Taittiriya Upanishad· Taittirīyopaniṣad
1
अध्याय 1 / 3

Śīkṣā Vallī — The Phonetics and Ethics Section

शिक्षावल्ली

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १

श्लोक 1

ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः ।शं नो भवत्वर्यमा ।शं न इन्द्रो बृहस्पतिः ।शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।नमो ब्रह्मणे ।नमस्ते वायो ।त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि ।ऋतं वदिष्यामि ।सत्यं वदिष्यामि ।तन्मामवतु ।तद्वक्तारमवतु ।अवतु माम् ।अवतु वक्तारम् ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः

oṃ śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ | śaṃ no bhavatvaryamā | śaṃ na indro bṛhaspatiḥ | śaṃ no viṣṇururukramaḥ | namo brahmaṇe | namaste vāyo | tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi | tvāmeva pratyakṣaṃ brahma vadiṣyāmi | ṛtaṃ vadiṣyāmi | satyaṃ vadiṣyāmi | tanmāmavatu | tadvaktāramavatu | avatu mām | avatu vaktāram | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ

हिन्दी अर्थ

ॐ। मित्र हमारे प्रति शान्त हों, वरुण शान्त हों, अर्यमा शान्त हों, इन्द्र और बृहस्पति शान्त हों, उरुक्रम विष्णु शान्त हों। ब्रह्म को नमस्कार। हे वायु, तुम्हें नमस्कार — तुम ही प्रत्यक्ष ब्रह्म हो। तुम्हीं को प्रत्यक्ष ब्रह्म कहूँगा। मैं ऋत बोलूँगा; सत्य बोलूँगा। वह मेरी रक्षा करे; वह वक्ता की रक्षा करे। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।

English

OM. May Mitra be propitious to us; may Varuṇa be propitious; may Aryaman be propitious; may Indra and Bṛhaspati be propitious; may the far-striding Viṣṇu be propitious. Salutation to Brahman. Salutation to thee, O Vāyu — thou alone art the visible Brahman. I declare thee alone to be the visible Brahman. I will speak ṛta. I will speak satya. May That protect me; may That protect the speaker. OM. Peace, peace, peace.

अध्याय १

श्लोक 2

ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः ।वर्णः स्वरः ।मात्रा बलम् ।साम सन्तानः ।इत्युक्तः शीक्षाध्यायः

oṃ śīkṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ | varṇaḥ svaraḥ | mātrā balam | sāma santānaḥ | ityuktaḥ śīkṣādhyāyaḥ

हिन्दी अर्थ

ॐ। हम शिक्षा (उच्चारण-विज्ञान) की व्याख्या करते हैं — वर्ण, स्वर, मात्रा, बल, साम (मधुरता), सन्तान (सम्बन्ध) — इस प्रकार शिक्षा-अध्याय कहा गया।

English

OM. We shall expound śīkṣā (phonetics). The letter, the accent, the quantity, the effort, the modulation, the connection — thus has been stated the chapter on śīkṣā.

अध्याय १

श्लोक 3

सह नौ यशः ।सह नौ ब्रह्मवर्चसम् ।अथातः सँहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः ।पञ्चस्वधिकरणेषु ।अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् ।ता महासँहिता इत्याचक्षते ।अथाधिलोकम् ।पृथिवी पूर्वरूपम् ।द्यौरुत्तररूपम् ।आकाशः सन्धिः ।वायुः सन्धानम् ।इत्यधिलोकम्

saha nau yaśaḥ | saha nau brahmavarcasam | athātaḥ saṃhitāyā upaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ | pañcasvadhikaraṇeṣu | adhilokamadhijyautiṣamadhividyamadhiprajamadhyātmam | tā mahāsaṃhitā ityācakṣate | athādhilokam | pṛthivī pūrvarūpam | dyaurutararūpam | ākāśaḥ sandhiḥ | vāyuḥ sandhānam | ityadhilokam

हिन्दी अर्थ

हमारी कीर्ति साथ हो; हमारा ब्रह्म-तेज साथ हो। अब हम संहिता (समायोजन) का उपनिषद् पाँच क्षेत्रों में बताते हैं — अधिलोक, अधिज्यौतिष, अधिविद्य, अधिप्रज, अध्यात्म — ये "महासंहिता" कहलाते हैं। अधिलोक — पृथ्वी पूर्व-रूप, द्यु उत्तर-रूप, आकाश सन्धि, वायु सन्धान।

English

May glory be ours together; may brahma-radiance be ours together. Now we expound the Upaniṣad of saṃhitā (joined utterance) — across five fields: cosmic, luminary, learning, generative, and personal. These are called the great saṃhitās. Of the cosmic: earth is the prior form; sky the latter; space the meeting; wind the joiner.

