरया युतः

aśaktatvād durācārair bhṛtyaiś ca paribhūyate / dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ na jarayā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and by wicked servants, is despised because of his weakness. One afflicted by old age is not able to accomplish dharma, wealth, desire or liberation;

अध्याय ५४

श्लोक 32

शक्तः साधयितुं तस्मात् पुरा धर्मं समाचरेत् ।वातपित्तकफादीनां वैषम्यं च युधिष्ठिर

śaktaḥ sādhayituṃ tasmāt purā dharmaṃ samācaret / vātapittakaphādīnāṃ vaiṣamyaṃ ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

therefore one should practise dharma beforehand. The imbalance of wind, bile, phlegm and the rest, Yudhishthira,

अध्याय ५४

श्लोक 33

वातादीनां समूहश् च देहजः परिकीर्तितः ।तस्माद् व्याधिपरं ज्ञेयं शरीरम् इदम् आत्मनः

vātādīnāṃ samūhaś ca dehajaḥ parikīrtitaḥ / tasmād vyādhiparaṃ jñeyaṃ śarīram idam ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and the aggregate of wind and the rest, is declared to be born of the body; therefore this body of one's own is to be known as given over to disease.

अध्याय ५४

श्लोक 34

वातोत्पत्त्य् अतिरेकेण बाधितो वै ज्वरेण च ।रोगैर् नानाविधिभवैर् बहुदुःखान्य् अनेकधा

vātotpatty atirekeṇa bādhito vai jvareṇa ca / rogair nānāvidhibhavair bahuduḥkhāny anekadhā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Afflicted by an excess of wind and by fever, by diseases arising from many causes, one has many kinds of great sorrow;

अध्याय ५४

श्लोक 35

तानि च स्वात्मवेद्यानि किम् अन्यत् कथयाम्य् अहम् ।एकोत्तरं मृत्युशतम् अस्मिन् देहे प्रतिष्ठितम्

tāni ca svātmavedyāni kim anyat kathayāmy aham / ekottaraṃ mṛtyuśatam asmin dehe pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

these are known to oneself — what else shall I tell? A hundred and one deaths are established in this body;

अध्याय ५४

श्लोक 36

अत्रैकं कालरूपं च शेषास्त्वागन्तवः स्मृताः ।ये त्व् इहागन्तवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भैषजैः

atraikaṃ kālarūpaṃ ca śeṣāstvāgantavaḥ smṛtāḥ / ye tv ihāgantavaḥ proktāste praśāmyanti bhaiṣajaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

one of them is in the form of time, the rest are remembered as accidental; those called accidental here are quelled by medicines,

अध्याय ५४

श्लोक 37

जपहोमप्रदानैश् च कालमृत्युर् न शाम्यति ।अपमृत्युश् च सर्वस्य विषम् अद्यादिसम्भवः

japahomapradānaiś ca kālamṛtyur na śāmyati / apamṛtyuś ca sarvasya viṣam adyādisambhavaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and by japa, fire offering and gifts; but death by time is not quelled. Untimely death for everyone arises from poison and the like;

अध्याय ५४

श्लोक 38

न चातिपुरुषस् तस्माद् अपमृत्योर् बभेति वै ।विविधा व्याधयः कष्टाः सवैद्याः प्राणिनस् तथा

na cātipuruṣas tasmād apamṛtyor babheti vai / vividhā vyādhayaḥ kaṣṭāḥ savaidyāḥ prāṇinas tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and no great man fears untimely death because of it. Various painful diseases, creatures with their physicians,

अध्याय ५४

श्लोक 39

विषाणि त्व् अभिचाराश् च मृत्योर् द्वाराणि देहिनाम् ।पीडितं रोगसर्पाद्यैर् अपि धन्वन्तरिः स्वयम्

viṣāṇi tv abhicārāś ca mṛtyor dvārāṇi dehinām / pīḍitaṃ rogasarpādyair api dhanvantariḥ svayam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

poisons and hostile magic are the doors of death for embodied beings. Even Dhanvantari himself, though one is afflicted by diseases, snakes and the like,

अध्याय ५४

श्लोक 40

स्वस्थं कर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम् ।नैषधं न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः

svasthaṃ kartuṃ na śaknoti kālaprāptaṃ hi dehinam / naiṣadhaṃ na tapo dānaṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

cannot make well an embodied being whose time has come. Neither medicine, austerity, gifts, friends nor kin

