Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
16
अध्याय 16 / 95

Adhyaya 16

63 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६

श्लोक 1

________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।ततः सुकेशिर्देवर्षे गत्वा स्वपुरमुत्तमम् ।सम्हूयाब्रवीत् सर्वान् राक्षसान् धार्मिकं वचः

________________________________________________________________________ pulastya uvāca / tataḥ sukeśirdevarṣe gatvā svapuramuttamam / samhūyābravīt sarvān rākṣasān dhārmikaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थलों (जोड़ों) आदिमें मेरी रक्षा करें। देव! आपको नमस्कार है द्विजोत्तम! प्राचीन कालमें भगवान् शंकरने कात्यायनी (दुर्गा)-की रक्षाके लिये इस महान् विष्णुपञ्जरस्तोत्रको उस स्थानपर कहा था, जहाँ उन्होंने महिषासुर, नमर, रक्तबीज एवं अन्यान्य देव-

English

Description of Sleep of Gods & Austerities on Dvitiya and

अध्याय १६

श्लोक 2

अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियसंयमः ।दानं दया च क्षान्तिश्व ब्रह्मचर्यममानिता

ahiṃsā satyamasteyaṃ śaucamindriyasaṃyamaḥ / dānaṃ dayā ca kṣāntiśva brahmacaryamamānitā

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंका नाश किया था नारदजीने पूछा--ऋषे ! महिषासुर, नमर, रक्तबीज तथा अन्यान्य सुर-कण्टकोंका वध करनेवाली ये भगवती कात्यायनी कौन हैं? तात! यह महिष कौन है? तथा वह किसके कुलमें उत्पन्न हुआ था? यह

English

3%n W3F^ STTf ctilfiiRr: Vlfvw Jlf3l

अध्याय १६

श्लोक 3

शुभा सत्या च मधुरा वाङ् नित्यं सत्क्रिया रतिः ।सदाचारनिषेवित्वं परलोकप्रदायकाः

śubhā satyā ca madhurā vāṅ nityaṃ satkriyā ratiḥ / sadācāraniṣevitvaṃ paralokapradāyakāḥ

हिन्दी अर्थ

रक्तबीज कौन है? तथा नमर किसका पुत्र है? आप इसका यथार्थ रूपसे विस्तारपूर्वक वर्णन करें पुलस्त्यजी बोले-नारदजी! सुनिये, मैं उस पापनाशक कथाको कहता हूँ। मुने! सब कुछ देनेवाली वरदायिनी भगवती दुर्गा ही ये कात्यायनी हैं। प्राचीन-कालमें संसारमें उथल-पुथल मचानेवाले रम्भ

English

3imswi3 ffarrot 33*3 3Fjii ’ii

अध्याय १६

श्लोक 4

इत्यूचुर्मुनयो मह्यं धर्ममाद्यं पुरातनम् ।सोहमाज्ञापये सर्वान् क्रियतामविकल्पतः

ityūcurmunayo mahyaṃ dharmamādyaṃ purātanam / sohamājñāpaye sarvān kriyatāmavikalpataḥ

हिन्दी अर्थ

और करम्भ नामके दो भयंकर और महाबलवान् असुर-श्रष्ठ थे। देवर्षे! वे दोनों पुत्रहीन थे। उन दोनों हैत्योंने पुत्रके लिये पञ्चनदके जलमें रहकर बहुत वर्षोंतक तप किया। मालवट यक्षके प्रति एकाग्र होकर करम्भ और रम्भ-इन दोनोंमेंसे एक जलमें स्थित होकर और दूसरा पञ्चाग्रिके मध्य बैठकर तप कर रहा था॥ ४१-४४

English

Narada said- Kindly describe the fasts/resolutions you referred to for sensuous people about moon for the worship of Sr! Hari and Sankara.