अध्याय १

श्लोक 4

यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः ।छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूव ।स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु ।अमृतस्य देव धारणो भूयासम् ।शरीरं मे विचर्षणम् ।जिह्वा मे मधुमत्तमा ।कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् ।ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः ।श्रुतं मे गोपाय

yaścchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ | chandobhyo'dhyamṛtātsambabhūva | sa mendro medhayā spṛṇotu | amṛtasya deva dhāraṇo bhūyāsam | śarīraṃ me vicarṣaṇam | jihvā me madhumattamā | karṇābhyāṃ bhūri viśruvam | brahmaṇaḥ kośo'si medhayā pihitaḥ | śrutaṃ me gopāya

हिन्दी अर्थ

जो छन्दों का ऋषभ है — विश्वरूप — जो अमृत ब्रह्म से छन्दों के द्वारा उत्पन्न हुआ — वह इन्द्र मुझे मेधा से सम्पन्न करे। हे देव! मैं अमृत का धारक होऊँ। मेरा शरीर सजग, जिह्वा अति मधुर, कानों से बहुत सुनूँ। तू ब्रह्म का कोश है — मेधा से ढका हुआ। मेरे श्रवण की रक्षा कर।

English

He who is the bull of the metres, of universal form — sprung from the metres above immortal Brahman — may that Indra strengthen me with medhā (intellect). May I be a holder of the immortal, O deva. My body alert; my tongue most sweet; with both ears may I hear much. Thou art Brahman's sheath, hidden by medhā. Guard what I have heard.

अध्याय १

श्लोक 5

भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः ।तासामु ह स्मैतां चतुर्थीं माहाचमस्यः प्रवेदयते ।मह इति ।तद्ब्रह्म ।स आत्मा ।अङ्गान्यन्या देवताः

bhūrbhuvaḥ suvariti vā etāstisro vyāhṛtayaḥ | tāsāmu ha smaitāṃ caturthīṃ māhācamasyaḥ pravedayate | maha iti | tadbrahma | sa ātmā | aṅgānyanyā devatāḥ

हिन्दी अर्थ

भूः, भुवः, सुवः — ये तीन व्याहृतियाँ हैं। माहाचमस्य ने इनकी चौथी सिखाई — "महः"। वही ब्रह्म है; वही आत्मा है। अन्य देवता उसके अंग हैं।

English

Bhūr, Bhuvaḥ, Suvaḥ — these are the three vyāhṛtis (great utterances). Of these, Māhācamasya teaches a fourth: 'mahaḥ.' That is Brahman; that is the Self; the other deities are its limbs.

अध्याय १

श्लोक 6

स य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः ।अमृतो हिरण्मयः ।अन्तरेण तालुके ।य एष स्तन इवावलम्बते ।सेन्द्रयोनिः ।यत्रासौ केशान्तो विवर्तते ।व्यपोह्य शीर्षकपाले ।भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति ।भुव इति वायौ ।सुवरित्यादित्ये ।मह इति ब्रह्मणि ।आप्नोति स्वाराज्यम्

sa ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ | tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ | amṛto hiraṇmayaḥ | antareṇa tāluke | ya eṣa stana ivāvalambate | sendrayoniḥ | yatrāsau keśānto vivartate | vyapohya śīrṣakapāle | bhūrityagnau pratitiṣṭhati | bhuva iti vāyau | suvarityāditye | maha iti brahmaṇi | āpnoti svārājyam

हिन्दी अर्थ

हृदय के भीतर का जो आकाश है — वहाँ मनोमय पुरुष — अमर, हिरण्मय — स्थित है। दो तालुओं के बीच में जो स्तन-समान लटका है — वह इन्द्र-योनि है। जहाँ केशान्त मस्तक के सीमान्त पर बँटता है — वहीं — "भूः" से अग्नि में, "भुवः" से वायु में, "सुवः" से आदित्य में, "महः" से ब्रह्म में — प्रतिष्ठित होता है। स्वाराज्य प्राप्त करता है।

English

The space within the heart — there the Person, made of mind, immortal, golden, dwells. Between the two palates, like the uvula, that pendulum is the place of birth of Indra. Where the suture parts (at the crown) — by 'bhūḥ' one rests in Agni; by 'bhuvaḥ' in Vāyu; by 'suvaḥ' in Āditya; by 'mahaḥ' in Brahman. One attains svārājya (sovereignty).

