Tejobindu Upanishad· Tejobindūpaniṣad
7
अध्याय 7 / 7

Part 7

110 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ110 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७

श्लोक 1

ऋभुः ॥ सर्वं सच्चिन्मयं विद्धि सर्वं सच्चिन्मयं ततम् ।सच्चिदानन्दमद्वैतं सच्चिदानन्दमद्वयम्

ṛbhuḥ || sarvaṃ saccinmayaṃ viddhi sarvaṃ saccinmayaṃ tatam | saccidānandamadvaitaṃ saccidānandamadvayam

हिन्दी अर्थ

ऋभु बोले — सब कुछ को सत्-चित्-मय जानो; सब कुछ सत्-चित्-मय होकर फैला हुआ है। सच्चिदानन्द अद्वैत है, सच्चिदानन्द अद्वय है।

English

Ribhu said: Know all as being-consciousness; all is spread out as being-consciousness; being-consciousness-bliss, non-dual; being-consciousness-bliss, without a second.

अध्याय ७

श्लोक 2

सच्चिदानन्दमात्रं हि सच्चिदानन्दमन्यकम् ।सच्चिदानन्दरूपोऽहं सच्चिदानन्दमेव खम्

saccidānandamātraṃ hi saccidānandamanyakam | saccidānandarūpo'haṃ saccidānandameva kham

हिन्दी अर्थ

केवल सच्चिदानन्द-मात्र है, सच्चिदानन्द से अन्य कुछ नहीं; मैं सच्चिदानन्द रूप हूँ; आकाश भी सच्चिदानन्द ही है।

English

Mere being-consciousness-bliss, being-consciousness-bliss and nothing else; I am of the form of being-consciousness-bliss; space itself is being-consciousness-bliss.

अध्याय ७

श्लोक 3

सच्चिदानन्दमेव त्वं सच्चिदानन्दकोऽस्म्यहम् ।मनोबुद्धिरहङ्कारचित्तसङ्घातका अमी

saccidānandameva tvaṃ saccidānandako'smyaham | manobuddhirahaṅkāracittasaṅghātakā amī

हिन्दी अर्थ

तुम सच्चिदानन्द ही हो, मैं सच्चिदानन्द हूँ; ये जो मन, बुद्धि, अहंकार और चित्त के संघात हैं —

English

You are being-consciousness-bliss alone; I am being-consciousness-bliss; these combinations of mind, intellect, ego and thought —

अध्याय ७

श्लोक 4

न त्वं नाहं न चान्यद्वा सर्वं ब्रह्मैव केवलम् ।न वाक्यं न पदं वेदं नाक्षरं न जडं क्वचित्

na tvaṃ nāhaṃ na cānyadvā sarvaṃ brahmaiva kevalam | na vākyaṃ na padaṃ vedaṃ nākṣaraṃ na jaḍaṃ kvacit

हिन्दी अर्थ

न तुम हो, न मैं, न कोई अन्य — सब केवल ब्रह्म ही है। न वाक्य, न पद, न वेद, न अक्षर, न कहीं कुछ जड़ है।

English

not you, not I, nor anything else: all is only Brahman alone. No sentence, no word, no Veda, no syllable, nothing dull anywhere.

अध्याय ७

श्लोक 5

न मध्यं नादि नान्तं वा न सत्यं न निबन्धजम् ।न दुःखं न सुखं भावं न माया प्रकृतिस्तथा

na madhyaṃ nādi nāntaṃ vā na satyaṃ na nibandhajam | na duḥkhaṃ na sukhaṃ bhāvaṃ na māyā prakṛtistathā

हिन्दी अर्थ

न मध्य है, न आदि, न अन्त; न सत्य, न बन्धन से उत्पन्न; न दुःख, न सुख, न भाव; न माया और न प्रकृति।

English

Neither middle, nor beginning, nor end; neither truth nor born of bondage; neither sorrow nor pleasure nor state; neither illusion nor nature.

अध्याय ७

श्लोक 6

न देहं न मुखं घ्राणं न जिह्वा न च तालुनी ।न दन्तोष्ठौ ललाटं च निश्वासोच्छ्वास एव च

na dehaṃ na mukhaṃ ghrāṇaṃ na jihvā na ca tālunī | na dantoṣṭhau lalāṭaṃ ca niśvāsocchvāsa eva ca

हिन्दी अर्थ

न देह, न मुख, न नाक, न जीभ, न तालु; न दाँत-होंठ, न ललाट, न श्वास-प्रश्वास।

English

No body, no face, no nose, no tongue, no palate; no teeth, lips, forehead, nor inhalation and exhalation.

अध्याय ७

श्लोक 7

न स्वेदमस्थि मांसं च न रक्तं न च मूत्रकम् ।न दूरं नान्तिकं नाङ्गं नोदरं न किरीटकम्

na svedamasthi māṃsaṃ ca na raktaṃ na ca mūtrakam | na dūraṃ nāntikaṃ nāṅgaṃ nodaraṃ na kirīṭakam

हिन्दी अर्थ

न पसीना, न हड्डी, न मांस; न रक्त, न मूत्र; न दूर, न निकट, न अंग, न उदर, न मुकुट।

English

No sweat, bone, flesh, no blood, no urine; no far, no near, no limb, no belly, no crown.

अध्याय ७

श्लोक 8

न हस्तपादचलनं न शास्त्रं न च शासनम् ।न वेत्ता वेदनं वेद्यं न जाग्रत्स्वप्नसुप्तयः

na hastapādacalanaṃ na śāstraṃ na ca śāsanam | na vettā vedanaṃ vedyaṃ na jāgratsvapnasuptayaḥ

हिन्दी अर्थ

न हाथ-पैर का चलना, न शास्त्र, न शासन; न ज्ञाता, न ज्ञान, न ज्ञेय; न जाग्रत, स्वप्न या सुषुप्ति।

English

No moving of hands and feet, no scripture, no command; no knower, knowing or known; no waking, dream or sleep.

अध्याय ७

श्लोक 9

तुर्यातीतं न मे किञ्चित्सर्वं सच्चिन्मयं ततम् ।नाध्यात्मिकं नाधिभूतं नाधिदैवं न मायिकम्

turyātītaṃ na me kiñcitsarvaṃ saccinmayaṃ tatam | nādhyātmikaṃ nādhibhūtaṃ nādhidaivaṃ na māyikam

हिन्दी अर्थ

मेरा कुछ भी तुरीय से परे नहीं है; सब सच्चिदानन्दमय होकर फैला है। न आध्यात्मिक, न आधिभौतिक, न आधिदैविक, न मायिक।

English

Nothing of mine is beyond the Fourth; all is spread as being-consciousness. Not the individual, not the elemental, not the divine, not the illusory.

अध्याय ७

श्लोक 10

न विश्वतैजसः प्राज्ञो विराट्सूत्रात्मकेश्वरः ।न गमागमचेष्टा च न नष्टं न प्रयोजनम्

na viśvataijasaḥ prājño virāṭsūtrātmakeśvaraḥ | na gamāgamaceṣṭā ca na naṣṭaṃ na prayojanam

हिन्दी अर्थ

न विश्व, तैजस, प्राज्ञ; न विराट्, सूत्रात्मा, ईश्वर; न आने-जाने की चेष्टा, न हानि, न प्रयोजन।

English

Not Vishva, Taijasa, Prajna; not Virat, Sutra, Ishvara; no striving of coming and going, no loss, no purpose.

अध्याय ७

श्लोक 11

त्याज्यं ग्राह्यं न दूष्यं वा ह्यमेध्यामेध्यकं तथा ।न पीनं न कृशं क्लेदं न कालं देशभाषणम्

tyājyaṃ grāhyaṃ na dūṣyaṃ vā hyamedhyāmedhyakaṃ tathā | na pīnaṃ na kṛśaṃ kledaṃ na kālaṃ deśabhāṣaṇam

हिन्दी अर्थ

न त्याज्य, न ग्राह्य, न दोषपूर्ण; न अपवित्र-पवित्र; न मोटा, न दुबला, न गीला; न काल, न देश-भाषण।

English

No abandonment, no grasping, no fault; no impure or pure; not fat, not thin, not wet; not time, not speech of place.

अध्याय ७

श्लोक 12

न सर्वं न भयं द्वैतं न वृक्षतृणपर्वताः ।न ध्यानं योगसंसिद्धिर्न ब्रह्मवैश्यक्षत्रकम्

na sarvaṃ na bhayaṃ dvaitaṃ na vṛkṣatṛṇaparvatāḥ | na dhyānaṃ yogasaṃsiddhirna brahmavaiśyakṣatrakam

हिन्दी अर्थ

न सब, न भय, न द्वैत; न वृक्ष, तृण और पर्वत; न ध्यान, न योग की सिद्धि; न ब्राह्मण, वैश्य या क्षत्रिय।

English

Not all, not fear, not duality; not trees, grasses or mountains; not meditation, nor accomplishment of yoga; not Brahmin, Vaishya or Kshatriya.

अध्याय ७

श्लोक 13

न पक्षी न मृगो नाङ्गी न लोभो मोह एव च ।न मदो न च मात्सर्यं कामक्रोधादयस्तथा

na pakṣī na mṛgo nāṅgī na lobho moha eva ca | na mado na ca mātsaryaṃ kāmakrodhādayastathā

हिन्दी अर्थ

न पक्षी, न पशु, न देहधारी, न लोभ, न मोह; न मद, न मात्सर्य, और काम-क्रोध आदि भी नहीं।

English

No bird, no beast, no embodied, no greed, no delusion; no pride, no envy, no desire, anger and the rest.