अध्याय १६

श्लोक 5

पुलस्त्य उवाच ।ततः सुकेशिवचनात् सर्व एव निशाचराः ।त्रयोदशाङ्गं ते धर्म चक्रुर्मुदितमानसाः

pulastya uvāca / tataḥ sukeśivacanāt sarva eva niśācarāḥ / trayodaśāṅgaṃ te dharma cakrurmuditamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

ततो भ्रातरि नष्टे च रम्भः कोपपरिप्लुतः। वह्लौ स्वशीर्ष संक्षिप्य होतुमैच्छन् महाबलः

English

Pulastya said- O Kalipriya Narada! The holy fasts as referred to by sensuous people

अध्याय १६

श्लोक 6

ततः प्रवृद्धिं सुतरामगच्छन्त निशाचराः ।पुत्रपौत्रार्थसंयुक्ताः सदाटारसमन्विताः

tataḥ pravṛddhiṃ sutarāmagacchanta niśācarāḥ / putrapautrārthasaṃyuktāḥ sadāṭārasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः प्रगृह्य केशेषु खड्गं च रविसप्रभम्। छेत्तुकामो निजं शीर्ष वह्निना प्रतिषेधितः उक्तश्च मा हैत्यवर नाशयात्मानमात्मना। दुस्तरा परवध्याऽपि स्ववध्याऽप्यतिदुस्तरा

English

Mahadeva and lord Kes'ava is now being told by me. Listen to these Srlpati Devesa (lord Visnu) slumber on the bed of Sesanaga when uttarayana is over and full moon of Asadha month comes nearer.

अध्याय १६

श्लोक 7

तज्जयोतिस्तेजस्तेषां राक्षसानं महात्मनाम् ।गन्तुं नाशक्तुवन् सूर्यो नक्षत्राणि न चन्द्रमाः

tajjayotistejasteṣāṃ rākṣasānaṃ mahātmanām / gantuṃ nāśaktuvan sūryo nakṣatrāṇi na candramāḥ

हिन्दी अर्थ

यच्च प्रार्थयसे वीर तद्ददामि यथेप्सितम्। मा म्रियस्व मृतस्येह नष्टा भवति वै कथा त्रैलोक्यविजयी पुत्रः स्यान्मे त्वत्तेजसाऽधिकः

English

ufogfr ftpf* 3f^aFP3^rai:i

अध्याय १६

श्लोक 8

ततस्त्रिभुवने ब्रह्मन् निशाचरपुरो ऽभवत् ।दिवा चन्द्रस्य सदृशः क्षणदायां च सूर्यवत्

tatastribhuvane brahman niśācarapuro 'bhavat / divā candrasya sadṛśaḥ kṣaṇadāyāṃ ca sūryavat

हिन्दी अर्थ

अजेयो हैवतैः सर्वैः पुंभिदत्यैश्च पावक। महाबलो वायुरिव कामरूपी कृतास्त्रवित् तं प्रोवाच कविर्ब्रह्मन् बाढमेवं भविष्यति। यस्यां चित्तं समालम्बि करिष्यसि ततः सुतः

English

Mwyaifn The gods, gandharva, guhyaka and devamatas are also asleep when that sovereign god is gone to sleep.

अध्याय १६

श्लोक 9

न ज्ञायते गतिर्व्योम्नि भास्करस्य ततो ऽम्बरे ।शशङ्कमिति तेजस्त्वादमन्यन्त पुरोत्तमम्

na jñāyate gatirvyomni bhāskarasya tato 'mbare / śaśaṅkamiti tejastvādamanyanta purottamam

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्तो देवेन वह्निना दानवो ययौ। दरष्टुं मालवटं यक्षं यक्षैश्च परिवारितम् सा समागाच्च हैत्येन्द्रं कामयन्ती तरस्विनी। स चापि गमनं चक्रे भवितव्यप्रचोदितः

English

Narada requested- Kindly tell me the procedure adopted by the gods including Janardana and first start it with Hari.