अध्याय १

श्लोक 7

पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः ।अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि ।आप ओषधयो वनस्पतयः ।आकाश आत्मा ।इत्यधिभूतम् ।अथाध्यात्मम् ।प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः ।चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् ।चर्म मांसं स्नावास्थि मज्जा ।एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् ।पाङ्क्तं वा इदं सर्वम् ।पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तँ्स्पृणोतीति

pṛthivyantarikṣaṃ dyaurdiśo'vāntaradiśāḥ | agnirvāyurādityaścandramā nakṣatrāṇi | āpa oṣadhayo vanaspatayaḥ | ākāśa ātmā | ityadhibhūtam | athādhyātmam | prāṇo vyāno'pāna udānaḥ samānaḥ | cakṣuḥ śrotraṃ mano vāk tvak | carma māṃsaṃ snāvāsthi majjā | etadadhividhāya ṛṣiravocat | pāṅktaṃ vā idaṃ sarvam | pāṅktenaiva pāṅktagaṃspṛṇotīti

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी, अन्तरिक्ष, द्यु, दिशाएँ, अवान्तर-दिशाएँ; अग्नि, वायु, आदित्य, चन्द्र, नक्षत्र; जल, ओषधि, वनस्पति; आकाश, आत्मा — यह अधिभूत है। अध्यात्म — प्राण, व्यान, अपान, उदान, समान; नेत्र, श्रोत्र, मन, वाक्, त्वक्; चर्म, मांस, स्नायु, अस्थि, मज्जा। ऋषि ने कहा — यह सब "पाङ्क्त" (पंचक) है। पाङ्क्त से ही पाङ्क्त पोषित होता है।

English

Earth, atmosphere, heaven, the directions, the intermediate directions; Agni, Vāyu, Āditya, Moon, stars; waters, plants, trees; space, the Self — this is the bhūta-level. Now the personal: prāṇa, vyāna, apāna, udāna, samāna; eye, ear, mind, speech, skin; skin, flesh, sinew, bone, marrow. Having ordered all this, the seer said: 'All this is fivefold. By the fivefold one strengthens the fivefold.'

अध्याय १

श्लोक 8

ॐ इति ब्रह्म ।ॐ इतीदं सर्वम् ।ॐ इत्येतदनुकृतिर्ह स्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति ।ॐ इति सामानि गायन्ति ।ॐ शोमिति शस्त्राणि शँसन्ति ।ॐ इत्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति ।ॐ इति ब्रह्मा प्रसौति ।ॐ इत्यग्निहोत्रमनुजानाति ।ॐ इति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति ।ब्रह्मैवोपाप्नोति

oṃ iti brahma | oṃ itīdaṃ sarvam | oṃ ityetadanukṛtirha sma vā apyo śrāvayetyāśrāvayanti | oṃ iti sāmāni gāyanti | oṃ śomiti śastrāṇi śaṃsanti | oṃ ityadhvaryuḥ pratigaraṃ pratigṛṇāti | oṃ iti brahmā prasauti | oṃ ityagnihotramanujānāti | oṃ iti brāhmaṇaḥ pravakṣyannāha brahmopāpnavānīti | brahmaivopāpnoti

हिन्दी अर्थ

ॐ — यही ब्रह्म है। ॐ — यह सब है। ॐ ही श्रावण-अनुकरण है। ॐ से साम गाये जाते हैं; ॐ-शोम् से शस्त्र पढ़े जाते हैं; ॐ से अध्वर्यु प्रतिगर बोलता है; ॐ से ब्रह्मा प्रसौति करता है; ॐ से अग्निहोत्र की अनुज्ञा होती है; ॐ से ब्राह्मण कहता है — "मैं ब्रह्म को प्राप्त करूँ" — और वह ब्रह्म ही प्राप्त करता है।

English

OM — that is Brahman. OM — all this. OM is the assent of recital: 'recite!' — they reply OM. By OM the sāman is sung; with OM-Śom the śastras are recited; with OM the adhvaryu replies; with OM the brahmā priest commands; with OM the agnihotra is consented to. With OM the Brahmin says: 'May I attain Brahman!' — and he indeed attains Brahman.