अध्याय ७

श्लोक 14

न स्त्रीशूद्रबिडालादि भक्ष्यभोज्यादिकं च यत् ।न प्रौढहीनो नास्तिक्यं न वार्तावसरोऽति हि

na strīśūdrabiḍālādi bhakṣyabhojyādikaṃ ca yat | na prauḍhahīno nāstikyaṃ na vārtāvasaro'ti hi

हिन्दी अर्थ

न स्त्री, शूद्र, बिल्ली आदि; न भक्ष्य-भोज्य आदि; न प्रौढ़ या हीन; न नास्तिकता; न वार्तालाप का अवसर।

English

No woman, Shudra, cat and so on; no food or what is eaten; no mature or lacking, no atheism, no occasion for talk.

अध्याय ७

श्लोक 15

न लौकिको न लोको वा न व्यापारो न मूढता ।न भोक्ता भोजनं भोज्यं न पात्रं पानपेयकम्

na laukiko na loko vā na vyāpāro na mūḍhatā | na bhoktā bhojanaṃ bhojyaṃ na pātraṃ pānapeyakam

हिन्दी अर्थ

न लौकिक, न लोक, न व्यापार, न मूढ़ता; न भोक्ता, भोजन या भोज्य; न पात्र, पान या पेय।

English

No worldly, no world, no business, no foolishness; no enjoyer, meal or food; no vessel, drink or drinkable.

अध्याय ७

श्लोक 16

न शत्रुमित्रपुत्रादिर्न माता न पिता स्वसा ।न जन्म न मृतिर्वृद्धिर्न देहोऽहमिति भ्रमः

na śatrumitraputrādirna mātā na pitā svasā | na janma na mṛtirvṛddhirna deho'hamiti bhramaḥ

हिन्दी अर्थ

न शत्रु, मित्र, पुत्र आदि; न माता, पिता, बहन; न जन्म, मृत्यु, वृद्धि; न ‘मैं देह हूँ’ का भ्रम।

English

No enemy, friend, son and so on; no mother, father, sister; no birth, death, growth; no delusion "I am the body."

अध्याय ७

श्लोक 17

न शून्यं नापि चाशून्यं नान्तःकरणसंसृतिः ।न रात्रिर्न दिवा नक्तं न ब्रह्मा न हरिः शिवः

na śūnyaṃ nāpi cāśūnyaṃ nāntaḥkaraṇasaṃsṛtiḥ | na rātrirna divā naktaṃ na brahmā na hariḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

न शून्य है, न अशून्य; न अन्तःकरण का संसार; न रात, न दिन, न सन्ध्या; न ब्रह्मा, न हरि, न शिव।

English

Neither void nor non-void; not the cycle of the inner instrument; no night, no day, no evening; no Brahma, Hari, Shiva.

अध्याय ७

श्लोक 18

न वारपक्षमासादि वत्सरं न च चञ्चलम् ।न ब्रह्मलोको वैकुण्ठो न कैलासो न चान्यकः

na vārapakṣamāsādi vatsaraṃ na ca cañcalam | na brahmaloko vaikuṇṭho na kailāso na cānyakaḥ

हिन्दी अर्थ

न वार, पक्ष, मास आदि, न वर्ष, न चंचलता; न ब्रह्मलोक, वैकुण्ठ, कैलास या कोई अन्य।

English

No weekday, fortnight, month and the like, nor year, nor flickering; no Brahmaloka, Vaikuntha, Kailasa or other.

अध्याय ७

श्लोक 19

न स्वर्गो न च देवेन्द्रो नाग्निलोको न चाग्निकः ।न यमो यमलोको वा न लोका लोकपालकाः

na svargo na ca devendro nāgniloko na cāgnikaḥ | na yamo yamaloko vā na lokā lokapālakāḥ

हिन्दी अर्थ

न स्वर्ग, न देवेन्द्र; न अग्निलोक, न अग्नि; न यम या यमलोक; न लोक या लोकपाल।

English

No heaven, no Indra; no world of fire, nor Agni; no Yama or world of Yama; no worlds or guardians of worlds.

अध्याय ७

श्लोक 20

न भूर्भुवःस्वस्त्रैलोक्यं न पातालं न भूतलम् ।नाविद्या न च विद्या च न माया प्रकृतिर्जडा

na bhūrbhuvaḥsvastrailokyaṃ na pātālaṃ na bhūtalam | nāvidyā na ca vidyā ca na māyā prakṛtirjaḍā

हिन्दी अर्थ

न भूः-भुवः-स्वः का त्रैलोक्य, न पाताल, न पृथ्वी-तल; न अविद्या, न विद्या; न जड़ माया या प्रकृति।

English

No Bhur, Bhuvah, Svah, the three worlds; no underworld or earth; neither ignorance nor knowledge; no dull illusion or nature.

अध्याय ७

श्लोक 21

न स्थिरं क्षणिकं नाशं न गतिर्न च धावनम् ।न ध्यातव्यं न मे ध्यानं न मन्त्रो न जपः क्वचित्

na sthiraṃ kṣaṇikaṃ nāśaṃ na gatirna ca dhāvanam | na dhyātavyaṃ na me dhyānaṃ na mantro na japaḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

न स्थिर, न क्षणिक, न नाश; न गति, न दौड़; न ध्यान करने योग्य कुछ, न मेरा कोई ध्यान; न मन्त्र, न कहीं जप।

English

No steady, no momentary, no destruction; no going, no running; nothing to be meditated on, no meditation of mine, no mantra, no repetition anywhere.

अध्याय ७

श्लोक 22

न पदार्था न पूजार्हं नाभिषेको न चार्चनम् ।न पुष्पं न फलं पत्रं गन्धपुष्पादिधूपकम्

na padārthā na pūjārhaṃ nābhiṣeko na cārcanam | na puṣpaṃ na phalaṃ patraṃ gandhapuṣpādidhūpakam

हिन्दी अर्थ

न पदार्थ, न पूजा के योग्य कोई; न अभिषेक, न अर्चन; न पुष्प, फल या पत्र; न गन्ध, पुष्प आदि का धूप।

English

No objects, no one worthy of worship, no anointing, no worship; no flower, fruit, leaf, perfume, incense.

अध्याय ७

श्लोक 23

न स्तोत्रं न नमस्कारो न प्रदक्षिणमण्वपि ।न प्रार्थना पृथग्भावो न हविर्नाग्निवन्दनम्

na stotraṃ na namaskāro na pradakṣiṇamaṇvapi | na prārthanā pṛthagbhāvo na havirnāgnivandanam

हिन्दी अर्थ

न स्तोत्र, न नमस्कार, न अणुमात्र भी प्रदक्षिणा; न प्रार्थना, न पृथक्-भाव; न हवि, न अग्नि-वन्दना।

English

No hymn, no salutation, not even an atom of circumambulation; no prayer, no separateness, no oblation, no salutation to fire.

अध्याय ७

श्लोक 24

न होमो न च कर्माणि न दुर्वाक्यं सुभाषणम् ।न गायत्री न वा सन्धिर्न मनस्यं न दुःस्थितिः

na homo na ca karmāṇi na durvākyaṃ subhāṣaṇam | na gāyatrī na vā sandhirna manasyaṃ na duḥsthitiḥ

हिन्दी अर्थ

न होम, न कर्म; न दुर्वचन, न सुभाषण; न गायत्री, न सन्ध्या; न मन की स्थिति, न दुःस्थिति।

English

No oblation, no rites; no ill speech or good speech; no Gayatri, no twilight; no mind-state, no ill-state.

अध्याय ७

श्लोक 25

न दुराशा न दुष्टात्मा न चाण्डालो न पौल्कसः ।न दुःसहं दुरालापं न किरातो न कैतवम्

na durāśā na duṣṭātmā na cāṇḍālo na paulkasaḥ | na duḥsahaṃ durālāpaṃ na kirāto na kaitavam

हिन्दी अर्थ

न दुराशा, न दुष्ट आत्मा, न चाण्डाल, न पुल्कस; न असह्य, न दुर्वचन, न किरात, न कपट।

English

No bad hope, no wicked soul, no Chandala, no Pulkasa; no unbearable, no ill talk, no Kirata, no deceit.

अध्याय ७

श्लोक 26

न पक्षपातं न पक्षं वा न विभूषणतस्करौ ।न च दम्भो दाम्भिको वा न हीनो नाधिको नरः

na pakṣapātaṃ na pakṣaṃ vā na vibhūṣaṇataskarau | na ca dambho dāmbhiko vā na hīno nādhiko naraḥ

हिन्दी अर्थ

न पक्षपात है, न कोई पक्ष; न आभूषण है, न चोर; न दम्भ है, न दम्भी; न कोई हीन मनुष्य है, न अधिक।

English

No partiality or party; no ornament or thief; no pride or proud; no low or high man.

अध्याय ७

श्लोक 27

नैकं द्वयं त्रयं तुर्यं न महत्वं न चाल्पता ।न पूर्णं न परिच्छिन्नं न काशी न व्रतं तपः

naikaṃ dvayaṃ trayaṃ turyaṃ na mahatvaṃ na cālpatā | na pūrṇaṃ na paricchinnaṃ na kāśī na vrataṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

न एक, न दो, न तीन, न चार; न बड़प्पन, न छोटापन; न पूर्ण, न परिच्छिन्न; न काशी, न व्रत, न तप।

English

Not one, two, three, four; no greatness, no smallness; not full, not limited; no Kashi, no vow, no austerity.

अध्याय ७

श्लोक 28

न गोत्रं न कुलं सूत्रं न विभुत्वं न शून्यता ।न स्त्री न योषिन्नो वृद्धा न कन्या न वितन्तुता

na gotraṃ na kulaṃ sūtraṃ na vibhutvaṃ na śūnyatā | na strī na yoṣinno vṛddhā na kanyā na vitantutā

हिन्दी अर्थ

न गोत्र, न कुल, न सूत्र; न विभुत्व, न शून्यता; न स्त्री, न युवती, न वृद्धा, न कन्या; न तन्तु-रहितता।

English

No lineage, family, thread; no all-pervasiveness, no emptiness; no woman, no girl, no old woman, no maiden, no lack of thread.