अध्याय १६

श्लोक 10

स्वं विकासं विमुञ्चन्ति निशामिति व्यचिन्तयन् ।कमलाकरेषु कमला मित्रमित्यवगम्य हि ।रात्रौ विकसिता ब्रह्मन् विभूतिं दातुमीप्सवः

svaṃ vikāsaṃ vimuñcanti niśāmiti vyacintayan / kamalākareṣu kamalā mitramityavagamya hi / rātrau vikasitā brahman vibhūtiṃ dātumīpsavaḥ

हिन्दी अर्थ

अकार्यकारकेत्येवं भूयो मालवटं गतः इन्द्रने ग्राहका रूप धारणकर इनमेंसे एकको जलमें निमग्न होनेपर पैर पकड़कर इच्छानुसार दूर ले जाकर मार डाला। उसके बाद भाईके नष्ट हो जानेपर क्रोधयुक्त महाबलशाली रम्भने अपने सिरको काटकर

English

fhfRlfWrl ^cR3$ 33t3*l Ii<*l3?3i ufirrWUtl *133 qf*3tW^I3ll

अध्याय १६

श्लोक 11

कौशिका रात्रिसमयं बुद्ध्वा निरगमन् किल ।तान् वायसास्तदा ज्ञात्वा दिवा निघ्नन्ति कौशिकान्

kauśikā rātrisamayaṃ buddhvā niragaman kila / tān vāyasāstadā jñātvā divā nighnanti kauśikān

हिन्दी अर्थ

अग्निमें हवन करना चाहा। वह अपना केश पकड़कर हाथमें सूर्यके समान चमकनेवाली तलवार लेकर अपना सिर काटना ही चाहता था कि अग्निने उसे रोक दिया और कहा --हैत्यवर! तुम स्वयं अपना नाश मत करो। दूसरेका वध तो पाप होता ही है, आत्महत्या भी भयानक पाप है

English

Pulastya said- O austere hermit! Janardana, the ruler of this entire universe, goes to sleep on tithi when the sun enters into the zodiac Gemini during the fortnight when the moon shines.

अध्याय १६

श्लोक 12

स्नातकास्त्वापगास्वेव स्नानजप्यपरायणाः ।आकण्ठमग्नास्तिष्ठन्ति रात्रौ ज्ञात्वाथ वासरम्

snātakāstvāpagāsveva snānajapyaparāyaṇāḥ / ākaṇṭhamagnāstiṣṭhanti rātrau jñātvātha vāsaram

हिन्दी अर्थ

चीर! तुम जो माँगोगे, तुम्हारी इच्छाके अनुसार वह मैं तुम्हें दूँगा। तुम मरो मत। इस संसारमें मृत व्यक्तिको कथा नष्ट हो जाती हैं। इसपर रम्भने कहा--यदि आप वर देते हैं तो यह वर दीजिये कि मुझे आपसे भी अधिक तेजस्वी त्रैलोक्यविजयी पुत्र उत्पन्न हो। अग्निदेव! समस्त देवताओं तथा मानवों और देत्योंसे भी वह अजेय हो। वह वायुके समान महाबलवान् तथा कामरूपी एवं सर्वास्त्रवेत्ता हो।

English

Subsequent to worship of Sri Kesava with sacred thread on shoulder and body of Sesanaga as a cot, one should lay Pltambaradhara on tithi for sleeping with due permission of Brahmanas and maintaining control on senses as also with observing the purity. Then on tithi, Kamadeva sleeps on a holy cot made up of scented Kadamba

अध्याय १६

श्लोक 13

न व्ययुज्यन्त चक्रआश्च तदा वै पुरदर्शने ।मन्मानास्तु दिवसमिदमुच्चैर्ब्रुवन्ति च

na vyayujyanta cakraāśca tadā vai puradarśane / manmānāstu divasamidamuccairbruvanti ca

हिन्दी अर्थ

नारदजी! इसपर अग्निने उससे कहा-अच्छा, ऐसा ही होगा। जिस स्त्रीमें तुम्हारा चित्त लग जायगा उसीसे तुम पुत्र उत्पन्न करोगे अग्निदेवके ऐसा कहनेपर रम्भ यक्षोंसे घिरा हुआ मालवट यक्षका दर्शन करने गया। वहाँ उन यक्षोंका एक पद्म नामकी निधि अनन्य-चित्त होकर निवास करती थी। वहाँ बहुत-से बकरे, भेंडे, घोड़े, भैंसे तथा

English

Then there sleep on Caturdas! Yaksas (demi-gods) on cots made by the golden lotus with quilts and sheets duly spread.