अध्याय १

श्लोक 9

ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च ।सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च ।तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च ।अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः ।तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः ।स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः ।तद्धि तपस्तद्धि तपः

ṛtaṃ ca svādhyāyapravacane ca | satyaṃ ca svādhyāyapravacane ca | tapaśca svādhyāyapravacane ca | damaśca svādhyāyapravacane ca | śamaśca svādhyāyapravacane ca | agnayaśca svādhyāyapravacane ca | agnihotraṃ ca svādhyāyapravacane ca | atithayaśca svādhyāyapravacane ca | mānuṣaṃ ca svādhyāyapravacane ca | prajā ca svādhyāyapravacane ca | prajanaśca svādhyāyapravacane ca | prajātiśca svādhyāyapravacane ca | satyamiti satyavacā rāthītaraḥ | tapa iti taponityaḥ pauruśiṣṭiḥ | svādhyāyapravacane eveti nāko maudgalyaḥ | taddhi tapastaddhi tapaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋत और स्वाध्याय-प्रवचन; सत्य और स्वाध्याय-प्रवचन; तप और स्वाध्याय-प्रवचन; दम और स्वाध्याय-प्रवचन; शम और स्वाध्याय-प्रवचन; अग्नियाँ और स्वाध्याय-प्रवचन; अग्निहोत्र और स्वाध्याय-प्रवचन; अतिथि और स्वाध्याय-प्रवचन; मानुष-कर्तव्य और स्वाध्याय-प्रवचन; प्रजा, प्रजन, प्रजाति और स्वाध्याय-प्रवचन। सत्यवचा राथीतर — "सत्य"; तपोनित्य पौरुशिष्टि — "तप"; नाक मौद्गल्य — "केवल स्वाध्याय-प्रवचन — वही तप है, वही तप है।"

English

Ṛta and svādhyāya-pravacana (self-study and teaching); satya and svādhyāya-pravacana; tapas and svādhyāya-pravacana; dama and svādhyāya-pravacana; śama and svādhyāya-pravacana; the fires and svādhyāya-pravacana; agnihotra and svādhyāya-pravacana; guests and svādhyāya-pravacana; the human duty and svādhyāya-pravacana; offspring and svādhyāya-pravacana; procreation and svādhyāya-pravacana; lineage and svādhyāya-pravacana. Satyavacā Rāthītara says: 'Truth is the chief.' Taponitya Pauruśiṣṭi says: 'Tapas.' Nāka Maudgalya says: 'Only svādhyāya-pravacana — for that is tapas, that is tapas.'

अध्याय १

श्लोक 10

अहं वृक्षस्य रेरिवा ।कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव ।ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि ।द्रविणं सवर्चसम् ।सुमेधा अमृतोऽक्षितः ।इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम्

ahaṃ vṛkṣasya rerivā | kīrtiḥ pṛṣṭhaṃ gireriva | ūrdhvapavitro vājinīva svamṛtamasmi | draviṇaṃ savarcasam | sumedhā amṛto'kṣitaḥ | iti triśaṅkorvedānuvacanam

हिन्दी अर्थ

मैं इस वृक्ष (संसार-वृक्ष) का प्रेरक हूँ। मेरी कीर्ति पर्वत के पृष्ठ की तरह है। ऊर्ध्व-पवित्र, वाजी-घोड़ी की तरह — मैं स्व-अमृत हूँ। द्रविण-सम्पन्न, तेजोयुक्त — सुमेधा, अमर, अक्षय हूँ। — यह त्रिशङ्कु का वेद-अनुवचन है।

English

I am the mover of the tree (of life). My glory is like the back of a mountain. Upward-purified, like a swift mare, I am immortal essence. I am wealth full of radiance — a sage of fine intellect, immortal, undecaying. — Thus the Veda-recitation of Triśaṅku.

अध्याय १

श्लोक 11

वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति ।सत्यं वद ।धर्मं चर ।स्वाध्यायान्मा प्रमदः ।आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः ।सत्यान्न प्रमदितव्यम् ।धर्मान्न प्रमदितव्यम् ।कुशलान्न प्रमदितव्यम् ।भूत्यै न प्रमदितव्यम् ।स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ।देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् ।मातृदेवो भव ।पितृदेवो भव ।आचार्यदेवो भव ।अतिथिदेवो भव ।यान्यनवद्यानि कर्माणि ।तानि सेवितव्यानि ।नो इतराणि ।यान्यस्माकं सुचरितानि ।तानि त्वयोपास्यानि ।नो इतराणि ।ये के चास्मच्छ्रेयाँसो ब्राह्मणाः ।तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् ।श्रद्धया देयम् ।अश्रद्धयाऽदेयम् ।श्रिया देयम् ।ह्रिया देयम् ।भिया देयम् ।संविदा देयम् ।अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ।ये तत्र ब्राह्मणाः सम्मर्शिनः ।युक्ता आयुक्ताः ।अलूक्षा धर्मकामाः स्युः ।यथा ते तत्र वर्तेरन् ।तथा तत्र वर्तेथाः ।अथाभ्याख्यातेषु ।ये तत्र ब्राह्मणाः सम्मर्शिनः ।युक्ता आयुक्ताः ।अलूक्षा धर्मकामाः स्युः ।यथा ते तेषु वर्तेरन् ।तथा तेषु वर्तेथाः ।एष आदेशः ।एष उपदेशः ।एषा वेदोपनिषत् ।एतदनुशासनम् ।एवमुपासितव्यम् ।एवमु चैतदुपास्यम्