अध्याय ५४

श्लोक 41

परित्रातुं नो समर्थाः कालेन परिपीडितम् ।नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमो रिपुः

paritrātuṃ no samarthāḥ kālena paripīḍitam / nāsti mṛtyusamaṃ duḥkhaṃ nāsti mṛtyusamo ripuḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

are able to save one oppressed by time. There is no sorrow equal to death, no enemy equal to death,

अध्याय ५४

श्लोक 42

नास्ति मृत्युसमः कालः सर्वेषाम् एव देहिनाम् ।सद्भार्या पुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यसुखानि च

nāsti mṛtyusamaḥ kālaḥ sarveṣām eva dehinām / sadbhāryā putramitrāṇi rājyaiśvaryasukhāni ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

no time equal to death for all embodied beings. A good wife, sons, friends, kingdom, lordship and pleasures —

अध्याय ५४

श्लोक 43

मृत्युश्छिनत्ति सर्वाणि विविधान्य् अपि भारत ।इदं ते कथितं राजञ्ज्ञातिसंसारदुस्तरम्

mṛtyuśchinatti sarvāṇi vividhāny api bhārata / idaṃ te kathitaṃ rājañjñātisaṃsāradustaram

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

death cuts them all off, of whatever kind, O Bharata. This I have told you, O king, the kin and the worldly existence hard to cross.

अध्याय ५४

श्लोक 44

परिणाम इति ज्ञात्वा सर्वङ्कालस्य भोजनम् ।तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संसेव्या सप्तकल्पगा

pariṇāma iti jñātvā sarvaṅkālasya bhojanam / tasmāt sarvaprayatnena saṃsevyā saptakalpagā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Knowing the outcome, that all is the food of time, therefore the Kalpaga of seven kalpas is to be served with every effort,

अध्याय ५४

श्लोक 45

सर्वदुःखापहा नित्यं सर्वशोकविनाशिनी ।यो यान् कामयते कामांस्तांस्तान् देवी प्रयच्छति

sarvaduḥkhāpahā nityaṃ sarvaśokavināśinī / yo yān kāmayate kāmāṃstāṃstān devī prayacchati

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

ever removing all sorrow and destroying all grief; whatever desires one desires, the goddess grants them.

अध्याय ५४

श्लोक 46

इदं ज्ञानम् इदं ध्यानं पाण्डित्यं वेद वेदनम् ।निवासः सर्वभूतानां सेव्यते सप्तकल्पगा

idaṃ jñānam idaṃ dhyānaṃ pāṇḍityaṃ veda vedanam / nivāsaḥ sarvabhūtānāṃ sevyate saptakalpagā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

This is knowledge, this is meditation, learning and knowing the Veda — the Kalpaga of seven kalpas, the dwelling of all beings, is to be served.

अध्याय ५४

श्लोक 47

यज्ञो दानं तपः सत्यं स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ।सफलं लभते तेषां यो रेवाम्बु निषेवते

yajño dānaṃ tapaḥ satyaṃ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam / saphalaṃ labhate teṣāṃ yo revāmbu niṣevate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Sacrifice, giving, austerity, truth, Vedic study and libations to the ancestors — he who resorts to the water of the Reva obtains their fruit.

अध्याय ५४

श्लोक 48

ब्रह्मकूर्चसहस्राणि सोमपानायुतं तथा ।नर्मदातोयपानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

brahmakūrcasahasrāṇi somapānāyutaṃ tathā / narmadātoyapānasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thousands of brahmakurchas and ten thousand drinkings of Soma are not equal to a sixteenth part of drinking the water of the Narmada.

अध्याय ५४

श्लोक 49

संयुक्तो ऽपि महापापैर् नानाजन्मकृतैर् अपि ।ॐकारदक्षिणे घोरं मुच्यते तत्क्षणाज् जपन्

saṃyukto 'pi mahāpāpair nānājanmakṛtair api / oṃkāradakṣiṇe ghoraṃ mucyate tatkṣaṇāj japan

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Even one bound by great sins committed in many births is freed at once by reciting at the dreadful southern side of Omkara.

अध्याय ५४

श्लोक 50

गोदानान्न परं दानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।नर्मदापयसि स्नात्वा यो दद्याद् गां द्विजन्मने

godānānna paraṃ dānaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / narmadāpayasi snātvā yo dadyād gāṃ dvijanmane

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

No gift is renowned in the three worlds as higher than the gift of a cow; whoever, having bathed in the water of the Narmada, gives a cow to a brahmin —

अध्याय ५४

श्लोक 51

संख्यां कर्तुं यथावच् च न देवैर् अपि शक्यते

saṃkhyāṃ kartuṃ yathāvac ca na devair api śakyate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

even the gods cannot properly reckon its measure.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 54
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.