अध्याय ७

श्लोक 29

न सूतकं न जातं वा नान्तर्मुखसुविभ्रमः ।न महावाक्यमैक्यं वा नाणिमादिविभूतयः

na sūtakaṃ na jātaṃ vā nāntarmukhasuvibhramaḥ | na mahāvākyamaikyaṃ vā nāṇimādivibhūtayaḥ

हिन्दी अर्थ

न सूतक, न जन्म; न अन्तर्मुख होने का भ्रम; न महावाक्य, न एकता; न अणिमा आदि सिद्धियाँ।

English

No impurity of birth or death; no turning inward and illusion; no great saying, no unity, no powers like anima.

अध्याय ७

श्लोक 30

सर्वचैतन्यमात्रत्वात्सर्वदोषः सदा न हि ।सर्वं सन्मात्ररूपत्वात्सच्चिदानन्दमात्रकम्

sarvacaitanyamātratvātsarvadoṣaḥ sadā na hi | sarvaṃ sanmātrarūpatvātsaccidānandamātrakam

हिन्दी अर्थ

सब कुछ केवल चैतन्य-मात्र होने से कोई दोष कभी नहीं है; सब कुछ सत्-मात्र रूप होने से सब सच्चिदानन्द-मात्र है।

English

Because all is mere consciousness, there is never any fault; all is of the form of mere being, mere being-consciousness-bliss.

अध्याय ७

श्लोक 31

ब्रह्मैव सर्वं नान्योऽस्ति तदहं तदहं तथा ।तदेवाहं तदेवाहं ब्रह्मैवाहं सनातनम्

brahmaiva sarvaṃ nānyo'sti tadahaṃ tadahaṃ tathā | tadevāhaṃ tadevāhaṃ brahmaivāhaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

सब कुछ ब्रह्म ही है, कोई अन्य नहीं; मैं वही हूँ, मैं वही हूँ; मैं वही ही हूँ — मैं सनातन ब्रह्म ही हूँ।

English

Brahman alone is all; there is no other; I am that, I am that likewise; I am that alone, that alone; I am Brahman, the eternal.

अध्याय ७

श्लोक 32

ब्रह्मैवाहं न संसारी ब्रह्मैवाहं न मे मनः ।ब्रह्मैवाहं न मे बुद्धिर्ब्रह्मैवाहं न चेन्द्रियः

brahmaivāhaṃ na saṃsārī brahmaivāhaṃ na me manaḥ | brahmaivāhaṃ na me buddhirbrahmaivāhaṃ na cendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं ब्रह्म ही हूँ, संसारी नहीं; मैं ब्रह्म ही हूँ, मन मेरा नहीं; मैं ब्रह्म ही हूँ, बुद्धि मेरी नहीं; मैं ब्रह्म ही हूँ, इन्द्रिय नहीं।

English

I am Brahman, not a worldly being; I am Brahman, not mind; I am Brahman, not intellect; I am Brahman, not senses.

अध्याय ७

श्लोक 33

ब्रह्मैवाहं न देहोऽहं ब्रह्मैवाहं न गोचरः ।ब्रह्मैवाहं न जीवोऽहं ब्रह्मैवाहं न भेदभूः

brahmaivāhaṃ na deho'haṃ brahmaivāhaṃ na gocaraḥ | brahmaivāhaṃ na jīvo'haṃ brahmaivāhaṃ na bhedabhūḥ

हिन्दी अर्थ

मैं ब्रह्म ही हूँ, देह नहीं; मैं ब्रह्म ही हूँ, विषय नहीं; मैं ब्रह्म ही हूँ, जीव नहीं; मैं ब्रह्म ही हूँ, भेद का आधार नहीं।

English

I am Brahman, not body; I am Brahman, not an object; I am Brahman, not an individual; I am Brahman, not a ground of difference.

अध्याय ७

श्लोक 34

ब्रह्मैवाहं जडो नाहमहं ब्रह्म न मे मृतिः ।ब्रह्मैवाहं न च प्राणो ब्रह्मैवाहं परात्परः

brahmaivāhaṃ jaḍo nāhamahaṃ brahma na me mṛtiḥ | brahmaivāhaṃ na ca prāṇo brahmaivāhaṃ parātparaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं ब्रह्म ही हूँ, जड़ नहीं; मैं ब्रह्म हूँ, मेरी मृत्यु नहीं; मैं ब्रह्म ही हूँ, प्राण नहीं; मैं ब्रह्म ही हूँ, परे से भी परे।

English

I am Brahman, not dull; I am Brahman, I have no death; I am Brahman, not breath; I am Brahman, higher than the highest.

अध्याय ७

श्लोक 35

इदं ब्रह्म परं ब्रह्म सत्यं ब्रह्म प्रभुर्हि सः ।कालो ब्रह्म कला ब्रह्म सुखं ब्रह्म स्वयम्प्रभम्

idaṃ brahma paraṃ brahma satyaṃ brahma prabhurhi saḥ | kālo brahma kalā brahma sukhaṃ brahma svayamprabham

हिन्दी अर्थ

यह ब्रह्म है, परम ब्रह्म है, सत्य ब्रह्म है, वही प्रभु है; काल ब्रह्म है, कला ब्रह्म है, सुख ब्रह्म है, स्वयं-प्रकाश है।

English

This is Brahman, supreme Brahman, true Brahman, the lord; time is Brahman, art is Brahman, happiness is Brahman, self-luminous.

अध्याय ७

श्लोक 36

एकं ब्रह्म द्वयं ब्रह्म मोहो ब्रह्म शमादिकम् ।दोषो ब्रह्म गुणो ब्रह्म दमः शान्तं विभुः प्रभुः

ekaṃ brahma dvayaṃ brahma moho brahma śamādikam | doṣo brahma guṇo brahma damaḥ śāntaṃ vibhuḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

एक ब्रह्म है, दो भी ब्रह्म हैं; मोह ब्रह्म है, शम आदि भी; दोष ब्रह्म है, गुण ब्रह्म है; दम, शान्ति, विभु और प्रभु भी।

English

One is Brahman, two are Brahman; delusion is Brahman, and peace and the rest; fault is Brahman, quality is Brahman; self-control, peace, the all-pervading, the lord.

अध्याय ७

श्लोक 37

लोको ब्रह्म गुरुर्ब्रह्म शिष्यो ब्रह्म सदाशिवः ।पूर्वं ब्रह्म परं ब्रह्म शुद्धं ब्रह्म शुभाशुभम्

loko brahma gururbrahma śiṣyo brahma sadāśivaḥ | pūrvaṃ brahma paraṃ brahma śuddhaṃ brahma śubhāśubham

हिन्दी अर्थ

लोक ब्रह्म है, गुरु ब्रह्म है, शिष्य ब्रह्म है, सदाशिव है; पूर्व ब्रह्म है, पर ब्रह्म है, शुद्ध ब्रह्म है, शुभ-अशुभ भी।

English

The world is Brahman, the teacher is Brahman, the disciple is Brahman, Sadashiva; the earlier is Brahman, the supreme is Brahman, the pure is Brahman, the good and bad.

अध्याय ७

श्लोक 38

जीव एव सदा ब्रह्म सच्चिदानन्दमस्म्यहम् ।सर्वं ब्रह्ममयं प्रोक्तं सर्वं ब्रह्ममयं जगत्

jīva eva sadā brahma saccidānandamasmyaham | sarvaṃ brahmamayaṃ proktaṃ sarvaṃ brahmamayaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

जीव सदा ब्रह्म ही है; मैं सच्चिदानन्द हूँ। सब ब्रह्ममय कहा गया है; सारा जगत ब्रह्ममय है।

English

The individual is always Brahman; I am being-consciousness-bliss. All is said to be made of Brahman; the world is all made of Brahman.

अध्याय ७

श्लोक 39

स्वयं ब्रह्म न सन्देहः स्वस्मादन्यन्न किञ्चन ।सर्वमात्मैव शुद्धात्मा सर्वं चिन्मात्रमद्वयम्

svayaṃ brahma na sandehaḥ svasmādanyanna kiñcana | sarvamātmaiva śuddhātmā sarvaṃ cinmātramadvayam

हिन्दी अर्थ

स्वयं ब्रह्म है, इसमें सन्देह नहीं; अपने से अलग कुछ नहीं है। सब आत्मा ही है, शुद्ध आत्मा; सब अद्वय चिन्मात्र है।

English

Brahman itself — no doubt; nothing exists apart from oneself; all is the Self, the pure Self; all is non-dual mere consciousness.

अध्याय ७

श्लोक 40

नित्यनिर्मलरूपात्मा ह्यात्मनोऽन्यन्न किञ्चन ।अणुमात्रलसद्रूपमणुमात्रमिदं जगत्

nityanirmalarūpātmā hyātmano'nyanna kiñcana | aṇumātralasadrūpamaṇumātramidaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

नित्य निर्मल रूप आत्मा — आत्मा से अलग कुछ नहीं। यह जगत अणु-मात्र चमकते हुए रूप वाला, अणु-मात्र है।

English

The Self of eternal stainless form; nothing is apart from the Self; this world is a shining form only of an atom's size.

अध्याय ७

श्लोक 41

अणुमात्रं शरीरं वा ह्यणुमात्रमसत्यकम् ।अणुमात्रमचिन्त्यं वा चिन्त्यं वा ह्यणुमात्रकम्

aṇumātraṃ śarīraṃ vā hyaṇumātramasatyakam | aṇumātramacintyaṃ vā cintyaṃ vā hyaṇumātrakam

हिन्दी अर्थ

शरीर अणु-मात्र है, असत्य अणु-मात्र है; अचिन्त्य या चिन्त्य भी अणु-मात्र है।

English

The body is only atom-sized; the unreal is atom-sized; the inconceivable or the conceivable is atom-sized.