vedamanūcyācāryo'ntevāsinamanuśāsti | satyaṃ vada | dharmaṃ cara | svādhyāyānmā pramadaḥ | ācāryāya priyaṃ dhanamāhṛtya prajātantuṃ mā vyavacchetsīḥ | satyānna pramaditavyam | dharmānna pramaditavyam | kuśalānna pramaditavyam | bhūtyai na pramaditavyam | svādhyāyapravacanābhyāṃ na pramaditavyam | devapitṛkāryābhyāṃ na pramaditavyam | mātṛdevo bhava | pitṛdevo bhava | ācāryadevo bhava | atithidevo bhava | yānyanavadyāni karmāṇi | tāni sevitavyāni | no itarāṇi | yānyasmākaṃ sucaritāni | tāni tvayopāsyāni | no itarāṇi | ye ke cāsmacchreyāṃso brāhmaṇāḥ | teṣāṃ tvayā''sanena praśvasitavyam | śraddhayā deyam | aśraddhayā'deyam | śriyā deyam | hriyā deyam | bhiyā deyam | saṃvidā deyam | atha yadi te karmavicikitsā vā vṛttavicikitsā vā syāt | ye tatra brāhmaṇāḥ sammarśinaḥ | yuktā āyuktāḥ | alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ | yathā te tatra varteran | tathā tatra vartethāḥ | athābhyākhyāteṣu | ye tatra brāhmaṇāḥ sammarśinaḥ | yuktā āyuktāḥ | alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ | yathā te teṣu varteran | tathā teṣu vartethāḥ | eṣa ādeśaḥ | eṣa upadeśaḥ | eṣā vedopaniṣat | etadanuśāsanam | evamupāsitavyam | evamu caitadupāsyam

हिन्दी अर्थ

वेद पढ़ाकर आचार्य अन्तेवासी को अनुशासित करता है — "सत्य बोलो; धर्म का आचरण करो; स्वाध्याय में प्रमाद मत करो; आचार्य को प्रिय धन देकर प्रजा-तन्तु को मत काटो; सत्य से प्रमाद मत करो; धर्म से नहीं; कुशल से नहीं; भूति से नहीं; स्वाध्याय-प्रवचन से नहीं; देव-पितृ कार्य से नहीं। माता देव; पिता देव; आचार्य देव; अतिथि देव। जो अनवद्य (निर्दोष) कर्म हैं — उन्हीं को सेवित करो; अन्य को नहीं। हमारे जो सुचरित हैं — उन्हीं की उपासना करो; अन्य की नहीं। जो हमसे श्रेष्ठ ब्राह्मण हैं — उन्हें आसन देकर शान्त-श्वास से व्यवहार करो। श्रद्धा से दो; अश्रद्धा से नहीं; श्री से दो; ह्री से दो; भय से दो; संविद् से दो। यदि कर्म-संशय या आचरण-संशय हो — वहाँ जो सम्मर्शी, युक्त, अलूक्ष, धर्म-कामी ब्राह्मण हों — वैसे ही व्यवहार करो जैसे वे करें। यह आदेश है; यह उपदेश है; यह वेद-उपनिषद् है; यह अनुशासन है। इस प्रकार उपासना करनी चाहिये; इसी प्रकार उपासित होना चाहिये।"

English

Having taught the Veda, the teacher instructs the student: Speak truth. Walk dharma. Do not neglect svādhyāya. After offering the teacher the gift he values, do not cut off the thread of progeny. Do not be careless about truth, dharma, welfare, prosperity, study-and-teaching, the offerings to the gods and ancestors. Be one to whom mother is god; father is god; teacher is god; guest is god. Whatever actions are blameless — those should be practiced; not others. Whatever good conduct of ours — practice that; not the rest. Whatever brahmins are nobler than we — give them seats; breathe softly in their presence. Give with faith; do not give without faith. Give with abundance; with shyness; with awe; with friendliness. If you have doubt about an action or about conduct, those brahmins who are reflective, qualified, gentle, lovers of dharma — as they would act, so you should act. As regards those accused — same procedure. This is the order. This is the teaching. This is the Veda's upaniṣad. This is the instruction. Thus shall it be worshipped; thus indeed worshipped.

