Tejobindu Upanishad· Tejobindūpaniṣad
4
अध्याय 4 / 7

Part 4

64 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ64 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४

श्लोक 1

नित्यशुद्धचिदानन्दसत्तामात्रोऽहमव्ययः ।नित्यबुद्धविशुद्धैकसच्चिदानन्दमस्म्यहम्

nityaśuddhacidānandasattāmātro'hamavyayaḥ | nityabuddhaviśuddhaikasaccidānandamasmyaham

हिन्दी अर्थ

मैं नित्य, शुद्ध, चिदानन्द सत्ता-मात्र और अविनाशी हूँ; मैं नित्य, बुद्ध, विशुद्ध, एक सच्चिदानन्द हूँ।

English

I am the mere being of eternal pure consciousness-bliss, imperishable; I am the one eternal, awake, purely being-consciousness-bliss.

अध्याय ४

श्लोक 12

नित्यशेषस्वरूपोऽस्मि सर्वातीतोऽस्म्यहं सदा ।रूपातीतस्वरूपोऽस्मि परमाकाशविग्रहः

nityaśeṣasvarūpo'smi sarvātīto'smyahaṃ sadā | rūpātītasvarūpo'smi paramākāśavigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं नित्य शेष-स्वरूप हूँ; मैं सदा सबसे अतीत हूँ; मैं रूप से परे स्वरूप वाला हूँ; मैं परम आकाश का शरीर हूँ।

English

I am of the nature of the eternal remainder; I am ever beyond all; I am of the nature beyond form; I am a body of supreme space.

अध्याय ४

श्लोक 13

भूमानन्दस्वरूपोऽस्मि भाषाहीनोऽस्म्यहं सदा ।सर्वाधिष्ठानरूपोऽस्मि सर्वदा चिद्घनोऽस्म्यहम्

bhūmānandasvarūpo'smi bhāṣāhīno'smyahaṃ sadā | sarvādhiṣṭhānarūpo'smi sarvadā cidghano'smyaham

हिन्दी अर्थ

मैं भूमा (पूर्णता) के आनन्द का स्वरूप हूँ; मैं सदा वाणी से रहित हूँ; मैं सबके आधार का रूप हूँ; मैं सदा चिद्घन हूँ।

English

I am of the nature of the bliss of the fullness; I am ever without speech; I am of the form of the support of all; I am ever a mass of consciousness.

अध्याय ४

श्लोक 14

देहभावविहीनोऽस्मि चिन्ताहीनोऽस्मि सर्वदा ।चित्तवृत्तिविहीनोऽहं चिदात्मैकरसोऽस्म्यहम्

dehabhāvavihīno'smi cintāhīno'smi sarvadā | cittavṛttivihīno'haṃ cidātmaikaraso'smyaham

हिन्दी अर्थ

मैं देह-भाव से रहित हूँ; मैं सदा चिन्ता से रहित हूँ; मैं चित्त की वृत्तियों से रहित हूँ; मैं चिदात्म एकरस हूँ।

English

I am devoid of body-notion; I am ever devoid of anxiety; I am devoid of mind's modifications; I am of one savor, the Self of consciousness.

अध्याय ४

श्लोक 15

सर्वदृश्यविहीनोऽहं दृग्रूपोऽस्म्यहमेव हि ।सर्वदा पूर्णरूपोऽस्मि नित्यतृप्तोऽस्म्यहं सदा

sarvadṛśyavihīno'haṃ dṛgrūpo'smyahameva hi | sarvadā pūrṇarūpo'smi nityatṛpto'smyahaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

मैं सब दृश्यों से रहित हूँ; मैं द्रष्टा-रूप ही हूँ; मैं सदा पूर्ण-रूप हूँ; मैं सदा नित्य तृप्त हूँ।

English

I am devoid of all that is seen; I am indeed of the form of the seer; I am ever of full form; I am ever satisfied.

अध्याय ४

श्लोक 16

अहं ब्रह्मैव सर्वं स्यादहं चैतन्यमेव हि ।अहमेवाहमेवास्मि भूमाकाशस्वरूपवान्

ahaṃ brahmaiva sarvaṃ syādahaṃ caitanyameva hi | ahamevāhamevāsmi bhūmākāśasvarūpavān

हिन्दी अर्थ

मैं ब्रह्म ही हूँ, सब मैं ही हूँ; मैं चैतन्य ही हूँ; मैं ही मैं हूँ, भूमा-आकाश स्वरूप वाला।

English

I am Brahman; all would be I; I am consciousness itself; I alone, I alone am, of the nature of the fullness of space.

अध्याय ४

श्लोक 17

अहमेव महानात्मा ह्यहमेव परात्परः ।अहमन्यवदाभामि ह्यहमेव शरीरवत्

ahameva mahānātmā hyahameva parātparaḥ | ahamanyavadābhāmi hyahameva śarīravat

हिन्दी अर्थ

मैं ही महान आत्मा हूँ; मैं ही परे से भी परे हूँ; मैं दूसरे की तरह प्रतीत होता हूँ; मैं ही शरीर की तरह भासित होता हूँ।

English

I alone am the great Self; I alone am higher than the highest; I appear as another; I alone am like the body.

अध्याय ४

श्लोक 18

अहं शिष्यवदाभामि ह्ययं लोकत्रयाश्रयः ।अहं कालत्रयातीत अहं वेदैरुपासितः

ahaṃ śiṣyavadābhāmi hyayaṃ lokatrayāśrayaḥ | ahaṃ kālatrayātīta ahaṃ vedairupāsitaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं शिष्य की तरह भासित होता हूँ; यह तीनों लोकों का आधार है; मैं तीनों कालों से परे हूँ; मैं वेदों से उपासित हूँ।

English

I appear like a disciple; this is the support of the three worlds; I am beyond the three times; I am worshipped by the Vedas.