अध्याय १६

श्लोक 14

नूनं कान्ताविहीनेन केनचिच्चक्रपत्त्रिणा ।उत्सृष्टं जीवितं शून्ये फूत्कृत्य सरितस्तटे

nūnaṃ kāntāvihīnena kenaciccakrapattriṇā / utsṛṣṭaṃ jīvitaṃ śūnye phūtkṛtya saritastaṭe

हिन्दी अर्थ

देखकर तीन वर्षोवाली रूपवती एक महिषीमें प्रेम प्रकट किया (अर्थात् आसक्त हुआ)। कामपरायण होकर वह महिषी शीघ्र हैत्येन्द्रके समीप आ गयी तब भवितव्यतासे प्रेरित उसने (रम्भने) भी उस महिषीके उसे गर्भ रह गया। उसके बाद उस महिषीको

English

On tithi (full moon day) Sankara sleeps on the bed of tiger a hide by tying his matted hair with another hide.

अध्याय १६

श्लोक 15

ततो ऽनुकृपयाविष्टो विवस्वास्तीव्ररश्मिभिः ।संतापयञ्जगत् सर्वं नास्तमेति कथञ्चन

tato 'nukṛpayāviṣṭo vivasvāstīvraraśmibhiḥ / saṃtāpayañjagat sarvaṃ nāstameti kathañcana

हिन्दी अर्थ

लेकर दानव पातालमें प्रविष्ट हुआ और अपने घर चला गया। उसके दानव-बन्धुओंने उसे देख एवं ' अकार्यकारक जानकर उसका परित्याग कर दिया। फिर वह पुनः

English

HWf Ictcn<h<l Tlf?T THRlfTT *T

अध्याय १६

श्लोक 16

अन्ये वदन्ति चक्रआह्वो नृनं कश्चिन् मृतो भवेत् ।तत्कान्तया तपस्तप्तं भर्तृशोकार्त्तया बत

anye vadanti cakraāhvo nṛnaṃ kaścin mṛto bhavet / tatkāntayā tapastaptaṃ bhartṛśokārttayā bata

हिन्दी अर्थ

अध्याय १७ देवाङ्गोंसे तरुओंकी उत्पत्ति, अखण्डब्रत-विधान, विष्णु-पूजा, विष्णुपञ्जरस्तोत्र और महिषका प्रसङ्ग अजीजनत् सुतं शुभ्रं महिषं कामरूपिणम्

English

The sun then enters into the zodiac Cancer and from this day Daksiinayana in the night commences for all gods.

अध्याय १६

श्लोक 17

आराधितस्तु भगवांस्तपसा वै दिवाकरः ।तेनासौ शशिनिर्जेता नास्तमेति रविर्ध्रुवम्

ārādhitastu bhagavāṃstapasā vai divākaraḥ / tenāsau śaśinirjetā nāstameti ravirdhruvam

हिन्दी अर्थ

एतामृतुमतीं जातां महिषोऽन्यो ददर्श ह। सा चाभ्यगाद् दितिवरं रक्षन्ती शीलमात्मनः तेनापि हैत्यस्तीक्ष्णाभ्यां शृङ्गाभ्यां हृदि ताडितः। निर्भिन्नहृदयो भूमौ निपपात ममार च

English

ttft •rafofir vifaRT

अध्याय १६

श्लोक 18

यज्विनो होमशालासु सह ऋत्विग्भिरध्वरे ।प्रावर्त्तयन्त कर्माणि रात्रावपि महामुने

yajvino homaśālāsu saha ṛtvigbhiradhvare / prāvarttayanta karmāṇi rātrāvapi mahāmune

हिन्दी अर्थ

निपपात सरो दिव्यं ततो हैत्योऽभवन्मृतः यक्षानाश्रित्य तस्थौ च कालयन् श्वापदान् मुने

English

Brahma sleeps on the bed of blue lotus on Pratipada tithi guiding people the right and fair way.

