Skanda Purana· Skanda Purāṇa
57
अध्याय 57 / 116

Adhyaya 57

51 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ51 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५७

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मातङ्गाश्रमवर्णनो नाम षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय ५७ मार्कण्डेय उवाच: आख्यानं कथयिष्यामि ख्यातं मृगवनं यथा ।व्याध कश्चिद् दुराचारः सर्वभूतेषु निर्दयः

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe mātaṅgāśramavarṇano nāma ṣaṭpañcāśattamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 57 mārkaṇḍeya uvāca: ākhyānaṃ kathayiṣyāmi khyātaṃ mṛgavanaṃ yathā / vyādha kaścid durācāraḥ sarvabhūteṣu nirdayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

After feeding Brahmanas, Bhanumati ate what was left after feeding them. After eating she took rest with plea- sure, while the food got digested. On the Madanakhya Trayodasi day (thirteenth of the bright half named Madana), she took bath in the Hrada (whirlpool) of Markanda and adored Lord Guhasaya (Siva) (stationed in a cave as abode). She observed fast as enjoined. She bathed Mahesvara with Pancamrta and sweet scents. Incense, lamps, Naivedyasv/ere offered. She adored (the Lord) with different kinds of flowers and excellent Naivedyas. She kept awake in the night hearing Puranic stories and wit- nessing dances and hearing songs and prayers. She meditated upon Lord Mahesvara. The entire quantity of cooked food was duly spread in front of the Lord. All the people belonging to all the four castes were fed along with their attendants.

अध्याय ५७

श्लोक 2

पाशहस्तो धनुष्पाणिर् विचरन् गिरिकन्दरे ।आजघान मृगान् सर्वान् कुटुम्बार्थे नृपोत्तम

pāśahasto dhanuṣpāṇir vicaran girikandare / ājaghāna mṛgān sarvān kuṭumbārthe nṛpottama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Gifts were made to Brahmanas in accordance with own capacity as well as the qualifications of the ones. The Lord was adored with sweet-smelling flowers such as Madana and the like, and clothed all round with delicate clothes of various colours. Many garlands were kept hanging down and many lamps were kept blazing. There were various kinds of sweet cooked foods such as Modakas etc., round in shape.

अध्याय ५७

श्लोक 3

ज्येष्ठे मासि तु संप्राप्ते निदाघे ज्वलनप्रभे ।भ्रमति स्म तृषार्तश् च वृक्षमूले समाश्रितः

jyeṣṭhe māsi tu saṃprāpte nidāghe jvalanaprabhe / bhramati sma tṛṣārtaś ca vṛkṣamūle samāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O noble-minded one, stop, stop. Listen to my words. Why do you give up your life? You are still a youth. What is your distress? What is the cause of your dejection? What is your misery? What is your ailment? You seem to be a child now. Pray, let the reason be mentioned.

अध्याय ५७

श्लोक 4

रात्रौ स्वपिति निश्चेष्टो दुःखार्तश् च क्षुधान्वितः ।वनसंघर्षजो वह्निर् उत्थितो गिरिकन्दरात्

rātrau svapiti niśceṣṭo duḥkhārtaś ca kṣudhānvitaḥ / vanasaṃgharṣajo vahnir utthito girikandarāt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

I desire no money, no food-grains, no garments. If anyone accepts food from another, he accepts his sins as well.

अध्याय ५७

श्लोक 5

प्रदग्धं च वन तेन मृगव्याघ्रसमावृतम् ।भस्मीभूतं च तत्सर्वं रेणुभूतं च कृत्स्नशः

pradagdhaṃ ca vana tena mṛgavyāghrasamāvṛtam / bhasmībhūtaṃ ca tatsarvaṃ reṇubhūtaṃ ca kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

And by him the forest filled with deer and tigers was burned; all of it became ashes and entirely dust.

अध्याय ५७

श्लोक 6

मेघागमोक्तकाले तु प्रवाहे नार्मदे शुभे ।कन्याराशिगते भानौ द्वादश्यां श्रवणेन तु

meghāgamoktakāle tu pravāhe nārmade śubhe / kanyārāśigate bhānau dvādaśyāṃ śravaṇena tu

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

When the rains had come, in the auspicious stream of the Narmada, when the sun was in Virgo, on the twelfth under Shravana,

अध्याय ५७

श्लोक 7

नर्मदातोय संसर्गाद् यक्षा जातास् तु पन्नगाः ।तत्क्षणाद् दिव्यदेहास् तु वैष्णवं यानमास्थिताः

narmadātoya saṃsargād yakṣā jātās tu pannagāḥ / tatkṣaṇād divyadehās tu vaiṣṇavaṃ yānamāsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

through contact with the water of the Narmada the serpents became yakshas; at once they had divine bodies and mounted Vishnu's vehicle.