अध्याय ४

श्लोक 19

अहं शास्त्रेण निर्णीत अहं चित्ते व्यवस्थितः ।मत्त्यक्तं नास्ति किञ्चिद्वा मत्त्यक्तं पृथिवी च वा

ahaṃ śāstreṇa nirṇīta ahaṃ citte vyavasthitaḥ | mattyaktaṃ nāsti kiñcidvā mattyaktaṃ pṛthivī ca vā

हिन्दी अर्थ

मैं शास्त्र से निश्चित हूँ; मैं चित्त में स्थित हूँ; मुझसे त्यागा हुआ कुछ भी नहीं है, और पृथ्वी भी मुझसे त्यक्त नहीं।

English

I am determined by scripture; I am established in the mind; nothing is apart from me; nothing is abandoned by me, nor the earth.

अध्याय ४

श्लोक 20

मयातिरिक्तं यद्यद्वा तत्तन्नास्तीति निश्चिनु ।अहं ब्रह्मास्मि सिद्धोऽस्मि नित्यशुद्धोऽस्म्यहं सदा

mayātiriktaṃ yadyadvā tattannāstīti niścinu | ahaṃ brahmāsmi siddho'smi nityaśuddho'smyahaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

जो कुछ भी मुझसे अलग है, निश्चय जानो कि वह नहीं है। मैं ब्रह्म हूँ, सिद्ध हूँ, सदा नित्य शुद्ध हूँ।

English

Whatever is other than me — be certain it does not exist; I am Brahman, I am perfected, I am ever eternally pure.

अध्याय ४

श्लोक 21

निर्गुणः केवलात्मास्मि निराकारोऽस्म्यहं सदा ।केवलं ब्रह्ममात्रोऽस्मि ह्यजरोऽस्म्यमरोऽस्म्यहम्

nirguṇaḥ kevalātmāsmi nirākāro'smyahaṃ sadā | kevalaṃ brahmamātro'smi hyajaro'smyamaro'smyaham

हिन्दी अर्थ

मैं निर्गुण, केवल आत्मा हूँ; मैं सदा निराकार हूँ; मैं केवल ब्रह्म-मात्र हूँ; मैं अजर और अमर हूँ।

English

I am the attributeless, the Self alone; I am ever formless; I am Brahman alone; I am ageless, I am deathless.

अध्याय ४

श्लोक 22

स्वयमेव स्वयं भामि स्वयमेव सदात्मकः ।स्वयमेवात्मनि स्वस्थः स्वयमेव परा गतिः

svayameva svayaṃ bhāmi svayameva sadātmakaḥ | svayamevātmani svasthaḥ svayameva parā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

मैं स्वयं ही स्वयं प्रकाशित होता हूँ; मैं स्वयं ही सदा सत्-स्वरूप हूँ; स्वयं ही आत्मा में स्थित हूँ; स्वयं ही परम गति हूँ।

English

By myself I shine by myself; by myself I am ever being; by myself I rest in the Self; by myself the supreme goal.

अध्याय ४

श्लोक 23

स्वयमेव स्वयं भञ्जे स्वयमेव स्वयं रमे ।स्वयमेव स्वयं ज्योतिः स्वयमेव स्वयं महः

svayameva svayaṃ bhañje svayameva svayaṃ rame | svayameva svayaṃ jyotiḥ svayameva svayaṃ mahaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं स्वयं ही स्वयं को तोड़ता हूँ; स्वयं ही स्वयं में रमण करता हूँ; स्वयं ही स्वयं ज्योति हूँ; स्वयं ही स्वयं तेज हूँ।

English

By myself I break by myself; by myself I delight by myself; by myself I am light by myself; by myself I am splendor by myself.

अध्याय ४

श्लोक 24

स्वस्यात्मनि स्वयं रंस्ये स्वात्मन्येव विलोकये ।स्वात्मन्येव सुखासीनः स्वात्ममात्रावशेषकः

svasyātmani svayaṃ raṃsye svātmanyeva vilokaye | svātmanyeva sukhāsīnaḥ svātmamātrāvaśeṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं अपने आत्मा में स्वयं रमण करूँगा; अपने आत्मा में ही देखूँगा; अपने आत्मा में ही सुखपूर्वक बैठा रहूँगा, जहाँ केवल मेरा आत्मा ही शेष रहेगा।

English

In my own Self I shall delight by myself; in my own Self alone I shall look; seated happy in my own Self, with only my Self remaining.

अध्याय ४

श्लोक 25

स्वचैतन्ये स्वयं स्थास्ये स्वात्मराज्ये सुखे रमे ।स्वात्मसिंहासने स्थित्वा स्वात्मनोऽन्यन्न चिन्तये

svacaitanye svayaṃ sthāsye svātmarājye sukhe rame | svātmasiṃhāsane sthitvā svātmano'nyanna cintaye

हिन्दी अर्थ

मैं अपनी चेतना में स्वयं स्थित रहूँगा; अपने आत्म-राज्य में सुख से रमण करूँगा; अपने आत्म-सिंहासन पर बैठकर आत्मा से अन्य कुछ नहीं सोचूँगा।

English

In my own consciousness I shall stay by myself; in the kingdom of my own Self I shall delight in bliss; seated on the throne of my own Self, I shall think of nothing else than the Self.