अध्याय १६

श्लोक 19

महाभागवताः पूजां विष्णोः कुर्वन्ति भक्तितः ।रवौ शशिनि चैवान्ये ब्रह्मणो ऽन्ये हरस्य च

mahābhāgavatāḥ pūjāṃ viṣṇoḥ kurvanti bhaktitaḥ / ravau śaśini caivānye brahmaṇo 'nye harasya ca

हिन्दी अर्थ

स च हैत्येश्वरो यक्षैर्मालवटपुरस्सरैः। चितामारोपितः सा च श्यामा तं चारुहत् पतिम् व्यद्रावयत् स तान् यक्षान् खड्गपाणिर्भयंकरः

English

^rt w?: yraP q fo writ n*rarafar:i

अध्याय १६

श्लोक 20

कामिनश्चाप्यमन्यन्त साधु चन्द्रमसा कृतम् ।यदियं रजनी रम्या कृता सततकौमुदी

kāminaścāpyamanyanta sādhu candramasā kṛtam / yadiyaṃ rajanī ramyā kṛtā satatakaumudī

हिन्दी अर्थ

स नामतः स्मृतो हैत्यो रक्तबीजो महामुने। योऽजयत् सर्वतो देवान् सेन्द्ररदरार्कमारुतान् विनिर्जितः शम्बरतारकाद्यैः

English

Brahmin! Visvakarma sleeps on dvitiya, goddess Parvatl on trtlya, Ganesa on caturthl, Dharmaraja on pancaml, Skanda on sasthl, god sun on saptami, on astaml, Laksmi on navaml, the serpents living on air sleep on dasaml and Sadhya-ganas on

अध्याय १६

श्लोक 21

अन्ये ऽब्रुवंल्लोकगुरुरस्माभिश्चक्रभृद् वशी ।निर्व्याजेन महागन्धैरर्चितः कुसुमैः शुभैः

anye 'bruvaṃllokagururasmābhiścakrabhṛd vaśī / nirvyājena mahāgandhairarcitaḥ kusumaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

अशक्नुवद्भिः सहितैश्च देवैः सलोकपालैः सहुताशभास्करैः। स्थानानि त्यक्तानि शशीन्द्रभास्करै- धर्मश्च दूरे प्रतियोजितश्च मालवटके निकट गया। वह सुन्दरी महिषी भी उसी 'पतिके साथ उस पवित्र और उत्तम यक्षमण्डलमें गयी। मुने! उसके वहीं निवास करते समय उस महिषीने सन्तान उत्पन्न की। उसने एक शुभ्र तथा इच्छाके अनुकूल रूप

English

wjrf Hit wra^n ?v3ii

अध्याय १६

श्लोक 22

सह लक्ष्म्या महायोगी नभस्यादिचतुर्ष्वपि ।अशून्यशयना नाम द्वितीया सर्वकामदा

saha lakṣmyā mahāyogī nabhasyādicaturṣvapi / aśūnyaśayanā nāma dvitīyā sarvakāmadā

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले महिष-पुत्रको जन्म दिया उसके पुनः ऋतुमती होनेपर एक दूसरे महिषने उसे देखा। वह अपने शीलकी रक्षा करती हुई हैत्यश्रेष्ठके निकट गयी। नाकको ऊपर उठाये उस महिषको देखकर दानवने खड्ग निकालकर महिषपर

English

O hermit! We have told you the orderly manner for slumbering the gods in s'ravana etc. months. There comes the rainy season when gods are asleep.