अध्याय ५७

श्लोक 8

स व्याधश् चाभवद् राजा तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।दशवर्षसहस्राणि भोगान् भुङ्क्ते मनोहरान्

sa vyādhaś cābhavad rājā tīrthasyāsya prabhāvataḥ / daśavarṣasahasrāṇi bhogān bhuṅkte manoharān

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

That hunter became a king by the power of this holy place and enjoyed charming pleasures for ten thousand years.

अध्याय ५७

श्लोक 9

ये ऽपि दग्धा मृगास् तत्र ते ऽपि गन्धर्वतां गताः ।वैष्णवेनैव यानेन प्राप्तास् तु वैष्णवं पदम्

ye 'pi dagdhā mṛgās tatra te 'pi gandharvatāṃ gatāḥ / vaiṣṇavenaiva yānena prāptās tu vaiṣṇavaṃ padam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The deer that were burned there also attained the state of gandharvas and reached Vishnu's state by Vishnu's vehicle.

अध्याय ५७

श्लोक 10

अवशः स्ववशो वापि यस् तु प्राणान् परित्यजेत् ।दिव्यवर्षसहस्रं तु विष्णुलोके स मोदते

avaśaḥ svavaśo vāpi yas tu prāṇān parityajet / divyavarṣasahasraṃ tu viṣṇuloke sa modate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Whoever gives up his life there, helplessly or willingly, rejoices in Vishnu's world for a thousand divine years.

अध्याय ५७

श्लोक 11

तिलोदकप्रदानेन पितॄणां परमा गतिः ।मनोरथं नाम तीर्थम् अन्यत् परमसिद्धिदम्

tilodakapradānena pitṝṇāṃ paramā gatiḥ / manorathaṃ nāma tīrtham anyat paramasiddhidam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

By giving sesame water the ancestors reach the supreme goal. Another holy place named Manoratha gives supreme success,

अध्याय ५७

श्लोक 12

त्रिषु लोकेषु विख्यातं रेवातीरसमुद्भवम् ।यं यं प्रार्थयते कामं तं तं स्नात्वापि मानवः

triṣu lokeṣu vikhyātaṃ revātīrasamudbhavam / yaṃ yaṃ prārthayate kāmaṃ taṃ taṃ snātvāpi mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

renowned in the three worlds, arising on the bank of the Reva; whatever desire a man prays for, having merely bathed,

अध्याय ५७

श्लोक 13

सर्व च समवाप्नोति तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।अङ्गरावर्तसंभेदो गोसहस्रफलप्रदः

sarva ca samavāpnoti tīrthasyāsya prabhāvataḥ / aṅgarāvartasaṃbhedo gosahasraphalapradaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

he obtains it all by the power of this holy place. The meeting of the Angaravarta gives the fruit of a thousand cows;

अध्याय ५७

श्लोक 14

अङ्गारेश्वरदेवश् च तत्र तिष्ठति सङ्गमे ।स्नानमात्रो नरस् तत्र गाणपत्यम् अवाप्नुयात्

aṅgāreśvaradevaś ca tatra tiṣṭhati saṅgame / snānamātro naras tatra gāṇapatyam avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the god Angareshvara stands at that confluence; a man who merely bathes there attains the leadership of ganas.

अध्याय ५७

श्लोक 15

अङ्गारश् च चतुर्थ्यां च यदा भवति भारत ।हिरण्यपुरुषं कृत्वा रक्तवस्त्रेण वेष्टयेत्

aṅgāraś ca caturthyāṃ ca yadā bhavati bhārata / hiraṇyapuruṣaṃ kṛtvā raktavastreṇa veṣṭayet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

When Mars falls on the fourth day, O Bharata, one should make a golden man and wrap it in red cloth,

अध्याय ५७

श्लोक 16

घृतपूर्णं ताम्रपात्रं गुडेनापि प्रपूरितम् ।तत्सर्वं विधिवद् दद्याच् छ्रोत्रियाय विशेषतः

ghṛtapūrṇaṃ tāmrapātraṃ guḍenāpi prapūritam / tatsarvaṃ vidhivad dadyāc chrotriyāya viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

with a copper vessel filled with ghee and with jaggery; all that one should give according to rule, especially to a learned brahmin.