अध्याय ४

श्लोक 26

चिद्रूपमात्रं ब्रह्मैव सच्चिदानन्दमद्वयम् ।आनन्दघन एवाहमहं ब्रह्मास्मि केवलम्

cidrūpamātraṃ brahmaiva saccidānandamadvayam | ānandaghana evāhamahaṃ brahmāsmi kevalam

हिन्दी अर्थ

चित्-रूप मात्र ही ब्रह्म है — सच्चिदानन्द और अद्वय। मैं आनन्दघन ही हूँ; मैं केवल ब्रह्म हूँ।

English

Mere form of consciousness is Brahman, being-consciousness-bliss, non-dual; I am a mass of bliss; I am Brahman alone.

अध्याय ४

श्लोक 27

सर्वदा सर्वशून्योऽहं सर्वात्मानन्दवानहम् ।नित्यानन्दस्वरूपोऽहमात्माकाशोऽस्मि नित्यदा

sarvadā sarvaśūnyo'haṃ sarvātmānandavānaham | nityānandasvarūpo'hamātmākāśo'smi nityadā

हिन्दी अर्थ

मैं सदा सब से शून्य हूँ; मैं सर्वात्मा के आनन्द से युक्त हूँ; मैं नित्य आनन्द-स्वरूप हूँ; मैं सदा आत्माकाश हूँ।

English

I am ever void of all; I am blissful as the Self of all; I am of the nature of eternal bliss; I am ever the space of the Self.

अध्याय ४

श्लोक 28

अहमेव हृदाकाशश्चिदादित्यस्वरूपवान् ।आत्मनात्मनि तृप्तोऽस्मि ह्यरूपोऽस्म्यहमव्ययः

ahameva hṛdākāśaścidādityasvarūpavān | ātmanātmani tṛpto'smi hyarūpo'smyahamavyayaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं ही हृदयाकाश हूँ, चित्-सूर्य के स्वरूप वाला; मैं आत्मा द्वारा आत्मा में तृप्त हूँ; मैं रूपरहित और अविनाशी हूँ।

English

I alone am the space of the heart, of the nature of the sun of consciousness; by the Self I am satisfied in the Self; I am formless and imperishable.

अध्याय ४

श्लोक 29

एकसङ्ख्याविहीनोऽस्मि नित्यमुक्तस्वरूपवान् ।आकाशादपि सूक्ष्मोऽहमाद्यन्ताभाववानहम्

ekasaṅkhyāvihīno'smi nityamuktasvarūpavān | ākāśādapi sūkṣmo'hamādyantābhāvavānaham

हिन्दी अर्थ

मैं एक की संख्या से भी रहित हूँ; मैं नित्य-मुक्त स्वरूप वाला हूँ; मैं आकाश से भी सूक्ष्म हूँ; मैं आदि और अन्त के अभाव वाला हूँ।

English

I am devoid of the number one; I am of the nature of eternally liberated; I am subtler than space; I am devoid of beginning and end.

अध्याय ४

श्लोक 30

सर्वप्रकाशरूपोऽहं परावरसुखोऽस्म्यहम् ।सत्तामात्रस्वरूपोऽहं शुद्धमोक्षस्वरूपवान्

sarvaprakāśarūpo'haṃ parāvarasukho'smyaham | sattāmātrasvarūpo'haṃ śuddhamokṣasvarūpavān

हिन्दी अर्थ

मैं सबके प्रकाश का रूप हूँ; मैं ऊँच-नीच दोनों का सुख हूँ; मैं सत्ता-मात्र स्वरूप हूँ; मैं शुद्ध मोक्ष-स्वरूप वाला हूँ।

English

I am of the form of the light of all; I am the bliss of the high and low; I am of the nature of mere being; I am of the nature of pure liberation.

अध्याय ४

श्लोक 31

सत्यानन्दस्वरूपोऽहं ज्ञानानन्दघनोऽस्म्यहम् ।विज्ञानमात्ररूपोऽहं सच्चिदानन्दलक्षणः

satyānandasvarūpo'haṃ jñānānandaghano'smyaham | vijñānamātrarūpo'haṃ saccidānandalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं सत्यानन्द-स्वरूप हूँ; मैं ज्ञानानन्द का घन हूँ; मैं केवल विज्ञान-रूप हूँ; मैं सच्चिदानन्द लक्षण वाला हूँ।

English

I am of the nature of true bliss; I am a mass of knowledge-bliss; I am of the form of mere knowledge; I am marked by being-consciousness-bliss.

अध्याय ४

श्लोक 32

ब्रह्ममात्रमिदं सर्वं ब्रह्मणोऽन्यन्न किञ्चन ।तदेवाहं सदानन्दं ब्रह्मैवाहं सनातनम्

brahmamātramidaṃ sarvaṃ brahmaṇo'nyanna kiñcana | tadevāhaṃ sadānandaṃ brahmaivāhaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

यह सब कुछ ब्रह्म-मात्र है; ब्रह्म से भिन्न कुछ भी नहीं। वही मैं हूँ, सदा आनन्द; मैं ही सनातन ब्रह्म हूँ।

English

All this is only Brahman; nothing is other than Brahman; that alone I am, ever bliss; I am Brahman, the eternal.