अध्याय १

श्लोक 12

शं नो मित्रः शं वरुणः ।शं नो भवत्वर्यमा ।शं न इन्द्रो बृहस्पतिः ।शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।नमो ब्रह्मणे ।नमस्ते वायो ।त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् ।ऋतमवादिषम् ।सत्यमवादिषम् ।तन्मामावीत् ।तद्वक्तारमावीत् ।आवीन्माम् ।आवीद्वक्तारम् ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः

śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ | śaṃ no bhavatvaryamā | śaṃ na indro bṛhaspatiḥ | śaṃ no viṣṇururukramaḥ | namo brahmaṇe | namaste vāyo | tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi | tvāmeva pratyakṣaṃ brahmāvādiṣam | ṛtamavādiṣam | satyamavādiṣam | tanmāmāvīt | tadvaktāramāvīt | āvīnmām | āvīdvaktāram | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ

हिन्दी अर्थ

मित्र शान्त हों, वरुण शान्त हों, अर्यमा शान्त हों, इन्द्र-बृहस्पति शान्त हों, उरुक्रम विष्णु शान्त हों। ब्रह्म को नमस्कार। हे वायु, तुम्हें नमस्कार — तुम्हीं प्रत्यक्ष ब्रह्म हो; तुम्हीं को प्रत्यक्ष ब्रह्म कहा। मैंने ऋत बोला; सत्य बोला। उसने मेरी रक्षा की; वक्ता की भी रक्षा की। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।

English

May Mitra be propitious to us; may Varuṇa be propitious; Aryaman; Indra and Bṛhaspati; far-striding Viṣṇu. Salutation to Brahman. Salutation to thee, Vāyu — thou alone art the visible Brahman; I have declared thee alone the visible Brahman. I have spoken ṛta; I have spoken satya. That has protected me; that has protected the speaker. It has protected me; it has protected the speaker. OM. Peace, peace, peace.

अध्याय १

श्लोक 13

स य ए॒षो"ऽन्त॑हृदय आका॒शः ।तस्मि॑न्न॒यं पुरु॑षो मनो॒मयः॑ ।अमृ॑तो हिर॒ण्मयः॑ ।अन्त॑रेण॒ तालु॑के ।य ए॒षस्तन॑ इवाव॒लम्ब॑ते ।से"न्द्रयो॒निः ।यत्रा॒सौ के॑शा॒न्तो वि॒वर्त॑ते ।व्य॒पोह्य॑ शीर्षकपा॒ले ।भूरित्य॒ग्नौ प्रति॑तिष्ठति ।भुव॒ इति॑ वा॒यौ

sa ya e\`Sho\".anta\'hR^idaya AkA\`shaH . tasmi\'nna\`yaM puru\'Sho mano\`maya\'H . amR^i\'to hira\`Nmaya\'H . anta\'reNa\` tAlu\'ke . ya e\`Shastana\' ivAva\`lamba\'te . se\"ndrayo\`niH . yatrA\`sau ke\'shA\`nto vi\`varta\'te . vya\`pohya\' shIrShakapA\`le . bhUritya\`gnau prati\'tiShThati . bhuva\` iti\' vA\`yau

हिन्दी अर्थ

हृदय के भीतर का जो आकाश है — वहाँ मनोमय पुरुष — अमर, हिरण्मय — स्थित है। दो तालुओं के बीच में जो स्तन-समान लटका है — वह इन्द्र-योनि है। जहाँ केशान्त मस्तक के सीमान्त पर बँटता है — वहीं — "भूः" से अग्नि में, "भुवः" से वायु में, "सुवः" से आदित्य में, "महः" से ब्रह्म में — प्रतिष्ठित होता है। स्वाराज्य प्राप्त करता है।

English

The space within the heart — there the Person, made of mind, immortal, golden, dwells. Between the two palates, like the uvula, that pendulum is the place of birth of Indra. Where the suture parts (at the crown) — by 'bhūḥ' one rests in Agni; by 'bhuvaḥ' in Vāyu; by 'suvaḥ' in Āditya; by 'mahaḥ' in Brahman. One attains svārājya (sovereignty).