अध्याय १६

श्लोक 23

तेनासौ भगवान् प्रीतः प्रादाच्छयनमुत्तमम् ।अशून्यं च महाभोगैरनस्तमितशेखरम्

tenāsau bhagavān prītaḥ prādācchayanamuttamam / aśūnyaṃ ca mahābhogairanastamitaśekharam

हिन्दी अर्थ

चेगसे आक्रमण किया। उस महिषने भी तीक्ष्ण भृङ्गोंसे हैत्यके हृदयमें प्रहार किया। वह हैत्य हृदय फट जानेसे भूमिपर गिर पड़ा और मर गया। पतिके मर जानेपर वह महिषी यक्षोंकी शरणमें गयी। उसके बाद गुह्यकोंने महिषको हटाकर साध्वी महिषीकी रक्षा की

English

wreiaifh g>4Pd hWiPi ^411

अध्याय १६

श्लोक 24

अनये ऽब्रुवन् ध्रुवं देव्या रोहिण्याशशिनः क्षयम् ।दृष्ट्वा तप्तं तपो घोरं रुद्राराधनकाम्यया

anaye 'bruvan dhruvaṃ devyā rohiṇyāśaśinaḥ kṣayam / dṛṣṭvā taptaṃ tapo ghoraṃ rudrārādhanakāmyayā

हिन्दी अर्थ

यक्षोंद्वारा हराया गया कामातुर हयारि (महिष) एक दिव्य सरोवरमें गिर पड़ा। उसके बाद वह मरकर एक हैत्य हो गया। मुने! वन्य पशुओंको मारते हुए यक्षोंके आश्रयमें रहनेवाला महान् बली तथा पराक्रमी वह हैत्य 'नमर' नामसे विख्यात हुआ। फिर मालवट आदि यक्षोंने उस हयारि हैत्येश्वरको चितापर रखा। वह श्यामा भी पतिके साथ चितापर चढ़ गयी। तब अग्निके मध्यसे हाथमें खड्ग लिये विकराल रूपवाला

English

I O the great hermit! the particulars of dust rode on the peak of mountains and crows start building their nests while feminine crows kept on sleeping throughout this season due to laxity arisen in their womb.

अध्याय १६

श्लोक 25

पुण्यायामक्षयाष्टम्यां वेदोक्तविधिना स्वयम् ।तुष्टेन शंभुना दत्तं वरं चास्यै यदृच्छया

puṇyāyāmakṣayāṣṭamyāṃ vedoktavidhinā svayam / tuṣṭena śaṃbhunā dattaṃ varaṃ cāsyai yadṛcchayā

हिन्दी अर्थ

भयंकर पुरुष प्रकट हुआ। उसने सभी यक्षोंको भगा दिया और फिर उस बलवान् हैत्यने रम्भनन्दन महिषको छोड़कर सारे महिषोंको मार डाला। महामुने! वह हैत्य रक्तबीज नामसे विख्यात हुआ। उसने इन्द्र, रुद्र, सूर्य एवं मारुत आदिके साथ देवोंको जीत लिया। यद्यपि वे

English

•treri fozri yrafafa fewtf Tra i l#: II W II fertaT w ynn ^ptr

अध्याय १६

श्लोक 26

अन्ये ऽब्रुवन् चन्द्रमसा ध्रुवमाराधितो हरिः ।व्रतेनेह त्वखण्डेन तेनाखण्डः शशी दिवि

anye 'bruvan candramasā dhruvamārādhito hariḥ / vrateneha tvakhaṇḍena tenākhaṇḍaḥ śaśī divi

हिन्दी अर्थ

सभी हैत्य इस प्रकारके प्रभावसे युक्त थे; फिर भी उनमें महिष अधिक तेजस्वी था। उसके द्वारा विजित शम्बर, तारक आदि महान् असुरोंने उसका राज्याभिषेक किया। लोकपालोंसहित अग्नि, सूर्य आदि देवोंके द्वारा 'एक साथ मिलकर जब वह जीता नहीं गया तब चन्द्र, इन्द्र एवं सूर्यने अपना-अपना स्थान छोड़ दिया तथा धर्मको भी दूर हटा दिया गया