अध्याय ७

श्लोक 42

ब्रह्मैव सर्वं चिन्मात्रं ब्रह्ममात्रं जगत्त्रयम् ।आनन्दं परमानन्दमन्यत्किञ्चिन्न किञ्चन

brahmaiva sarvaṃ cinmātraṃ brahmamātraṃ jagattrayam | ānandaṃ paramānandamanyatkiñcinna kiñcana

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म ही सब कुछ है, चिन्मात्र है; तीनों लोक ब्रह्म-मात्र हैं; आनन्द, परम आनन्द — इससे भिन्न कुछ भी नहीं।

English

Brahman alone is all, mere consciousness; the three worlds are Brahman only; bliss, supreme bliss — nothing else at all.

अध्याय ७

श्लोक 43

चैतन्यमात्रमोङ्कारं ब्रह्मैव सकलं स्वयम् ।अहमेव जगत्सर्वमहमेव परं पदम्

caitanyamātramoṅkāraṃ brahmaiva sakalaṃ svayam | ahameva jagatsarvamahameva paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

चैतन्य-मात्र ही ओंकार है; सम्पूर्ण स्वयं ब्रह्म ही है। मैं ही सारा जगत हूँ; मैं ही परम पद हूँ।

English

Mere consciousness is Om; Brahman itself is all; I alone am all the world; I alone am the supreme state.

अध्याय ७

श्लोक 44

अहमेव गुणातीत अहमेव परात्परः ।अहमेव परं ब्रह्म अहमेव गुरोर्गुरुः

ahameva guṇātīta ahameva parātparaḥ | ahameva paraṃ brahma ahameva gurorguruḥ

हिन्दी अर्थ

मैं ही गुणातीत हूँ; मैं ही परे से भी परे हूँ; मैं ही परब्रह्म हूँ; मैं ही गुरुओं का गुरु हूँ।

English

I alone am beyond the qualities; I alone am higher than the highest; I alone am supreme Brahman; I alone am the teacher of teachers.

अध्याय ७

श्लोक 45

अहमेवाखिलाधार अहमेव सुखात्सुखम् ।आत्मनोऽन्यज्जगन्नास्ति आत्मनोऽन्यत्सुखं न च

ahamevākhilādhāra ahameva sukhātsukham | ātmano'nyajjagannāsti ātmano'nyatsukhaṃ na ca

हिन्दी अर्थ

मैं ही सबका आधार हूँ; मैं ही सुखों का सुख हूँ। आत्मा से अलग जगत नहीं; आत्मा से अलग सुख नहीं।

English

I alone am the support of all; I alone am the happiness of happiness; there is no world apart from the Self; no happiness apart from the Self.

अध्याय ७

श्लोक 46

आत्मनोऽन्या गतिर्नास्ति सर्वमात्ममयं जगत् ।आत्मनोऽन्यन्नहि क्वापि आत्मनोऽन्यत्तृणं नहि

ātmano'nyā gatirnāsti sarvamātmamayaṃ jagat | ātmano'nyannahi kvāpi ātmano'nyattṛṇaṃ nahi

हिन्दी अर्थ

आत्मा से अलग कोई गति नहीं; सारा जगत आत्ममय है। कहीं भी आत्मा से भिन्न कुछ नहीं; आत्मा से अलग तिनका भी नहीं।

English

There is no goal apart from the Self; the whole world is made of the Self; nothing anywhere is apart from the Self; no grass is apart from the Self.

अध्याय ७

श्लोक 47

आत्मनोऽन्यत्तुषं नास्ति सर्वमात्ममयं जगत् ।ब्रह्ममात्रमिदं सर्वं ब्रह्ममात्रमसन्न हि

ātmano'nyattuṣaṃ nāsti sarvamātmamayaṃ jagat | brahmamātramidaṃ sarvaṃ brahmamātramasanna hi

हिन्दी अर्थ

आत्मा से अलग भूसी भी नहीं; सारा जगत आत्ममय है। यह सब केवल ब्रह्म है; असत्य ब्रह्म-मात्र नहीं।

English

There is no husk apart from the Self; the whole world is made of the Self; all this is Brahman only; the unreal is not Brahman only.

अध्याय ७

श्लोक 48

ब्रह्ममात्रं श्रुतं सर्वं स्वयं ब्रह्मैव केवलम् ।ब्रह्ममात्रं वृतं सर्वं ब्रह्ममात्रं रसं सुखम्

brahmamātraṃ śrutaṃ sarvaṃ svayaṃ brahmaiva kevalam | brahmamātraṃ vṛtaṃ sarvaṃ brahmamātraṃ rasaṃ sukham

हिन्दी अर्थ

जो कुछ सुना जाता है, सब ब्रह्म-मात्र है; स्वयं केवल ब्रह्म ही है। जो चुना गया सब ब्रह्म-मात्र है; रस और सुख भी ब्रह्म-मात्र हैं।

English

All that is heard is Brahman only; oneself is Brahman alone; all that is chosen is Brahman only; the savor, the happiness is Brahman only.

अध्याय ७

श्लोक 49

ब्रह्ममात्रं चिदाकाशं सच्चिदानन्दमव्ययम् ।ब्रह्मणोऽन्यतरन्नास्ति ब्रह्मणोऽन्यज्जगन्न च

brahmamātraṃ cidākāśaṃ saccidānandamavyayam | brahmaṇo'nyatarannāsti brahmaṇo'nyajjaganna ca

हिन्दी अर्थ

चिदाकाश ब्रह्म-मात्र है, अविनाशी सच्चिदानन्द है; ब्रह्म से अन्य कुछ नहीं; ब्रह्म से अन्य कोई जगत नहीं।

English

Only Brahman is the space of consciousness, the imperishable being-consciousness-bliss; nothing is other than Brahman; no world is other than Brahman.

अध्याय ७

श्लोक 50

ब्रह्मणोऽन्यदह नास्ति ब्रह्मणोऽन्यत्फलं नहि ।ब्रह्मणोऽन्यत्तृणं नास्ति ब्रह्मणोऽन्यत्पदं नहि

brahmaṇo'nyadaha nāsti brahmaṇo'nyatphalaṃ nahi | brahmaṇo'nyattṛṇaṃ nāsti brahmaṇo'nyatpadaṃ nahi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म से अन्य कुछ नहीं है; ब्रह्म से अन्य कोई फल नहीं; ब्रह्म से अन्य तिनका भी नहीं; ब्रह्म से अन्य कोई पद नहीं।

English

Nothing exists apart from Brahman; no fruit is apart from Brahman; no grass is apart from Brahman; no state is apart from Brahman.

अध्याय ७

श्लोक 51

ब्रह्मणोऽन्यद्गुरुर्नास्ति ब्रह्मणोऽन्यमसद्वपुः ।ब्रह्मणोऽन्यन्न चाहन्ता त्वत्तेदन्ते नहि क्वचित्

brahmaṇo'nyadgururnāsti brahmaṇo'nyamasadvapuḥ | brahmaṇo'nyanna cāhantā tvattedante nahi kvacit

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म से अन्य कोई गुरु नहीं; ब्रह्म से अन्य कोई असत् शरीर नहीं; ब्रह्म से अन्य अहंकार नहीं; ‘तू’ और ‘यह’ कहीं नहीं।

English

No teacher is apart from Brahman; no body is apart from Brahman, unreal; no egoism is apart from Brahman; "you" and "this" are nowhere.

अध्याय ७

श्लोक 52

स्वयं ब्रह्मात्मकं विद्धि स्वस्मादन्यन्न किञ्चन ।यत्किञ्चिद्दृश्यते लोके यत्किञ्चिद्भाष्यते जनैः

svayaṃ brahmātmakaṃ viddhi svasmādanyanna kiñcana | yatkiñciddṛśyate loke yatkiñcidbhāṣyate janaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयं को ब्रह्मस्वरूप जानो; अपने से अलग कुछ नहीं। जो कुछ संसार में दिखाई देता है, जो कुछ लोगों द्वारा कहा जाता है,

English

Know yourself as Brahman-natured; nothing is apart from oneself. Whatever is seen in the world, whatever is spoken by people,

अध्याय ७

श्लोक 53

यत्किञ्चिद्भुज्यते क्वापि तत्सर्वमसदेव हि ।कर्तृभेदं क्रियाभेदं गुणभेदं रसादिकम्

yatkiñcidbhujyate kvāpi tatsarvamasadeva hi | kartṛbhedaṃ kriyābhedaṃ guṇabhedaṃ rasādikam

हिन्दी अर्थ

जो कुछ कहीं भोगा जाता है, वह सब असत् ही है। कर्ता का भेद, क्रिया का भेद, गुण का भेद, रस आदि का भेद,

English

whatever is enjoyed anywhere, all that is unreal indeed. The difference of doer, of action, of quality, of taste and the like,

अध्याय ७

श्लोक 54

लिङ्गभेदमिदं सर्वमसदेव सदा सुखम् ।कालभेदं देशभेदं वस्तुभेदं जयाजयम्

liṅgabhedamidaṃ sarvamasadeva sadā sukham | kālabhedaṃ deśabhedaṃ vastubhedaṃ jayājayam

हिन्दी अर्थ

लिंग-भेद — यह सब असत् ही है; सदा सुख है। काल का भेद, देश का भेद, वस्तु का भेद, जय-पराजय —

English

this difference of gender — all this is only unreal; always happiness. Difference of time, of place, of thing, victory and defeat —