अध्याय १

श्लोक 14

सुव॒रित्या॑दि॒त्ये ।मह॒ इति॒ ब्रह्म॑णि ।आ॒प्नोति॒ स्वारा"ज्यम् ।आ॒प्नोति॒ मन॑स॒स्पतिम्" ।वाक्प॑ति॒श्चक्षु॑ष्पतिः ।श्रोत्र॑पतिर्वि॒ज्ञान॑पतिः ।ए॒तत्ततो॑ भवति ।आ॒का॒शश॑रीरं॒ ब्रह्म॑ ।स॒त्यात्म॑ प्रा॒णारा॑मं॒ मन॑ आनन्दम् ।शान्ति॑समृद्धम॒मृतम्"

suva\`rityA\'di\`tye . maha\` iti\` brahma\'Ni . A\`pnoti\` svArA\"jyam.h . A\`pnoti\` mana\'sa\`spatim.h\" . vAk.hpa\'ti\`shchakShu\'ShpatiH . shrotra\'patirvi\`j~nAna\'patiH . e\`tattato\' bhavati . A\`kA\`shasha\'rIra\`M brahma\' . sa\`tyAtma\' prA\`NArA\'ma\`M mana\' Anandam.h . shAnti\'samR^iddhama\`mR^itam.h\"

हिन्दी अर्थ

हृदय के भीतर का जो आकाश है — वहाँ मनोमय पुरुष — अमर, हिरण्मय — स्थित है। दो तालुओं के बीच में जो स्तन-समान लटका है — वह इन्द्र-योनि है। जहाँ केशान्त मस्तक के सीमान्त पर बँटता है — वहीं — "भूः" से अग्नि में, "भुवः" से वायु में, "सुवः" से आदित्य में, "महः" से ब्रह्म में — प्रतिष्ठित होता है। स्वाराज्य प्राप्त करता है।

English

The space within the heart — there the Person, made of mind, immortal, golden, dwells. Between the two palates, like the uvula, that pendulum is the place of birth of Indra. Where the suture parts (at the crown) — by 'bhūḥ' one rests in Agni; by 'bhuvaḥ' in Vāyu; by 'suvaḥ' in Āditya; by 'mahaḥ' in Brahman. One attains svārājya (sovereignty).

अध्याय १

श्लोक 16

ओमिति॒ ब्रह्म॑ ।ओमिती॒दँसर्वम्" ।ओमित्ये॒तद॑नुकृतिर्हस्म॒ वा अ॒प्योश्रा॑व॒येत्याश्रा॑वयन्ति ।ओमिति॒ सामा॑नि गायन्ति ।ॐँशोमिति॑ श॒स्त्राणि॑ शँसन्ति ।ओमित्य॑ध्व॒र्युः प्र॑तिग॒रं प्रति॑गृणाति ।ओमिति॒ ब्रह्मा॒ प्रसौ॑ति ।ओमित्य॑ग्निहो॒त्रमनु॑जानाति ।ओमिति॒ ब्राह्म॒णः प्र॑व॒क्ष्यन्ना॑ह॒ ब्रह्मोपा"प्नवा॒नीति॑ ।ब्रह्मै॒वोपा"प्नोति

omiti\` brahma\' . omitI\`da{\m+}sarvam.h\" . omitye\`tada\'nukR^itirhasma\` vA a\`pyoshrA\'va\`yetyAshrA\'vayanti . omiti\` sAmA\'ni gAyanti . OM{\m+}shomiti\' sha\`strANi\' sha{\m+}santi . omitya\'dhva\`ryuH pra\'tiga\`raM prati\'gR^iNAti . omiti\` brahmA\` prasau\'ti . omitya\'gniho\`tramanu\'jAnAti . omiti\` brAhma\`NaH pra\'va\`kShyannA\'ha\` brahmopA\"pnavA\`nIti\' . brahmai\`vopA\"pnoti

हिन्दी अर्थ

ॐ — यही ब्रह्म है। ॐ — यह सब है। ॐ ही श्रावण-अनुकरण है। ॐ से साम गाये जाते हैं; ॐ-शोम् से शस्त्र पढ़े जाते हैं; ॐ से अध्वर्यु प्रतिगर बोलता है; ॐ से ब्रह्मा प्रसौति करता है; ॐ से अग्निहोत्र की अनुज्ञा होती है; ॐ से ब्राह्मण कहता है — "मैं ब्रह्म को प्राप्त करूँ" — और वह ब्रह्म ही प्राप्त करता है।

English

OM — that is Brahman. OM — all this. OM is the assent of recital: 'recite!' — they reply OM. By OM the sāman is sung; with OM-Śom the śastras are recited; with OM the adhvaryu replies; with OM the brahmā priest commands; with OM the agnihotra is consented to. With OM the Brahmin says: 'May I attain Brahman!' — and he indeed attains Brahman.