अध्याय ४

श्लोक 33

त्वमित्येतत्तदित्येतन्मत्तोऽन्यन्नास्ति किञ्चन ।चिच्चैतन्यस्वरूपोऽहमहमेव शिवः परः

tvamityetattadityetanmatto'nyannāsti kiñcana | ciccaitanyasvarūpo'hamahameva śivaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

‘तू’ और ‘वह’ — ये मुझसे अलग कुछ भी नहीं। मैं चित्-चैतन्य स्वरूप हूँ; मैं ही परम शिव हूँ।

English

"You," "that" — nothing is other than me; I am of the nature of consciousness; I alone am Shiva, the supreme.

अध्याय ४

श्लोक 34

अतिभावस्वरूपोऽहमहमेव सुखात्मकः ।साक्षिवस्तुविहीनत्वात्साक्षित्वं नास्ति मे सदा

atibhāvasvarūpo'hamahameva sukhātmakaḥ | sākṣivastuvihīnatvātsākṣitvaṃ nāsti me sadā

हिन्दी अर्थ

मैं भावातीत स्वरूप हूँ; मैं ही सुख-स्वरूप हूँ। साक्षी बनने योग्य कोई वस्तु न होने से मुझमें साक्षीपन भी सदा नहीं है।

English

I am of the nature of beyond-being; I alone am of the nature of happiness; devoid of a thing to be witnessed, I have no witness-hood ever.

अध्याय ४

श्लोक 35

केवलं ब्रह्ममात्रत्वादहमात्मा सनातनः ।अहमेवादिशेषोऽहमहं शेषोऽहमेव हि

kevalaṃ brahmamātratvādahamātmā sanātanaḥ | ahamevādiśeṣo'hamahaṃ śeṣo'hameva hi

हिन्दी अर्थ

केवल ब्रह्म-मात्र होने से मैं सनातन आत्मा हूँ; मैं ही आदि-शेष हूँ; मैं ही शेष हूँ।

English

Being Brahman alone, I am the eternal Self; I alone am the primal remainder; I alone am the remainder.

अध्याय ४

श्लोक 36

नामरूपविमुक्तोऽहमहमानन्दविग्रहः ।इन्द्रियाभावरूपोऽहं सर्वभावस्वरूपकः

nāmarūpavimukto'hamahamānandavigrahaḥ | indriyābhāvarūpo'haṃ sarvabhāvasvarūpakaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं नाम-रूप से मुक्त हूँ; मैं आनन्द का शरीर हूँ; मैं इन्द्रियों के अभाव का रूप हूँ; मैं सब भावों का स्वरूप हूँ।

English

I am freed from name and form; I am a body of bliss; I am of the form of absence of senses; I am of the nature of all existence.

अध्याय ४

श्लोक 37

बन्धमुक्तिविहीनोऽहं शाश्वतानन्दविग्रहः ।आदिचैतन्यमात्रोऽहमखण्डैकरसोऽस्म्यहम्

bandhamuktivihīno'haṃ śāśvatānandavigrahaḥ | ādicaitanyamātro'hamakhaṇḍaikaraso'smyaham

हिन्दी अर्थ

मैं बन्धन और मुक्ति से रहित हूँ; मैं शाश्वत आनन्द का शरीर हूँ; मैं आदि चैतन्य-मात्र हूँ; मैं अखण्ड एकरस हूँ।

English

I am devoid of bondage and liberation; I am a body of eternal bliss; I am mere primal consciousness; I am of undivided one savor.

अध्याय ४

श्लोक 38

वाङ्मनोऽगोचरश्चाहं सर्वत्र सुखवानहम् ।सर्वत्र पूर्णरूपोऽहं भूमानन्दमयोऽस्म्यहम्

vāṅmano'gocaraścāhaṃ sarvatra sukhavānaham | sarvatra pūrṇarūpo'haṃ bhūmānandamayo'smyaham

हिन्दी अर्थ

मैं वाणी और मन की पहुँच से परे हूँ; मैं सर्वत्र सुखी हूँ; मैं सर्वत्र पूर्ण-रूप हूँ; मैं भूमा-आनन्दमय हूँ।

English

I am beyond speech and mind; I am blissful everywhere; I am of full form everywhere; I am made of the bliss of the fullness.

अध्याय ४

श्लोक 39

सर्वत्र तृप्तिरूपोऽहं परामृतरसोऽस्म्यहम् ।एकमेवाद्वितीयं सद्ब्रह्मैवाहं न संशयः

sarvatra tṛptirūpo'haṃ parāmṛtaraso'smyaham | ekamevādvitīyaṃ sadbrahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं सर्वत्र तृप्ति-रूप हूँ; मैं परम अमृत का रस हूँ; मैं एक ही अद्वितीय सत्, ब्रह्म ही हूँ — इसमें कोई संशय नहीं।

English

I am of the form of satisfaction everywhere; I am the savor of supreme nectar; the one without a second, being, Brahman alone am I; no doubt.

अध्याय ४

श्लोक 40

सर्वशून्यस्वरूपोऽहं सकलागमगोचरः ।मुक्तोऽहं मोक्षरूपोऽहं निर्वाणसुखरूपवान्

sarvaśūnyasvarūpo'haṃ sakalāgamagocaraḥ | mukto'haṃ mokṣarūpo'haṃ nirvāṇasukharūpavān

हिन्दी अर्थ

मैं सर्व-शून्य स्वरूप हूँ, सब आगमों का विषय हूँ; मैं मुक्त हूँ, मोक्ष-रूप हूँ और निर्वाण-सुख के स्वरूप वाला हूँ।

English

I am of the nature of the void of all; I am the object of all scriptures; I am free, I am of the form of liberation, I have the form of the bliss of nirvana.