अध्याय ५७

श्लोक 17

दानतीर्थप्रभावेण शक्रार्द्धासनभाग् भवेत् ।यस्मात् पापानि दुःखानि तीव्राण्य् अपि बहून्यपि

dānatīrthaprabhāveṇa śakrārddhāsanabhāg bhavet / yasmāt pāpāni duḥkhāni tīvrāṇy api bahūnyapi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

By the power of the gift and the holy place one shares half of Shakra's throne. Since sins bring sorrows, fierce and many,

अध्याय ५७

श्लोक 18

तस्मात् पापं न कर्तव्यम् आत्मपीडाकरं हि तत् ।यस्मिन् काले च देशे च वयसा यादृशेन च

tasmāt pāpaṃ na kartavyam ātmapīḍākaraṃ hi tat / yasmin kāle ca deśe ca vayasā yādṛśena ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

therefore sin should not be committed, for it causes one's own torment. At whatever time and place and at whatever age

अध्याय ५७

श्लोक 19

कृतं शुभाशूभं कर्म तत् तथा तेन भुज्यते ।तस्मात् सदैव दातव्यम् अविच्छिन्न तयार्थिने

kṛtaṃ śubhāśūbhaṃ karma tat tathā tena bhujyate / tasmāt sadaiva dātavyam avicchinna tayārthine

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

good or evil karma is done, so is it experienced by that person. Therefore one should always give without interruption to the needy;

अध्याय ५७

श्लोक 20

विच्छिद्यन्ते ऽन्यथा भोगा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ।संसेव्यते यथा देवी सप्तकल्पवहा शुभा

vicchidyante 'nyathā bhogā grīṣme kusarito yathā / saṃsevyate yathā devī saptakalpavahā śubhā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

otherwise enjoyments are cut off like small streams in summer. As the auspicious goddess who flows through seven kalpas is served,

अध्याय ५७

श्लोक 21

संसारस्य समुच्छित्त्यै ज्ञानयोगं ब्रवीमि ते ।शिवप्रकाशकं ज्ञानं योगस् तत्रैव चिन्तितः

saṃsārasya samucchittyai jñānayogaṃ bravīmi te / śivaprakāśakaṃ jñānaṃ yogas tatraiva cintitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

for the cutting off of worldly existence I tell you the yoga of knowledge: knowledge that reveals Shiva, and yoga reflected on there.

अध्याय ५७

श्लोक 22

दुर्विज्ञेय गतिर् योगो नर्मदाशिवसन्निधौ ।शिवाज्ञा वर्तते तत्र स्नानपूजाविधिर् यथा

durvijñeya gatir yogo narmadāśivasannidhau / śivājñā vartate tatra snānapūjāvidhir yathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Yoga, whose course is hard to know, is in the presence of the Narmada and Shiva; Shiva's command operates there, as does the rule of bathing and worship.

अध्याय ५७

श्लोक 23

स सिद्धान्ता ऽविरोधेन पुस्तकैर् न विरोधयेत् ।धर्मज्ञानापवर्गार्थं सहितं विन्दते नरः

sa siddhāntā 'virodhena pustakair na virodhayet / dharmajñānāpavargārthaṃ sahitaṃ vindate naraḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Without conflict with its doctrine, one should not contradict it with books; a man obtains dharma and knowledge together for the sake of liberation.

अध्याय ५७

श्लोक 24

पूर्वोत्तरविरोधेन कुत्रार्थो ऽभिमतो भवेत् ।दृष्ट्वाद्यमूलतस् तर्कं श्रुत्या सह विवर्जयेत्

pūrvottaravirodhena kutrārtho 'bhimato bhavet / dṛṣṭvādyamūlatas tarkaṃ śrutyā saha vivarjayet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

With earlier and later in conflict, where would the intended meaning be? Having seen reasoning from its root, one should reject what conflicts with Shruti.