अध्याय १

श्लोक 22

ये तत्र ब्राह्मणा"ः संम॒र्शिनः ।युक्ता॑ आयु॒क्ताः ।अलूक्षा॑ धर्म॑कामाः॒ स्युः ।यथा ते॑ तत्र॑ वर्ते॒रन् ।तथा तत्र॑ वर्ते॒थाः ।अथाभ्या"ख्या॒तेषु ।ये तत्र ब्राह्मणा"ः संम॒र्शिनः ।युक्ता॑ आयु॒क्ताः ।अलूक्षा॑ धर्म॑कामाः॒ स्युः ।यथा ते॑ तेषु॑ वर्ते॒रन् ।तथा तेषु॑ वर्ते॒थाः ।एष॑ आदे॒शः ।एष उ॑पदे॒शः ।एषा वे॑दोप॒निषत् ।एतद॑नुशा॒सनम् ।एवमुपा॑सित॒व्यम् ।एवमु चैत॑दुपा॒स्यम्

ye tatra brAhmaNA\"H saMma\`rshinaH . yuktA\' Ayu\`ktAH . alUkShA\' dharma\'kAmA\`H syuH . yathA te\' tatra\' varte\`ran.h . tathA tatra\' varte\`thAH . athAbhyA\"khyA\`teShu . ye tatra brAhmaNA\"H saMma\`rshinaH . yuktA\' Ayu\`ktAH . alUkShA\' dharma\'kAmA\`H syuH . yathA te\' teShu\' varte\`ran.h . tathA teShu\' varte\`thAH . eSha\' Ade\`shaH . eSha u\'pade\`shaH . eShA ve\'dopa\`niShat.h . etada\'nushA\`sanam.h . evamupA\'sita\`vyam.h . evamu chaita\'dupA\`syam.h

हिन्दी अर्थ

वेद पढ़ाकर आचार्य अन्तेवासी को अनुशासित करता है — "सत्य बोलो; धर्म का आचरण करो; स्वाध्याय में प्रमाद मत करो; आचार्य को प्रिय धन देकर प्रजा-तन्तु को मत काटो; सत्य से प्रमाद मत करो; धर्म से नहीं; कुशल से नहीं; भूति से नहीं; स्वाध्याय-प्रवचन से नहीं; देव-पितृ कार्य से नहीं। माता देव; पिता देव; आचार्य देव; अतिथि देव। जो अनवद्य (निर्दोष) कर्म हैं — उन्हीं को सेवित करो; अन्य को नहीं। हमारे जो सुचरित हैं — उन्हीं की उपासना करो; अन्य की नहीं। जो हमसे श्रेष्ठ ब्राह्मण हैं — उन्हें आसन देकर शान्त-श्वास से व्यवहार करो। श्रद्धा से दो; अश्रद्धा से नहीं; श्री से दो; ह्री से दो; भय से दो; संविद् से दो। यदि कर्म-संशय या आचरण-संशय हो — वहाँ जो सम्मर्शी, युक्त, अलूक्ष, धर्म-कामी ब्राह्मण हों — वैसे ही व्यवहार करो जैसे वे करें। यह आदेश है; यह उपदेश है; यह वेद-उपनिषद् है; यह अनुशासन है। इस प्रकार उपासना करनी चाहिये; इसी प्रकार उपासित होना चाहिये।"

English

Having taught the Veda, the teacher instructs the student: Speak truth. Walk dharma. Do not neglect svādhyāya. After offering the teacher the gift he values, do not cut off the thread of progeny. Do not be careless about truth, dharma, welfare, prosperity, study-and-teaching, the offerings to the gods and ancestors. Be one to whom mother is god; father is god; teacher is god; guest is god. Whatever actions are blameless — those should be practiced; not others. Whatever good conduct of ours — practice that; not the rest. Whatever brahmins are nobler than we — give them seats; breathe softly in their presence. Give with faith; do not give without faith. Give with abundance; with shyness; with awe; with friendliness. If you have doubt about an action or about conduct, those brahmins who are reflective, qualified, gentle, lovers of dharma — as they would act, so you should act. As regards those accused — same procedure. This is the order. This is the teaching. This is the Veda's upaniṣad. This is the instruction. Thus shall it be worshipped; thus indeed worshipped.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/taitaccent.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Taittiriya Upanishad — Chapter 1
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.