अध्याय ७

श्लोक 55

यद्यद्भेदं च तत्सर्वमसदेव हि केवलम् ।असदन्तःकरणकमसदेवेन्द्रियादिकम्

yadyadbhedaṃ ca tatsarvamasadeva hi kevalam | asadantaḥkaraṇakamasadevendriyādikam

हिन्दी अर्थ

जो कुछ भेद है, वह सब केवल असत् ही है। अन्तःकरण असत् है; इन्द्रियाँ आदि भी केवल असत् हैं;

English

whatever is difference, all that is only unreal. The inner instrument is unreal; the senses and the rest are only unreal;

अध्याय ७

श्लोक 56

असत्प्राणादिकं सर्वं सङ्घातमसदात्मकम् ।असत्यं पञ्चकोशाख्यमसत्यं पञ्च देवताः

asatprāṇādikaṃ sarvaṃ saṅghātamasadātmakam | asatyaṃ pañcakośākhyamasatyaṃ pañca devatāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राण आदि सब असत् हैं; संघात असत्-स्वरूप है; पंचकोश नामक वस्तु असत्य है; पंचदेवता असत्य हैं;

English

the breath and the rest are all unreal; the aggregate is of unreal nature; the five sheaths so called are unreal; the five deities are unreal;

अध्याय ७

श्लोक 57

असत्यं षड्विकारादि असत्यमरिवर्गकम् ।असत्यं षडृतुश्चैव असत्यं षड्रसस्तथा

asatyaṃ ṣaḍvikārādi asatyamarivargakam | asatyaṃ ṣaḍṛtuścaiva asatyaṃ ṣaḍrasastathā

हिन्दी अर्थ

छह विकार आदि असत्य हैं; षड्-रिपु (छह शत्रु) असत्य हैं; छह ऋतुएँ असत्य हैं; इसी प्रकार छह रस असत्य हैं।

English

the six modifications and the like are unreal; the group of six enemies is unreal; the six seasons are unreal; likewise the six tastes are unreal.

अध्याय ७

श्लोक 58

सच्चिदानन्दमात्रोऽहमनुत्पन्नमिदं जगत् ।आत्मैवाहं परं सत्यं नान्याः संसारदृष्टयः

saccidānandamātro'hamanutpannamidaṃ jagat | ātmaivāhaṃ paraṃ satyaṃ nānyāḥ saṃsāradṛṣṭayaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं केवल सच्चिदानन्द-मात्र हूँ; यह जगत उत्पन्न नहीं हुआ है। मैं आत्मा ही हूँ, परम सत्य; संसार की अन्य दृष्टियाँ नहीं।

English

I am mere being-consciousness-bliss; this world has not arisen. I am the Self alone, the supreme truth; no other views of the world.

अध्याय ७

श्लोक 59

सत्यमानन्दरूपोऽहं चिद्घनानन्दविग्रहः ।अहमेव परानन्द अहमेव परात्परः

satyamānandarūpo'haṃ cidghanānandavigrahaḥ | ahameva parānanda ahameva parātparaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं सत्य-आनन्द रूप हूँ, चैतन्य-घन और आनन्द का शरीर; मैं ही परमानन्द हूँ; मैं ही परे से भी परे हूँ।

English

I am of the form of true bliss, a body of consciousness and bliss; I alone am supreme bliss; I alone am higher than the highest.

अध्याय ७

श्लोक 60

ज्ञानाकारमिदं सर्वं ज्ञानानन्दोऽहमद्वयः ।सर्वप्रकाशरूपोऽहं सर्वाभावस्वरूपकम्

jñānākāramidaṃ sarvaṃ jñānānando'hamadvayaḥ | sarvaprakāśarūpo'haṃ sarvābhāvasvarūpakam

हिन्दी अर्थ

यह सब ज्ञान के आकार का है; मैं ज्ञानानन्द हूँ, अद्वय। मैं सबके प्रकाश का रूप हूँ और सबके अभाव का स्वरूप भी।

English

All this is of the form of knowledge; I am knowledge-bliss, non-dual; I am of the form of light of all; I am of the form of the absence of all.

अध्याय ७

श्लोक 61

अहमेव सदा भामीत्येवं रूपं कुतोऽप्यसत् ।त्वमित्येवं परं ब्रह्म चिन्मयानन्दरूपवान्

ahameva sadā bhāmītyevaṃ rūpaṃ kuto'pyasat | tvamityevaṃ paraṃ brahma cinmayānandarūpavān

हिन्दी अर्थ

‘मैं ही सदा प्रकाशित होता हूँ’ — ऐसा रूप भी कहीं से असत् है। ‘तू’ — इस प्रकार परब्रह्म, चिन्मय और आनन्द रूप वाला।

English

"I alone ever shine" — such a form is unreal from anywhere; "you" — thus supreme Brahman, of the form of consciousness and bliss.

अध्याय ७

श्लोक 62

चिदाकारं चिदाकाशं चिदेव परमं सुखम् ।आत्मैवाहमसन्नाहं कूटस्थोऽहं गुरुः परः

cidākāraṃ cidākāśaṃ cideva paramaṃ sukham | ātmaivāhamasannāhaṃ kūṭastho'haṃ guruḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

चिदाकार, चिदाकाश — चैतन्य ही परम सुख है। मैं आत्मा ही हूँ, असत् नहीं; मैं कूटस्थ हूँ, परम गुरु हूँ।

English

Form of consciousness, space of consciousness, consciousness alone is supreme happiness; I am the Self alone, not unreal; I am the immovable witness, the supreme teacher.

अध्याय ७

श्लोक 63

सच्चिदानन्दमात्रोऽहमनुत्पन्नमिदं जगत् ।कालो नास्ति जगन्नास्ति मायाप्रकृतिरेव न

saccidānandamātro'hamanutpannamidaṃ jagat | kālo nāsti jagannāsti māyāprakṛtireva na

हिन्दी अर्थ

मैं केवल सच्चिदानन्द-मात्र हूँ; यह जगत उत्पन्न नहीं हुआ। काल नहीं है, जगत नहीं है, माया-प्रकृति भी नहीं है।

English

I am mere being-consciousness-bliss; this world has not arisen. There is no time; there is no world; no illusion or nature at all.

अध्याय ७

श्लोक 64

अहमेव हरिः साक्षादहमेव सदाशिवः ।शुद्धचैतन्यभावोऽहं शुद्धसत्त्वानुभावनः

ahameva hariḥ sākṣādahameva sadāśivaḥ | śuddhacaitanyabhāvo'haṃ śuddhasattvānubhāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं ही साक्षात् हरि हूँ, मैं ही सदाशिव हूँ। मैं शुद्ध चैतन्य-भाव वाला हूँ और शुद्ध सत्त्व के अनुभव वाला।

English

I alone am Hari in person; I alone am Sadashiva; I am of the state of pure consciousness; of the experience of pure sattva.

अध्याय ७

श्लोक 65

अद्वयानन्दमात्रोऽहं चिद्घनैकरसोऽस्म्यहम् ।सर्वं ब्रह्मैव सततं सर्वं ब्रह्मैव केवलम्

advayānandamātro'haṃ cidghanaikaraso'smyaham | sarvaṃ brahmaiva satataṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam

हिन्दी अर्थ

मैं केवल अद्वय आनन्द हूँ; मैं चैतन्य-घन एकरस हूँ। सब कुछ सदा ब्रह्म ही है, सब कुछ केवल ब्रह्म ही है।

English

I am mere non-dual bliss; I am a mass of consciousness of one savor. All is Brahman always; all is Brahman only.

अध्याय ७

श्लोक 66

सर्वं ब्रह्मैव सततं सर्वं ब्रह्मैव चेतनम् ।सर्वान्तर्यामिरूपोऽहं सर्वसाक्षित्वलक्षणः

sarvaṃ brahmaiva satataṃ sarvaṃ brahmaiva cetanam | sarvāntaryāmirūpo'haṃ sarvasākṣitvalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सब कुछ सदा ब्रह्म है; सब कुछ चेतन ब्रह्म ही है। मैं सबके अन्तर्यामी का रूप हूँ और सबके साक्षी होने के लक्षण वाला हूँ।

English

All is Brahman always; all is Brahman, conscious. I am of the form of the inner controller of all, marked by being the witness of all.

अध्याय ७

श्लोक 67

परमात्मा परं ज्योतिः परं धाम परा गतिः ।सर्ववेदान्तसारोऽहं सर्वशास्त्रसुनिश्चितः

paramātmā paraṃ jyotiḥ paraṃ dhāma parā gatiḥ | sarvavedāntasāro'haṃ sarvaśāstrasuniścitaḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्मा, परम ज्योति, परम धाम, परम गति — मैं सब वेदान्त का सार हूँ और सब शास्त्रों से सुनिश्चित हूँ।

English

The Supreme Self, the supreme light, the supreme abode, the supreme goal; I am the essence of all Vedanta, well determined by all scriptures.

अध्याय ७

श्लोक 68

योगानन्दस्वरूपोऽहं मुख्यानन्दमहोदयः ।सर्वज्ञानप्रकाशोऽस्मि मुख्यविज्ञानविग्रहः

yogānandasvarūpo'haṃ mukhyānandamahodayaḥ | sarvajñānaprakāśo'smi mukhyavijñānavigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं योग-आनन्द का स्वरूप हूँ, मुख्य आनन्द का महान उदय हूँ। मैं सब ज्ञान का प्रकाश हूँ, मुख्य विज्ञान का शरीर हूँ।

English

I am of the nature of the bliss of yoga, the great rise of principal bliss; I am the light of all knowledge, a body of principal wisdom.