अध्याय ४

श्लोक 41

सत्यविज्ञानमात्रोऽहं सन्मात्रानन्दवानहम् ।तुरीयातीतरूपोऽहं निर्विकल्पस्वरूपवान्

satyavijñānamātro'haṃ sanmātrānandavānaham | turīyātītarūpo'haṃ nirvikalpasvarūpavān

हिन्दी अर्थ

मैं केवल सत्य-विज्ञान हूँ; मैं सन्मात्र के आनन्द से युक्त हूँ; मैं तुरीय से भी परे रूप वाला और निर्विकल्प स्वरूप वाला हूँ।

English

I am mere true knowledge; I am blissful with mere being; I am of a form beyond the Fourth; I am of the nature of non-conception.

अध्याय ४

श्लोक 42

सर्वदा ह्यजरूपोऽहं नीरागोऽस्मि निरञ्जनः ।अहं शुद्धोऽस्मि बुद्धोऽस्मि नित्योऽस्मि प्रभुरस्म्यहम्

sarvadā hyajarūpo'haṃ nīrāgo'smi nirañjanaḥ | ahaṃ śuddho'smi buddho'smi nityo'smi prabhurasmyaham

हिन्दी अर्थ

मैं सदा अजन्मा-रूप हूँ; मैं वीतराग और निरंजन हूँ; मैं शुद्ध हूँ, बुद्ध हूँ, नित्य हूँ और प्रभु हूँ।

English

I am ever of unborn form; I am passionless, stainless; I am pure, I am awake, I am eternal, I am the lord.

अध्याय ४

श्लोक 43

ओङ्कारार्थस्वरूपोऽस्मि निष्कलङ्कमयोऽस्म्यहम् ।चिदाकारस्वरूपोऽस्मि नाहमस्मि न सोऽस्म्यहम्

oṅkārārthasvarūpo'smi niṣkalaṅkamayo'smyaham | cidākārasvarūpo'smi nāhamasmi na so'smyaham

हिन्दी अर्थ

मैं ओंकार के अर्थ का स्वरूप हूँ; मैं निष्कलंक-मय हूँ; मैं चिदाकार-स्वरूप हूँ; न मैं ‘मैं’ हूँ, न ‘वह’ हूँ।

English

I am of the nature of the meaning of Om; I am made of the stainless; I am of the nature of the form of consciousness; I am not "I," nor am I "he."

अध्याय ४

श्लोक 44

न हि किञ्चित्स्वरूपोऽस्मि निर्व्यापारस्वरूपवान् ।निरंशोऽस्मि निराभासो न मनो नेन्द्रियोऽस्म्यहम्

na hi kiñcitsvarūpo'smi nirvyāpārasvarūpavān | niraṃśo'smi nirābhāso na mano nendriyo'smyaham

हिन्दी अर्थ

मैं किसी भी विशेष स्वरूप वाला नहीं हूँ; मैं निष्क्रिय स्वरूप वाला हूँ; मैं निरंश और निराभास हूँ; न मन हूँ, न इन्द्रिय।

English

I am of no particular nature; I am of the nature of non-action; I am partless, without appearance; I am neither mind nor sense.

अध्याय ४

श्लोक 45

न बुद्धिर्न विकल्पोऽहं न देहादित्रयोऽस्म्यहम् ।न जाग्रत्स्वप्नरूपोऽहं न सुषुप्तिस्वरूपवान्

na buddhirna vikalpo'haṃ na dehāditrayo'smyaham | na jāgratsvapnarūpo'haṃ na suṣuptisvarūpavān

हिन्दी अर्थ

मैं न बुद्धि हूँ, न विकल्प; मैं तीनों शरीर नहीं हूँ; मैं न जाग्रत-रूप हूँ, न स्वप्न-रूप, और न सुषुप्ति-स्वरूप हूँ।

English

I am neither intellect nor conception; I am not the three bodies; I am not of the form of waking or dream, nor of the nature of deep sleep.

अध्याय ४

श्लोक 46

न तापत्रयरूपोऽहं नेषणात्रयवानहम् ।श्रवणं नास्ति मे सिद्धेर्मननं च चिदात्मनि

na tāpatrayarūpo'haṃ neṣaṇātrayavānaham | śravaṇaṃ nāsti me siddhermananaṃ ca cidātmani

हिन्दी अर्थ

मैं तीन तापों वाला नहीं हूँ, न मुझमें तीन एषणाएँ हैं। चिदात्मा में मेरे लिए सिद्धि हेतु न श्रवण है, न मनन।

English

I am not of the form of the three afflictions; I do not have the three desires; for the Self of consciousness I have no hearing or reflection that perfects.

अध्याय ४

श्लोक 47

सजातीयं न मे किञ्चिद्विजातीयं न मे क्वचित् ।स्वगतं च न मे किञ्चिन्न मे भेदत्रयं क्वचित्

sajātīyaṃ na me kiñcidvijātīyaṃ na me kvacit | svagataṃ ca na me kiñcinna me bhedatrayaṃ kvacit

हिन्दी अर्थ

मेरा कोई सजातीय नहीं, कोई विजातीय कहीं नहीं, कुछ भी स्वगत नहीं; मुझमें तीनों प्रकार के भेद कहीं नहीं हैं।

English

I have nothing of the same kind, nothing of a different kind anywhere; nothing within myself; I have the three kinds of difference nowhere.