अध्याय ५७

श्लोक 25

तस्माद् आगमयुक्तेन सदात्मार्थविचारणम् ।कर्तव्यं नानुमानेन केवलेन विपश्चिता

tasmād āgamayuktena sadātmārthavicāraṇam / kartavyaṃ nānumānena kevalena vipaścitā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Therefore the wise should always examine the meaning of the self with the help of the Agama, and not by inference alone.

अध्याय ५७

श्लोक 26

हीनोत्तमाद्यस्य फलं बहुधा स्वं च तत्स्मृतम् ।तस्मात् परीक्षां कुर्वीत पुण्यं साधु महत्फलम्

hīnottamādyasya phalaṃ bahudhā svaṃ ca tatsmṛtam / tasmāt parīkṣāṃ kurvīta puṇyaṃ sādhu mahatphalam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The fruit of the low, the high and the rest is remembered as manifold and one's own; therefore one should examine merit, the good and the greatly fruitful.

अध्याय ५७

श्लोक 27

पाखण्डिनो विकर्मस्थान् वैडालव्रतिकां शठान् ।वर्जयेद् दूरतो धीमान् हैतुक्यान् तीर्थनिन्दकान्

pākhaṇḍino vikarmasthān vaiḍālavratikāṃ śaṭhān / varjayed dūrato dhīmān haitukyān tīrthanindakān

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The wise man should avoid from afar heretics, those of wrong conduct, hypocrites who keep the cat's vow, deceivers, sophists and revilers of holy places,

अध्याय ५७

श्लोक 28

दिगम्बरान् श्वेतपटान् ये चान्ये हेतुवादिनः ।एतैः सह न संवादं संसर्गं न कथंचन

digambarān śvetapaṭān ye cānye hetuvādinaḥ / etaiḥ saha na saṃvādaṃ saṃsargaṃ na kathaṃcana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the naked ascetics, the white-robed and other disputers by reasoning; with them there should be no conversation nor any contact.

अध्याय ५७

श्लोक 29

विपरीतं कलौ धर्मं नग्ना मुण्डा मलाशिनः ।तस्मात् तं च परित्यज्य त्रेताधर्मं समाचरेत्

viparītaṃ kalau dharmaṃ nagnā muṇḍā malāśinaḥ / tasmāt taṃ ca parityajya tretādharmaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

In the Kali age dharma is reversed; the naked, shaven ones eat filth; therefore, leaving that, one should practise the dharma of the Treta.

अध्याय ५७

श्लोक 30

प्रमाणं सर्वधर्मेषु ब्रह्मविष्णुशिवोदितम् ।अन्यथा कुरुते यस् तु नरके पतति ध्रुवम्

pramāṇaṃ sarvadharmeṣu brahmaviṣṇuśivoditam / anyathā kurute yas tu narake patati dhruvam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

In all dharmas the authority is what Brahma, Vishnu and Shiva have declared; whoever does otherwise surely falls into hell.

अध्याय ५७

श्लोक 31

सर्वेषाम् एव शास्त्राणाम् एवं शास्त्रविनिश्चयः ।सेव्यतां कल्पगा देवी शिवपूजारतैः सदा

sarveṣām eva śāstrāṇām evaṃ śāstraviniścayaḥ / sevyatāṃ kalpagā devī śivapūjārataiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

This is the conclusion of all the shastras: the goddess Kalpaga is to be served always by those devoted to Shiva's worship.

अध्याय ५७

श्लोक 32

पितॄणां तर्पणं कुर्याद् भिक्षां दद्याच् च भिक्षवे ।कारुण्यं सर्वभूतेषु नर्मदाख्यानचिन्तनम्

pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ kuryād bhikṣāṃ dadyāc ca bhikṣave / kāruṇyaṃ sarvabhūteṣu narmadākhyānacintanam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

One should offer libations to the ancestors and give alms to the mendicant; compassion to all beings and reflection on the story of the Narmada —

अध्याय ५७

श्लोक 33

इदं ज्ञानमशेषं च सर्वकर्मविशोधनम् ।आदिमध्यान्तरहितः स्वभावविमलः प्रभुः

idaṃ jñānamaśeṣaṃ ca sarvakarmaviśodhanam / ādimadhyāntarahitaḥ svabhāvavimalaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

this is the whole of knowledge, purifying all actions. The lord without beginning, middle or end, pure by nature,

अध्याय ५७

श्लोक 34

सर्वज्ञः परिपूर्णश् च शिवो ज्ञेयः शिवागमे ।सर्वार्थसाधकं ज्ञानं तत्प्रणीतम् असंशयम्

sarvajñaḥ paripūrṇaś ca śivo jñeyaḥ śivāgame / sarvārthasādhakaṃ jñānaṃ tatpraṇītam asaṃśayam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

all-knowing and perfect, is to be known as Shiva in Shiva's Agama; the knowledge that accomplishes all aims is taught by him, without doubt.