अध्याय ७

श्लोक 69

तुर्यातुर्यप्रकाशोऽस्मि तुर्यातुर्यादिवर्जितः ।चिदक्ष्रोऽन् सत्योऽहं वासुदवोऽजररोऽमरः

turyāturyaprakāśo'smi turyāturyādivarjitaḥ | cidakṣro'n satyo'haṃ vāsudavo'jararo'maraḥ

हिन्दी अर्थ

मैं तुरीय के भी तुरीय का प्रकाश हूँ और तुरीय-अतुरीय आदि से रहित हूँ। मैं अविनाशी चैतन्य, सत्य हूँ; मैं वासुदेव, अजर और अमर हूँ।

English

I am the light of the Fourth of the Fourth, free of the Fourth of the Fourth and the rest; I am the imperishable consciousness, truth; I am Vasudeva, ageless, deathless.

अध्याय ७

श्लोक 70

अहं ब्रह्म चिदाकाशं नित्यं ब्रह्म निरञ्जनम् ।शुद्धं बुद्धं सदामुक्तमनामकमरूपकम्

ahaṃ brahma cidākāśaṃ nityaṃ brahma nirañjanam | śuddhaṃ buddhaṃ sadāmuktamanāmakamarūpakam

हिन्दी अर्थ

मैं ब्रह्म हूँ, चिदाकाश हूँ, नित्य ब्रह्म, निरंजन; शुद्ध, बुद्ध, सदा मुक्त, नामरहित, रूपरहित।

English

I am Brahman, the space of consciousness, eternal Brahman, stainless; pure, awake, ever free, nameless, formless.

अध्याय ७

श्लोक 71

सच्चिदानन्दरूपोऽहमनुन्त्पन्नमिदं जगत् ।सत्यासत्यं जगन्नास्ति सङ्कल्पकलनादिकम्

saccidānandarūpo'hamanuntpannamidaṃ jagat | satyāsatyaṃ jagannāsti saṅkalpakalanādikam

हिन्दी अर्थ

मैं सच्चिदानन्द रूप हूँ; यह जगत उत्पन्न ही नहीं हुआ। सत्य-असत्य जगत नहीं है; संकल्प और कल्पना आदि भी नहीं हैं।

English

I am of the form of being-consciousness-bliss; this world has not arisen. The true and false world does not exist; nor intention, imagining and the like.

अध्याय ७

श्लोक 72

नित्यानन्दमयं ब्रह्म केवलं सर्वदा स्वयम् ।अनन्तमव्ययं शान्तमेकरूपमनामयम्

nityānandamayaṃ brahma kevalaṃ sarvadā svayam | anantamavyayaṃ śāntamekarūpamanāmayam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म नित्य आनन्दमय है, अकेला, सदा स्वयं में; अनन्त, अविनाशी, शान्त, एकरूप और निरामय।

English

Brahman is made of eternal bliss, alone, always by itself; infinite, imperishable, peaceful, of one form, free of disease.

अध्याय ७

श्लोक 73

मत्तोऽन्यदस्ति चेन्मिथ्या यथा मरुमरीचिका ।वन्ध्याकुमारवचने भीतिश्चेदस्ति किञ्चन

matto'nyadasti cenmithyā yathā marumarīcikā | vandhyākumāravacane bhītiścedasti kiñcana

हिन्दी अर्थ

यदि मुझसे अलग कुछ है तो वह मरुस्थल की मरीचिका की तरह मिथ्या है। यदि बाँझ के पुत्र के वचन से कोई भय हो सकता है —

English

If anything exists apart from me, it is false, like a mirage in a desert. If there were any fear from the words of a barren woman's son —

अध्याय ७

श्लोक 74

शशशृङ्गेण नागेन्द्रो मृतश्चेज्जगदस्ति तत् ।मृगतृष्णाजलं पीत्वा तृप्तश्चेदस्त्विदं जगत्

śaśaśṛṅgeṇa nāgendro mṛtaścejjagadasti tat | mṛgatṛṣṇājalaṃ pītvā tṛptaścedastvidaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

यदि खरगोश के सींग से गजराज मारा जा सके, तो जगत है; यदि मृगतृष्णा का जल पीकर कोई तृप्त हो, तो यह जगत हो।

English

If a king of elephants were killed by a hare's horn, then the world would exist. If one drinking mirage-water were satisfied, let this world be.

अध्याय ७

श्लोक 75

नरशृङ्गेण नष्टश्चेत्कश्चिदस्त्विदमेव हि ।गन्धर्वनगरे सत्ये जगद्भवति सर्वदा

naraśṛṅgeṇa naṣṭaścetkaścidastvidameva hi | gandharvanagare satye jagadbhavati sarvadā

हिन्दी अर्थ

यदि मनुष्य के सींग से कोई मारा जाए, तो यही जगत है; यदि गन्धर्व-नगर सत्य हो, तो जगत सदा बना रहे।

English

If anyone were destroyed by a man's horn, then this indeed exists. If the city of Gandharvas were true, the world would always be.

अध्याय ७

श्लोक 76

गगने नीलिमासत्ये जगत्सत्यं भविष्यति ।शुक्तिकारजतं सत्यं भूषणं चेज्जगद्भवेत्

gagane nīlimāsatye jagatsatyaṃ bhaviṣyati | śuktikārajataṃ satyaṃ bhūṣaṇaṃ cejjagadbhavet

हिन्दी अर्थ

यदि आकाश की नीलिमा सत्य हो, तो जगत सत्य होगा; यदि सीप में चाँदी सत्य हो और आभूषण बने, तो जगत हो।

English

If the blueness of the sky were true, the world would be true. If the silver in a shell were true as ornament, the world would be.

अध्याय ७

श्लोक 77

रज्जुसर्पेण दष्टश्चेन्नरो भवतु संसृतिः ।जातरूपेण बाणेन ज्वालाग्नौ नाशिते जगत्

rajjusarpeṇa daṣṭaścennaro bhavatu saṃsṛtiḥ | jātarūpeṇa bāṇena jvālāgnau nāśite jagat

हिन्दी अर्थ

यदि रस्सी के साँप से डसा हुआ मनुष्य (मर सके), तो संसार हो; यदि सोने के बाण से जलती आग बुझ जाए, तो जगत हो।

English

If a man bitten by a rope-snake were to be so, let there be the world; if by a golden arrow the flaming fire were destroyed, the world would be.

अध्याय ७

श्लोक 78

विन्ध्याटव्यां पायसान्नमस्ति चेज्जगदुद्भवः ।रम्भास्तम्भेन काष्ठेन पाकसिद्धौ जगद्भवेत्

vindhyāṭavyāṃ pāyasānnamasti cejjagadudbhavaḥ | rambhāstambhena kāṣṭhena pākasiddhau jagadbhavet

हिन्दी अर्थ

यदि विन्ध्य के वन में खीर मिले, तो जगत की उत्पत्ति हो; यदि केले के तने की लकड़ी से भोजन पक जाए, तो जगत हो।

English

If there were rice-pudding in the Vindhya forest, the world would arise; if by a plantain trunk as fuel cooking succeeded, the world would be.

अध्याय ७

श्लोक 79

सद्यः कुमारिकरूपैः पाके सिद्धे जगद्भवेत् ।चित्रस्थदीपैस्तमसो नाशश्चेदस्त्विदं जगत्

sadyaḥ kumārikarūpaiḥ pāke siddhe jagadbhavet | citrasthadīpaistamaso nāśaścedastvidaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

यदि तुरन्त जन्मी कन्याओं के रूपों से भोजन पक जाए, तो जगत हो; यदि चित्र के दीपकों से अन्धकार नष्ट हो, तो यह जगत हो।

English

If cooking succeeded by the forms of newly born girls, the world would be; if darkness were destroyed by lamps in a picture, let this world be.

अध्याय ७

श्लोक 80

मासात्पूर्वं मृतो मर्त्यो ह्यागतश्चेज्जगद्भवेत् ।तक्रं क्षीरस्वरूपं चेत्क्वचिन्नित्यं जगद्भवेत्

māsātpūrvaṃ mṛto martyo hyāgataścejjagadbhavet | takraṃ kṣīrasvarūpaṃ cetkvacinnityaṃ jagadbhavet

हिन्दी अर्थ

यदि महीना भर पहले मरा मनुष्य लौट आए, तो जगत हो; यदि कहीं छाछ दूध के स्वरूप की हो जाए, तो जगत नित्य हो।

English

If a mortal dead a month ago came back, the world would be; if buttermilk were of the nature of milk anywhere, the world would be eternal.

अध्याय ७

श्लोक 81

गोस्तनादुद्भवं क्षीरं पुनरारोपणे जगत् ।भूरजोऽब्धौ समुत्पन्ने जगद्भवतु सर्वदा

gostanādudbhavaṃ kṣīraṃ punarāropaṇe jagat | bhūrajo'bdhau samutpanne jagadbhavatu sarvadā

हिन्दी अर्थ

यदि गाय के थन से निकला दूध फिर थन में लगाया जा सके, तो जगत; यदि पृथ्वी की धूल समुद्र में उत्पन्न हो, तो जगत सदा बना रहे।

English

If milk from a cow's udder could be re-planted, the world; if earth-dust arose in the ocean, let the world always be.

अध्याय ७

श्लोक 82

कूर्मरोम्णा गजे बद्धे जगदस्तु मदोत्कटे ।नालस्थतन्तुना मेरुश्चालितश्चेज्जगद्भवेत्

kūrmaromṇā gaje baddhe jagadastu madotkaṭe | nālasthatantunā meruścālitaścejjagadbhavet

हिन्दी अर्थ

यदि मदमस्त हाथी कछुए के रोम से बाँधा जा सके, तो जगत हो; यदि कमल-नाल के तन्तु से मेरु हिल जाए, तो जगत हो।

English

If an elephant in rut were bound by a tortoise's hair, let there be the world; if Meru were moved by a lotus fiber, the world would be.