अध्याय ४

श्लोक 48

असत्यं हि मनोरूपमसत्यं बुद्धिरूपकम् ।अहङ्कारमसिद्धीति नित्योऽहं शाश्वतो ह्यजः

asatyaṃ hi manorūpamasatyaṃ buddhirūpakam | ahaṅkāramasiddhīti nityo'haṃ śāśvato hyajaḥ

हिन्दी अर्थ

मन का रूप असत्य है, बुद्धि का रूप असत्य है, अहंकार सिद्ध नहीं है — मैं नित्य, शाश्वत और अजन्मा हूँ।

English

The form of mind is unreal, the form of intellect is unreal; ego is not established — I am eternal, everlasting, unborn.

अध्याय ४

श्लोक 49

देहत्रयमसद्विद्धि कालत्रयमसत्सदा ।गुणत्रयमसत्विद्धि ह्ययं सत्यात्मकः शुचिः

dehatrayamasadviddhi kālatrayamasatsadā | guṇatrayamasatviddhi hyayaṃ satyātmakaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

तीनों शरीर असत् जानो; तीनों काल सदा असत् हैं; तीनों गुण असत् जानो — यह आत्मा सत्य-स्वरूप और पवित्र है।

English

Know the three bodies to be unreal; the three times are always unreal; know the three qualities to be unreal; this one is of the nature of truth, pure.

अध्याय ४

श्लोक 50

श्रुतं सर्वमसत्द्विद्धि वेदं सर्वमसत्सदा ।शास्त्रं सर्वमसत्द्विद्धि ह्यहं सत्यचिदात्मकः

śrutaṃ sarvamasatdviddhi vedaṃ sarvamasatsadā | śāstraṃ sarvamasatdviddhi hyahaṃ satyacidātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

जो कुछ सुना गया सब असत् जानो; समस्त वेद सदा असत् है; समस्त शास्त्र असत् जानो — मैं सत्य चिदात्मक हूँ।

English

Know all that is heard to be unreal; all Veda is always unreal; know all scripture to be unreal; I am of the nature of true consciousness.

अध्याय ४

श्लोक 51

मूर्तित्रयमसद्विद्धि सर्वभूतमसत्सदा ।सर्वतत्त्वमसद्विद्धि ह्ययं भूमा सदाशिवः

mūrtitrayamasadviddhi sarvabhūtamasatsadā | sarvatattvamasadviddhi hyayaṃ bhūmā sadāśivaḥ

हिन्दी अर्थ

तीनों मूर्तियाँ असत् जानो; सब भूत सदा असत् हैं; सब तत्त्व असत् जानो — यह भूमा सदाशिव है।

English

Know the three forms to be unreal; all beings are always unreal; know all principles to be unreal; this is the fullness, Sadashiva.

अध्याय ४

श्लोक 52

गुरुशिष्यमसद्विद्धि गुरोर्मन्त्रमसत्ततः ।यद्दृश्यं तदसद्विद्धि न मां विद्धि तथाविधम्

guruśiṣyamasadviddhi gurormantramasattataḥ | yaddṛśyaṃ tadasadviddhi na māṃ viddhi tathāvidham

हिन्दी अर्थ

गुरु और शिष्य असत् जानो, गुरु का मन्त्र भी तब असत् है; जो कुछ दृश्य है उसे असत् जानो; मुझे वैसा मत जानो।

English

Know teacher and disciple to be unreal, and the teacher's mantra then unreal; whatever is seen, know it as unreal; do not know me as of that kind.

अध्याय ४

श्लोक 53

यच्चिन्त्यं तदसद्विद्धि यन्न्यायं तदसत्सदा ।यद्धितं तदसद्विद्धि न मां विद्धि तथाविधम्

yaccintyaṃ tadasadviddhi yannyāyaṃ tadasatsadā | yaddhitaṃ tadasadviddhi na māṃ viddhi tathāvidham

हिन्दी अर्थ

जो चिन्तन योग्य है उसे असत् जानो; जो न्याय है वह सदा असत् है; जो हितकर है उसे असत् जानो; मुझे वैसा मत जानो।

English

Know whatever is thought to be unreal; whatever is reasoning is always unreal; whatever is beneficial, know it as unreal; do not know me as of that kind.

अध्याय ४

श्लोक 54

सर्वान्प्राणानसद्विद्धि सर्वान्भोगानसत्त्विति ।दृष्टं श्रुतमसद्विद्धि ओतं प्रोतमसन्मयम्

sarvānprāṇānasadviddhi sarvānbhogānasattviti | dṛṣṭaṃ śrutamasadviddhi otaṃ protamasanmayam

हिन्दी अर्थ

सब प्राणों को असत् जानो, सब भोगों को असत् जानो; देखे-सुने को असत् जानो; ताने-बाने में बुना सब असत्-मय है।

English

Know all breaths to be unreal, all pleasures unreal; know the seen and heard as unreal; the woven and interwoven as made of the unreal.

अध्याय ४

श्लोक 55

कार्याकार्यमसद्विद्धि नष्टं प्राप्तमसन्मयम् ।दुःखादुःखमसद्विद्धि सर्वासर्वमन्मयम्

kāryākāryamasadviddhi naṣṭaṃ prāptamasanmayam | duḥkhāduḥkhamasadviddhi sarvāsarvamanmayam

हिन्दी अर्थ

कार्य और अकार्य को असत् जानो; खोया और पाया असत्-मय है; दुःख और सुख को असत् जानो; सब और नहीं-सब असत्-मय है।

English

Know what is to be done and not to be done as unreal; what is lost and gained as made of the unreal; know pain and no-pain as unreal; all and not-all as made of the unreal.