अध्याय ५७

श्लोक 35

यः सर्वज्ञः सुसम्पूर्णः स्वभावविमलः शिवः ।सर्वदोषविनिर्मुक्तः स ब्रूयात् कथम् अन्यथा

yaḥ sarvajñaḥ susampūrṇaḥ svabhāvavimalaḥ śivaḥ / sarvadoṣavinirmuktaḥ sa brūyāt katham anyathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Shiva, who is all-knowing, perfect, pure by nature and free of all faults — how could he speak otherwise?

अध्याय ५७

श्लोक 36

शिवाज्ञाम् अन्तरेणापि जगत्सृष्टिः कथम् भवेत् ।अचैतन्यात् प्रधानेन अज्ञत्वात् पुरुषस्य च

śivājñām antareṇāpi jagatsṛṣṭiḥ katham bhavet / acaitanyāt pradhānena ajñatvāt puruṣasya ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Without Shiva's command how could there be the creation of the world? Because primal matter is insentient and the Purusha ignorant,

अध्याय ५७

श्लोक 37

प्रधानं परमाण्वादि यावत् किंचिद् अचेतनम् ।तन्न कर्तृ स्वयं द्रष्टृ बुद्धिमत्करणं विना

pradhānaṃ paramāṇvādi yāvat kiṃcid acetanam / tanna kartṛ svayaṃ draṣṭṛ buddhimatkaraṇaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

primal matter, atoms and whatever is insentient cannot of themselves be agent or seer without an intelligent instrument;

अध्याय ५७

श्लोक 38

न यथा घटम् आनेन मृत्पिण्डः स्वयम् ऋच्छति ।तथाज्ञाबुद्धिभावेन न तिष्ठेत् प्रकृतिः स्वयम्

na yathā ghaṭam ānena mṛtpiṇḍaḥ svayam ṛcchati / tathājñābuddhibhāvena na tiṣṭhet prakṛtiḥ svayam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

just as a lump of clay does not of itself become a pot, so nature would not stand of itself without command and intelligence.

अध्याय ५७

श्लोक 39

धर्माधर्मोपदेशो न धर्माधर्मविचारणम् ।सर्वज्ञेन विना जातु नादिसर्गे प्रसिद्ध्यति

dharmādharmopadeśo na dharmādharmavicāraṇam / sarvajñena vinā jātu nādisarge prasiddhyati

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Instruction in dharma and adharma and the weighing of dharma and adharma are never established in the first creation without the all-knowing one.

अध्याय ५७

श्लोक 40

यथानादि प्रवृत्तो ऽयं घोरः संसारसागरः ।शिवो ऽपि हि तथानादिः संसारान् मोचकः स्मृतः

yathānādi pravṛtto 'yaṃ ghoraḥ saṃsārasāgaraḥ / śivo 'pi hi tathānādiḥ saṃsārān mocakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

As this dreadful ocean of worldly existence has flowed from beginningless time, so Shiva too is beginningless and remembered as the releaser from worldly existence.

अध्याय ५७

श्लोक 41

व्याधीनां भैषजं यद्वत् प्रतिपक्षं स्वभावतः ।तद्वत्संसारघोराणां प्रतिपक्षः शिवः स्मृतः

vyādhīnāṃ bhaiṣajaṃ yadvat pratipakṣaṃ svabhāvataḥ / tadvatsaṃsāraghorāṇāṃ pratipakṣaḥ śivaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

As medicine is by nature the opponent of diseases, so Shiva is remembered as the opponent of the dread of worldly existence.

अध्याय ५७

श्लोक 42

वैद्यं विना निराक्रन्दाः क्लिश्यन्ते रोगिणो यथा ।शिवेन तु विना सर्वं निराक्रन्दं जगत् तथा

vaidyaṃ vinā nirākrandāḥ kliśyante rogiṇo yathā / śivena tu vinā sarvaṃ nirākrandaṃ jagat tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

As the sick suffer helplessly without a physician, so without Shiva the whole world is helpless.