अध्याय ७

श्लोक 83

तरङ्गमालया सिन्धुर्बद्धश्चेदस्त्विदं जगत् ।अग्नेरधश्चेज्ज्वलनं जगद्भवतु सर्वदा

taraṅgamālayā sindhurbaddhaścedastvidaṃ jagat | agneradhaścejjvalanaṃ jagadbhavatu sarvadā

हिन्दी अर्थ

यदि लहरों की माला से समुद्र बाँधा जा सके, तो यह जगत हो; यदि अग्नि के नीचे अग्नि हो, तो जगत सदा रहे।

English

If the ocean were bound by a garland of waves, let this world be; if fire were below fire, let the world always be.

अध्याय ७

श्लोक 84

ज्वालावह्निः शीतलश्चेदस्तिरूपमिदं जगत् ।ज्वालाग्निमण्डले पद्मवृद्धिश्चेज्जगदस्त्विदम्

jvālāvahniḥ śītalaścedastirūpamidaṃ jagat | jvālāgnimaṇḍale padmavṛddhiścejjagadastvidam

हिन्दी अर्थ

यदि ज्वालामुखी अग्नि शीतल हो जाए, तो यह जगत है; यदि जलती अग्नि के मण्डल में कमल उगे, तो यह जगत हो।

English

If a flame were cold, this form of world would exist; if a lotus grew in a circle of flaming fire, let there be the world.

अध्याय ७

श्लोक 85

महच्छैलेन्द्रनीलं वा सम्भवच्चेदिदं जगत् ।मेरुरागत्य पद्माक्षे स्थितश्चेदस्त्विदं जगत्

mahacchailendranīlaṃ vā sambhavaccedidaṃ jagat | merurāgatya padmākṣe sthitaścedastvidaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

यदि नीलम का महान पर्वत-राज उत्पन्न हो सके, तो यह जगत हो; यदि मेरु आकर कमल-कली पर बैठ जाए, तो यह जगत हो।

English

If a great mountain-king of sapphire could arise, this world would be; if Meru came and stood in a lotus bud, let this world be.

अध्याय ७

श्लोक 86

निगिरेच्चेद्भृङ्गसूनुर्मेरुं चलवदस्त्विदम् ।मशकेन हते सिंहे जगत्सत्यं तदास्तु ते

nigireccedbhṛṅgasūnurmeruṃ calavadastvidam | maśakena hate siṃhe jagatsatyaṃ tadāstu te

हिन्दी अर्थ

यदि भौंरे का बच्चा मेरु को निगल ले, तो यह जगत चलायमान हो; यदि मच्छर से सिंह मारा जाए, तो तुम्हारे लिए जगत सत्य हो।

English

If the bee's child swallowed Meru, let this be movable; if a lion were killed by a mosquito, then let the world be true for you.

अध्याय ७

श्लोक 87

अणुकोटरविस्तीर्णे त्रैलोक्यं चेज्जगद्भवेत् ।तृणानलश्च नित्यश्चेत्क्षणिकं तज्जगद्भवेत्

aṇukoṭaravistīrṇe trailokyaṃ cejjagadbhavet | tṛṇānalaśca nityaścetkṣaṇikaṃ tajjagadbhavet

हिन्दी अर्थ

यदि अणु के कोटर में तीनों लोक समा जाएँ, तो जगत हो; यदि तिनके की आग नित्य हो, तो वह जगत क्षणिक हो।

English

If the three worlds fit in the hollow of an atom, the world would be; if a grass fire were eternal, that world would be momentary.

अध्याय ७

श्लोक 88

स्वप्नदृष्टं च यद्वस्तु जागरे चेज्जगद्भवः ।नदीवेगो निश्चलश्चेत्केनापीदं भवेज्जगत्

svapnadṛṣṭaṃ ca yadvastu jāgare cejjagadbhavaḥ | nadīvego niścalaścetkenāpīdaṃ bhavejjagat

हिन्दी अर्थ

यदि स्वप्न में देखी वस्तु जागने पर भी रहे, तो जगत हो; यदि नदी का वेग स्थिर हो जाए, तो किसी के द्वारा यह जगत हो।

English

If what is seen in a dream occurred in waking, the world would be; if a river's current were unmoving, by someone this world would be.

अध्याय ७

श्लोक 89

क्षुधितस्याग्निर्भोज्यश्चेन्निमिषं कल्पितं भवेत् ।जात्यन्धै रत्नविषयः सुज्ञातश्चेज्जगत्सदा

kṣudhitasyāgnirbhojyaścennimiṣaṃ kalpitaṃ bhavet | jātyandhai ratnaviṣayaḥ sujñātaścejjagatsadā

हिन्दी अर्थ

यदि भूखे के लिए अग्नि भोज्य हो, तो क्षण-भर की कल्पना हो; यदि जन्मान्ध रत्नों के विषय को भली-भाँति जाने, तो जगत सदा हो।

English

If fire were food for the hungry, then a moment would be imagined; if the blind from birth knew the nature of jewels well, the world would be always.

अध्याय ७

श्लोक 90

नपुंसककुमारस्य स्त्रीसुखं चेद्भवज्जगत् ।निर्मितः शशशृङ्गेण रथश्चेज्जगदस्ति तत्

napuṃsakakumārasya strīsukhaṃ cedbhavajjagat | nirmitaḥ śaśaśṛṅgeṇa rathaścejjagadasti tat

हिन्दी अर्थ

यदि नपुंसक युवक को स्त्री-सुख मिले, तो जगत हो; यदि खरगोश के सींग से रथ बनाया जाए, तो वह जगत है।

English

If a eunuch youth enjoyed a woman's pleasure, the world would be; if a chariot were built from a hare's horn, that world exists.

अध्याय ७

श्लोक 91

सद्योजाता तु या कन्या भोगयोग्या भवेज्जगत् ।वन्ध्या गर्भाप्ततत्सौख्यं ज्ञाता चेदस्त्विदं जगत्

sadyojātā tu yā kanyā bhogayogyā bhavejjagat | vandhyā garbhāptatatsaukhyaṃ jñātā cedastvidaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

यदि अभी जन्मी कन्या भोग के योग्य हो जाए, तो जगत हो; यदि बाँझ स्त्री गर्भ के सुख को जान ले, तो यह जगत हो।

English

If a girl newly born were fit for enjoyment, the world would be; if a barren woman knew the happiness of pregnancy, let this world be.

अध्याय ७

श्लोक 92

काको वा हंसवद्गच्छेज्जगद्भवतु निश्चलम् ।महाखरो वा सिंहेन युध्यते चेज्जगत्स्थितिः

kāko vā haṃsavadgacchejjagadbhavatu niścalam | mahākharo vā siṃhena yudhyate cejjagatsthitiḥ

हिन्दी अर्थ

यदि कौआ हंस की तरह चले, तो जगत स्थिर हो; यदि महान गधा सिंह से युद्ध करे, तो जगत की स्थिति हो।

English

If a crow walked like a swan, let the world be steady; if a great ass fought with a lion, then the world's continuance would hold.

अध्याय ७

श्लोक 93

महाखरो गजगतिं गतश्चेज्जगदस्तु तत् ।सम्पूर्णचन्द्रसूर्यश्चेज्जगद्भातु स्वयं जडम्

mahākharo gajagatiṃ gataścejjagadastu tat | sampūrṇacandrasūryaścejjagadbhātu svayaṃ jaḍam

हिन्दी अर्थ

यदि महान गधा हाथी की चाल चले, तो वह जगत हो; यदि पूर्ण चन्द्र और सूर्य स्वयं जड़ हो जाएँ, तो जगत प्रकाशित हो।

English

If a great ass went with an elephant's gait, then let there be the world; if the full moon and sun were themselves dull, let the world shine.

अध्याय ७

श्लोक 94

चन्द्रसूर्यादिकौ त्यक्त्वा राहुश्चेद्दृश्यते जगत् ।भृष्टबीजसमुत्पन्नवृद्धिश्चेज्जगदस्तु सत्

candrasūryādikau tyaktvā rāhuśceddṛśyate jagat | bhṛṣṭabījasamutpannavṛddhiścejjagadastu sat

हिन्दी अर्थ

यदि राहु चन्द्र-सूर्य आदि को छोड़कर दिखाई दे, तो जगत हो; यदि भुने बीज से अंकुर उगे, तो जगत सत्य हो।

English

If Rahu were seen leaving the moon and sun and the like, the world; if growth arose from a roasted seed, let the world be real.

अध्याय ७

श्लोक 95

दरिद्रो धनिकानां च सुखं भुङ्क्ते तदा जगत् ।शुना वीर्येण सिंहस्तु जितो यदि जगत्तदा

daridro dhanikānāṃ ca sukhaṃ bhuṅkte tadā jagat | śunā vīryeṇa siṃhastu jito yadi jagattadā

हिन्दी अर्थ

यदि दरिद्र धनवानों का सुख भोगे, तो जगत हो; यदि कुत्ता अपने बल से सिंह को जीत ले, तो जगत हो।

English

If a poor man enjoyed the happiness of the wealthy, then the world would be; if a dog by its strength conquered a lion, then the world would be.

अध्याय ७

श्लोक 96

ज्ञानिनो हृदयं मूढैर्ज्ञातं चेत्कल्पनं तदा ।श्वानेन सागरे पीते निःशेषेण मनो भवेत्

jñānino hṛdayaṃ mūḍhairjñātaṃ cetkalpanaṃ tadā | śvānena sāgare pīte niḥśeṣeṇa mano bhavet

हिन्दी अर्थ

यदि ज्ञानी का हृदय मूढ़ों द्वारा जाना जा सके, तो वह कल्पना है; यदि कुत्ता सारा समुद्र पी जाए, तो वह मन हो।

English

If the heart of the wise were known by fools, it would be imagination; if a dog drank the ocean entirely, then it would be mind.