अध्याय ४

श्लोक 56

पूर्णापूर्णमसद्विद्धि धर्माधर्ममसन्मयम् ।लाभालाभावसद्विद्धि जयाजयमसन्मयम्

pūrṇāpūrṇamasadviddhi dharmādharmamasanmayam | lābhālābhāvasadviddhi jayājayamasanmayam

हिन्दी अर्थ

पूर्ण और अपूर्ण को असत् जानो; धर्म और अधर्म असत्-मय हैं; लाभ और हानि असत् जानो; जय और पराजय असत्-मय हैं।

English

Know full and not-full as unreal; merit and demerit as made of the unreal; know gain and loss as unreal; victory and defeat as made of the unreal.

अध्याय ४

श्लोक 57

शब्दं सर्वमसद्विद्धि स्पर्शं सर्वमसत्सदा ।रूपं सर्वमसद्विद्धि रसं सर्वमसन्मयम्

śabdaṃ sarvamasadviddhi sparśaṃ sarvamasatsadā | rūpaṃ sarvamasadviddhi rasaṃ sarvamasanmayam

हिन्दी अर्थ

सब शब्द असत् जानो; सब स्पर्श सदा असत् है; सब रूप असत् जानो; सब रस असत्-मय है।

English

Know all sound as unreal; all touch is always unreal; know all form as unreal; all taste as made of the unreal.

अध्याय ४

श्लोक 58

गन्धं सर्वमसद्विद्धि सर्वाज्ञानमसन्मयम् ।असदेव सदा सर्वमसदेव भवोद्भवम्

gandhaṃ sarvamasadviddhi sarvājñānamasanmayam | asadeva sadā sarvamasadeva bhavodbhavam

हिन्दी अर्थ

सब गन्ध असत् जानो; सब अज्ञान असत्-मय है; सब कुछ सदा असत् ही है; संसार का उद्भव भी असत् ही है।

English

Know all smell as unreal; all ignorance as made of the unreal; all is always only unreal; the arising of becoming is only unreal.

अध्याय ४

श्लोक 59

असदेव गुणं सर्वं सन्मात्रमहमेव हि ।स्वात्ममन्त्रं सदा पश्येत्स्वात्ममन्त्रं सदाभ्यसेत्

asadeva guṇaṃ sarvaṃ sanmātramahameva hi | svātmamantraṃ sadā paśyetsvātmamantraṃ sadābhyaset

हिन्दी अर्थ

सब गुण असत् ही हैं; मैं ही केवल सत्-मात्र हूँ। अपने आत्म-मन्त्र को सदा देखना चाहिए और उसी का सदा अभ्यास करना चाहिए।

English

All qualities are only unreal; I alone am mere being. One should always see the mantra of one's own Self; one should always practice the mantra of one's own Self.

अध्याय ४

श्लोक 60

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं दृश्यपापं विनाशयेत् ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयमन्यमन्त्रं विनाशयेत्

ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ dṛśyapāpaṃ vināśayet | ahaṃ brahmāsmi mantro'yamanyamantraṃ vināśayet

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र दृश्य के पाप का नाश करता है; यह मन्त्र अन्य सब मन्त्रों का भी नाश कर देता है।

English

This mantra "I am Brahman" destroys the sin of the seen; this mantra "I am Brahman" destroys other mantras.

अध्याय ४

श्लोक 61

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं देहदोषं विनाशयेत् ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं जन्मपापं विनाशयेत्

ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ dehadoṣaṃ vināśayet | ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ janmapāpaṃ vināśayet

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र देह के दोष का नाश करता है; यह मन्त्र जन्म के पाप का नाश करता है।

English

This mantra "I am Brahman" destroys the faults of the body; this mantra "I am Brahman" destroys the sin of birth.

अध्याय ४

श्लोक 62

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं मृत्युपाशं विनाशयेत् ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं द्वैतदुःखं विनाशयेत्

ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ mṛtyupāśaṃ vināśayet | ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ dvaitaduḥkhaṃ vināśayet

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र मृत्यु के पाश को नष्ट करता है; यह मन्त्र द्वैत के दुःख को नष्ट करता है।

English

This mantra "I am Brahman" destroys the noose of death; this mantra "I am Brahman" destroys the sorrow of duality.

अध्याय ४

श्लोक 63

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं भेदबुद्धिं विनाशयेत् ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं चिन्तादुःखं विनाशयेत्

ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ bhedabuddhiṃ vināśayet | ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ cintāduḥkhaṃ vināśayet

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र भेद-बुद्धि को नष्ट करता है; यह मन्त्र चिन्ता के दुःख को नष्ट करता है।

English

This mantra "I am Brahman" destroys the notion of difference; this mantra "I am Brahman" destroys the sorrow of anxiety.

अध्याय ४

श्लोक 64

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं बुद्धिव्याधिं विनाशयेत् ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं चित्तबन्धं विनाशयेत्

ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ buddhivyādhiṃ vināśayet | ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ cittabandhaṃ vināśayet

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र बुद्धि के रोग को नष्ट करता है; यह मन्त्र चित्त के बन्धन को नष्ट करता है।

English

This mantra "I am Brahman" destroys the disease of the intellect; this mantra "I am Brahman" destroys the bondage of the mind.

अध्याय ४

श्लोक 65

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं सर्वव्याधीन्विनाशयेत् ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं सर्वशोकं विनाशयेत्

ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ sarvavyādhīnvināśayet | ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ sarvaśokaṃ vināśayet

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र सब रोगों को नष्ट करता है; यह मन्त्र सब शोक को नष्ट करता है।

English

This mantra "I am Brahman" destroys all diseases; this mantra "I am Brahman" destroys all grief.