अध्याय ५७

श्लोक 43

तस्माद् अनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णः परः शिवः ।अस्ति नातः परित्राता पुमान् संसारसागरे

tasmād anādiḥ sarvajñaḥ paripūrṇaḥ paraḥ śivaḥ / asti nātaḥ paritrātā pumān saṃsārasāgare

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Therefore the beginningless, all-knowing, perfect supreme Shiva exists; there is no other deliverer of man in the ocean of worldly existence.

अध्याय ५७

श्लोक 44

ये ऽभ्यसन्ति शिवज्ञानं हृदये शिवभाविताः ।यदि वेदाः प्रमाणं तु तेषां ज्ञानं प्रजायते

ye 'bhyasanti śivajñānaṃ hṛdaye śivabhāvitāḥ / yadi vedāḥ pramāṇaṃ tu teṣāṃ jñānaṃ prajāyate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Those devoted to Shiva who practise the knowledge of Shiva in their hearts — if the Vedas are authoritative, knowledge arises in them.

अध्याय ५७

श्लोक 45

इयं च सर्वभूतानां शरणं भुवि नर्मदा ।अपां रूपतया देवी लोकानुग्रहकारिणी

iyaṃ ca sarvabhūtānāṃ śaraṇaṃ bhuvi narmadā / apāṃ rūpatayā devī lokānugrahakāriṇī

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

And this Narmada is the refuge of all beings on earth, the goddess who in the form of water bestows grace on the worlds.

अध्याय ५७

श्लोक 46

स्थावरं जङ्गमं चैव भूतग्रामं चतुर्विधम् ।भगवत्य् उद्धरत्य् एषां पतन्तं नरके ध्रुवम्

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bhūtagrāmaṃ caturvidham / bhagavaty uddharaty eṣāṃ patantaṃ narake dhruvam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The moving and unmoving, the fourfold host of beings — the blessed one surely lifts them up when they are falling into hell.

अध्याय ५७

श्लोक 47

एवंज्ञात्वा नरश्रेष्ठ शिवम् अन्वीक्ष्य कल्पगाम् ।उच्चैर्गृहाणि दिव्यानि धनधान्यान्वितानि च

evaṃjñātvā naraśreṣṭha śivam anvīkṣya kalpagām / uccairgṛhāṇi divyāni dhanadhānyānvitāni ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Knowing this, best of men, and looking to Shiva and the Kalpaga, one should give to brahmins tall divine houses furnished with wealth and grain,

अध्याय ५७

श्लोक 48

सर्वोपस्करदिव्यानि ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ।अनाथायातिवृद्धाय विकलाय कुटुम्बिने

sarvopaskaradivyāni brāhmaṇebhyo nivedayet / anāthāyātivṛddhāya vikalāya kuṭumbine

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

divine with all furnishings. To a helpless, very old or infirm man with a family,

अध्याय ५७

श्लोक 49

काष्ठमृन्मयगेहं च यो द्विजाय प्रयच्छति ।एवं विधान् गृहान् रम्यान् सर्वतो ऽमरकण्टके

kāṣṭhamṛnmayagehaṃ ca yo dvijāya prayacchati / evaṃ vidhān gṛhān ramyān sarvato 'marakaṇṭake

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whoever gives a brahmin a house of wood and clay — and whoever has such lovely houses built all around Amarakantaka,

अध्याय ५७

श्लोक 50

कारयेद् यः पुमान् दिव्यांस् तस्य पुण्यफलं शृणु ।किं तस्य बहुभिर् दत्तैर् दानैर् भवति भारत

kārayed yaḥ pumān divyāṃs tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu / kiṃ tasya bahubhir dattair dānair bhavati bhārata

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

divine ones — hear the fruit of his merit: what need has he of many gifts given, O Bharata?

अध्याय ५७

श्लोक 51

एतद् एव परं दानं सर्वकामार्थसाधकम् ।यः शृणोति नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

etad eva paraṃ dānaṃ sarvakāmārthasādhakam / yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

This alone is the supreme gift, accomplishing every desire and aim; the man who hears it with devotion is freed from all sins.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 57
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.