अध्याय ७

श्लोक 97

शुद्धाकाशो मनुष्येषु पतितश्चेत्तदा जगत् ।भूमौ वा पतितं व्योम व्योमपुष्पं सुगन्धकम्

śuddhākāśo manuṣyeṣu patitaścettadā jagat | bhūmau vā patitaṃ vyoma vyomapuṣpaṃ sugandhakam

हिन्दी अर्थ

यदि शुद्ध आकाश मनुष्यों के बीच गिर पड़े, तो जगत हो; या यदि आकाश पृथ्वी पर गिरे और आकाश का फूल सुगन्धित हो।

English

If pure space fell among men, then the world; or if the sky fell on earth, a sky-flower would be fragrant.

अध्याय ७

श्लोक 98

शुद्धाकाशे वने जाते चलिते तु तदा जगत् ।केवले दर्पणे नास्ति प्रतिबिम्बं तदा जगत्

śuddhākāśe vane jāte calite tu tadā jagat | kevale darpaṇe nāsti pratibimbaṃ tadā jagat

हिन्दी अर्थ

यदि शुद्ध आकाश में वन उगे और चले, तो जगत हो; यदि केवल दर्पण में बिना वस्तु के प्रतिबिम्ब हो, तो जगत हो।

English

If a forest grew in pure space and moved, then the world; if there were a reflection in a bare mirror, then the world.

अध्याय ७

श्लोक 99

अजकुक्षौ जगन्नास्ति ह्यात्मकुक्षौ जगन्नहि ।सर्वथा भेदकलनं द्वैताद्वैतं न विद्यते

ajakukṣau jagannāsti hyātmakukṣau jagannahi | sarvathā bhedakalanaṃ dvaitādvaitaṃ na vidyate

हिन्दी अर्थ

अजन्मे के गर्भ में जगत नहीं है; आत्मा के गर्भ में जगत नहीं है। सर्वथा भेद की कल्पना, और द्वैत-अद्वैत भी नहीं है।

English

In the womb of the unborn there is no world; in the womb of the Self there is no world; in every way, imagining of difference, duality and non-duality does not exist.

अध्याय ७

श्लोक 100

मायाकार्यमिदं भेदमस्ति चेद्ब्रह्मभावनम् ।देहोऽहमिति दुःखं चेद्ब्रह्माहमिति निश्चयः

māyākāryamidaṃ bhedamasti cedbrahmabhāvanam | deho'hamiti duḥkhaṃ cedbrahmāhamiti niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि माया का कार्य यह भेद है, तो ब्रह्म की भावना करो; यदि ‘मैं देह हूँ’ यह दुःख है, तो ‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यह निश्चय करो।

English

If this difference, the effect of illusion, exists, there is contemplation of Brahman; if "I am the body" is sorrow, the certainty is "I am Brahman."

अध्याय ७

श्लोक 101

हृदयग्रन्थिरस्तित्वे छिद्यते ब्रह्मचक्रकम् ।संशये समनुप्राप्ते ब्रह्मनिश्चयमाश्रयेत्

hṛdayagranthirastitve chidyate brahmacakrakam | saṃśaye samanuprāpte brahmaniścayamāśrayet

हिन्दी अर्थ

हृदय की ग्रन्थि के रहने पर ब्रह्मचक्र उसे काट देता है; संशय उत्पन्न होने पर ब्रह्म-निश्चय का आश्रय लेना चाहिए।

English

When the knot of the heart exists, the wheel of Brahman cuts it; when doubt arises, one should take refuge in the certainty of Brahman.

अध्याय ७

श्लोक 102

अनात्मरूपचोरश्चेदात्मरत्नस्य रक्षणम् ।नित्यानन्दमयं ब्रह्म केवलं सर्वदा स्वयम्

anātmarūpacoraścedātmaratnasya rakṣaṇam | nityānandamayaṃ brahma kevalaṃ sarvadā svayam

हिन्दी अर्थ

यदि अनात्म-रूपी चोर है, तो आत्मा-रूपी रत्न की रक्षा करो; ब्रह्म नित्य आनन्दमय है, अकेला, सदा स्वयं में।

English

If the thief in the form of the non-Self exists, guard the jewel of the Self; Brahman, made of eternal bliss, alone, always by itself.

अध्याय ७

श्लोक 103

एवमादिसुदृष्टान्तैः साधितं ब्रह्ममात्रकम् ।ब्रह्मैव सर्वभवनं भुवनं नाम सन्त्यज

evamādisudṛṣṭāntaiḥ sādhitaṃ brahmamātrakam | brahmaiva sarvabhavanaṃ bhuvanaṃ nāma santyaja

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार के सुन्दर दृष्टान्तों से केवल ब्रह्म सिद्ध किया गया। ब्रह्म ही सब कुछ का होना है — ‘भुवन’ (जगत) नाम को त्याग दो।

English

By such good examples Brahman alone is established; Brahman alone is all becoming — abandon the name "world."

अध्याय ७

श्लोक 104

अहं ब्रह्मेति निश्चित्य अहम्भावं परित्यज ।सर्वमेव लयं याति सुप्तहस्तस्थपुष्पवत्

ahaṃ brahmeti niścitya ahambhāvaṃ parityaja | sarvameva layaṃ yāti suptahastasthapuṣpavat

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — ऐसा निश्चय करके अहंभाव को भी छोड़ दो। सब कुछ लय को प्राप्त हो जाता है, जैसे सोए हुए के हाथ में रखा फूल।

English

Having ascertained "I am Brahman," give up the sense of "I"; everything goes to dissolution like a flower in the hand of one asleep.

अध्याय ७

श्लोक 105

न देहो न च कर्माणि सर्वं ब्रह्मैव केवलम् ।न भूतं न च कार्यं च न चावस्थाचतुष्टयम्

na deho na ca karmāṇi sarvaṃ brahmaiva kevalam | na bhūtaṃ na ca kāryaṃ ca na cāvasthācatuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

न देह है, न कर्म — सब कुछ केवल ब्रह्म है। न भूत, न कार्य, और न चारों अवस्थाएँ।

English

No body, no actions: all is Brahman alone. No element, no effect, no fourfold state.

अध्याय ७

श्लोक 106

लक्षणात्रयविज्ञानं सर्वं ब्रह्मैव केवलम् ।सर्वव्यापारमुत्सृज्य ह्यहं ब्रह्मेति भावय

lakṣaṇātrayavijñānaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam | sarvavyāpāramutsṛjya hyahaṃ brahmeti bhāvaya

हिन्दी अर्थ

तीनों लक्षणों का विज्ञान — सब कुछ केवल ब्रह्म है। सब व्यापार छोड़कर ‘मैं ब्रह्म हूँ’ की भावना करो।

English

Knowledge of the three characteristics: all is Brahman alone; abandoning all activity, contemplate "I am Brahman."

अध्याय ७

श्लोक 107

अहं ब्रह्म न सन्देहो ह्यहं ब्रह्म चिदात्मकम् ।सच्चिदानन्दमात्रोऽहमिति निश्चित्य तत्त्यज

ahaṃ brahma na sandeho hyahaṃ brahma cidātmakam | saccidānandamātro'hamiti niścitya tattyaja

हिन्दी अर्थ

मैं ब्रह्म हूँ, इसमें सन्देह नहीं; मैं ब्रह्म हूँ, चिदात्मक। ‘मैं सच्चिदानन्द-मात्र हूँ’ — ऐसा निश्चय करके उसे भी छोड़ दो।

English

I am Brahman — no doubt; I am Brahman, the Self of consciousness; having ascertained "I am mere being-consciousness-bliss," abandon even that.

अध्याय ७

श्लोक 108

शाङ्करीयं महाशास्त्रं न देयं यस्य कस्यचित् ।नास्तिकाय कृतघ्नाय दुर्वृत्ताय दुरात्मने

śāṅkarīyaṃ mahāśāstraṃ na deyaṃ yasya kasyacit | nāstikāya kṛtaghnāya durvṛttāya durātmane

हिन्दी अर्थ

यह शंकर-परम्परा का महाशास्त्र जिस किसी को नहीं देना चाहिए — न नास्तिक को, न कृतघ्न को, न दुराचारी को, न दुष्ट मन वाले को।

English

This great scripture in Shankara's line is not to be given to just anyone — not to the unbeliever, the ungrateful, the ill-behaved, the evil-minded.

अध्याय ७

श्लोक 109

गुरुभक्तिविशुद्धान्तःकरणाय महात्मने ।सम्यक्परीक्ष्य दातव्यं मासं षाण्मासवत्सरम्

gurubhaktiviśuddhāntaḥkaraṇāya mahātmane | samyakparīkṣya dātavyaṃ māsaṃ ṣāṇmāsavatsaram

हिन्दी अर्थ

जिसका अन्तःकरण गुरु-भक्ति से शुद्ध है, ऐसे महात्मा को भली-भाँति परीक्षा करके, एक मास, छह मास या एक वर्ष के बाद इसे देना चाहिए।

English

It should be given to the great-souled whose inner instrument is purified by devotion to the teacher, after careful testing for a month, six months or a year.

अध्याय ७

श्लोक 110

सर्वोपनिषदभ्यासं दूरतस्त्यज्य सादरम् ।तेजोबिन्दूपनिषदमभ्यसेत्सर्वदा मुदा

sarvopaniṣadabhyāsaṃ dūratastyajya sādaram | tejobindūpaniṣadamabhyasetsarvadā mudā

हिन्दी अर्थ

आदरपूर्वक अन्य सब उपनिषदों के अभ्यास को दूर छोड़कर, तेजोबिन्दु उपनिषद् का सदा आनन्द से अभ्यास करना चाहिए।

English

Giving up with respect the study of all other Upanishads, one should always joyfully study the Tejobindu Upanishad.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/tejobindu.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Tejobindu Upanishad — Chapter 7
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.