अध्याय ४

श्लोक 66

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं कामादीन्नाशयेत्क्षणात् ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं क्रोधशक्तिं विनाशयेत्

ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ kāmādīnnāśayetkṣaṇāt | ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ krodhaśaktiṃ vināśayet

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र काम आदि को क्षण-भर में नष्ट कर देता है; यह मन्त्र क्रोध की शक्ति को नष्ट करता है।

English

This mantra "I am Brahman" destroys desire and the rest in a moment; this mantra "I am Brahman" destroys the power of anger.

अध्याय ४

श्लोक 67

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं चित्तवृत्तिं विनाशयेत् ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं सङ्कल्पादीन्विनाशयेत्

ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ cittavṛttiṃ vināśayet | ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ saṅkalpādīnvināśayet

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र चित्त की वृत्ति को नष्ट करता है; यह मन्त्र संकल्प आदि को नष्ट करता है।

English

This mantra "I am Brahman" destroys the modifications of the mind; this mantra "I am Brahman" destroys intention and the rest.

अध्याय ४

श्लोक 68

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं कोटिदोषं विनाशयेत् ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं सर्वतन्त्रं विनाशयेत्

ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ koṭidoṣaṃ vināśayet | ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ sarvatantraṃ vināśayet

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र करोड़ों दोषों को नष्ट करता है; यह मन्त्र अन्य सब तन्त्रों को नष्ट कर देता है।

English

This mantra "I am Brahman" destroys crores of faults; this mantra "I am Brahman" destroys every other system.

अध्याय ४

श्लोक 69

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयमात्माज्ञानं विनाशयेत् ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयमात्मलोकजयप्रदः

ahaṃ brahmāsmi mantro'yamātmājñānaṃ vināśayet | ahaṃ brahmāsmi mantro'yamātmalokajayapradaḥ

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र आत्म-अज्ञान को नष्ट करता है; यह मन्त्र आत्म-लोक की विजय देने वाला है।

English

This mantra "I am Brahman" destroys ignorance of the Self; this mantra "I am Brahman" gives conquest of the world of the Self.

अध्याय ४

श्लोक 70

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयमप्रतर्क्यसुखप्रदः ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयमजडत्वं प्रयच्छति

ahaṃ brahmāsmi mantro'yamapratarkyasukhapradaḥ | ahaṃ brahmāsmi mantro'yamajaḍatvaṃ prayacchati

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र तर्क से परे सुख देने वाला है; यह मन्त्र जड़ता से मुक्ति देता है।

English

This mantra "I am Brahman" gives happiness beyond argument; this mantra "I am Brahman" gives non-dullness.

अध्याय ४

श्लोक 71

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयमनात्मासुरमर्दनः ।अहं ब्रह्मास्मि वज्रोऽयमनात्माख्यगिरीन्हरेत्

ahaṃ brahmāsmi mantro'yamanātmāsuramardanaḥ | ahaṃ brahmāsmi vajro'yamanātmākhyagirīnharet

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र अनात्म-रूपी असुरों का मर्दन करता है; यह ‘मैं ब्रह्म हूँ’ वज्र है जो अनात्म नामक पर्वतों को ध्वस्त कर देता है।

English

This mantra "I am Brahman" crushes the demons of the non-Self; this "I am Brahman" is a thunderbolt that shatters the mountains called non-Self.

अध्याय ४

श्लोक 72

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयमनात्माख्यासुरान्हरेत् ।अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं सर्वांस्तान्मोक्षयिष्यति

ahaṃ brahmāsmi mantro'yamanātmākhyāsurānharet | ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ sarvāṃstānmokṣayiṣyati

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र अनात्म नामक असुरों को हर लेता है; यह मन्त्र उन सबको मुक्त कर देगा।

English

This mantra "I am Brahman" removes the demons called non-Self; this mantra "I am Brahman" will free them all.

अध्याय ४

श्लोक 73

अहं ब्रह्मास्मि मन्त्रोऽयं ज्ञानानन्दं प्रयच्छति ।सप्तकोटिमहामन्त्रं जन्मकोटिशतप्रदम्

ahaṃ brahmāsmi mantro'yaṃ jñānānandaṃ prayacchati | saptakoṭimahāmantraṃ janmakoṭiśatapradam

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह मन्त्र ज्ञानानन्द देता है; यह सात करोड़ महामन्त्रों के बराबर है, जो करोड़ों जन्मों का फल देता है।

English

This mantra "I am Brahman" gives knowledge-bliss; it is the great mantra of seven crores, giving a hundred crores of births.

अध्याय ४

श्लोक 74

सर्वमन्त्रान्समुत्सृज्य एतं मन्त्रं समभ्यसेत् ।सद्यो मोक्षमवाप्नोति नात्र सन्देहमण्वपि

sarvamantrānsamutsṛjya etaṃ mantraṃ samabhyaset | sadyo mokṣamavāpnoti nātra sandehamaṇvapi

हिन्दी अर्थ

सब मन्त्रों को छोड़कर इसी मन्त्र का भली-भाँति अभ्यास करना चाहिए; इससे तुरन्त मोक्ष प्राप्त होता है — इसमें अणु-मात्र भी सन्देह नहीं।

English

Abandoning all mantras, one should practice this mantra; one attains liberation at once — there is not even an atom of doubt.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/tejobindu.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Tejobindu Upanishad — Chapter 4
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.