English

The tithi in which Visvakarma goes to sleep that sacred dvitiya tithi is called as

अध्याय १६

श्लोक 27

अन्ये ऽब्रवञ्छशाङ्केन ध्रुवं रक्षा कृतात्मनः ।पदद्वयं समभ्यर्च्य विष्णोरमिततेजसः

anye 'bravañchaśāṅkena dhruvaṃ rakṣā kṛtātmanaḥ / padadvayaṃ samabhyarcya viṣṇoramitatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

महिषासुरका अतिचार, देवोंकी तेजोराशिसे भगवती कात्यायनीका प्रादुर्भाव, विन्ध्यप्रसंग, दुर्गाकी अवस्थिति पुलस्त्य उवाच ततस्तु देवा महिषेण निर्जिताः

English

<PTt TRHJBlt XEc^lfqr

अध्याय १६

श्लोक 28

तेनासौ दीप्तिमांश्चन्द्रः परिभूय दिवाकरम् ।अस्माकमानन्दकरो दिवा तपति सूर्यवत्

tenāsau dīptimāṃścandraḥ paribhūya divākaram / asmākamānandakaro divā tapati sūryavat

हिन्दी अर्थ

स्थितौ खगेन्द्रासनशङ्करौ हि। जलेशशक्रादिषु चाधिकारान्। आक्रम्य नाकात्तु निराकृता वयं

English

O hermit! One should on that tithi first worship Hari having four arms, Srivatsa mark on heart and body on Sesanaga's cot with Laksmi by offering fragrance and flowers etc., then offer fruits and scents and prayer as

अध्याय १६

श्लोक 29

लक्ष्यते कारणैरन्यैर्बहुभिः सत्यमेव हि ।शशङ्कनिर्जितः सूर्यो न विभाति यथा पुरा

lakṣyate kāraṇairanyairbahubhiḥ satyameva hi / śaśaṅkanirjitaḥ sūryo na vibhāti yathā purā

हिन्दी अर्थ

संकाल्यमाना युधि दानवेन इत्थं मुरारिः सह शङ्करेण

English

O Trivikrama! O Ananta, O Jagannivasa! As you never be separated from Laksmi, our living should never be void of wife by your

अध्याय १६

श्लोक 30

यथामी कमलाः श्लक्ष्णा रणद्भृङ्गणावृताः ।विकचाः प्रतिभासन्ते जातः सूर्योदयो ध्रुवम्

yathāmī kamalāḥ ślakṣṇā raṇadbhṛṅgaṇāvṛtāḥ / vikacāḥ pratibhāsante jātaḥ sūryodayo dhruvam

हिन्दी अर्थ

दृष्ठाऽथ चक्रे सहसैव कोपं कालाग्निकल्पो हरिरव्ययात्मा

English

O god! O Varada! O Acyuta! O Isa! 0 lord Visnu! As your bed never is void of Laksmi

अध्याय १६

श्लोक 31

यथा चामी विभासन्ति विकचाः कुमुदाकराः ।अतो विज्ञायते चन्द्र उदितश्च प्रतापवान्

yathā cāmī vibhāsanti vikacāḥ kumudākarāḥ / ato vijñāyate candra uditaśca pratāpavān

हिन्दी अर्थ

त्ततोऽनुकोपान्मधुसूदनस्य सशङ्करस्यापि पितामहस्य। तथैव शक्रादिषु हैवतेषु महर्द्धि तेजो वदनाद् विनिःसृतम् कात्यायनस्याप्रतिमस्य त्तेन महर्षिणा तेज उपाकृतं च

English

our household life should never be destroyed by virtue of this truth.

अध्याय १६

श्लोक 32

एवं संभाषतां तत्र सूर्यो वाक्यानी नारद ।अमन्यत किमेतद्धि लोको वक्ति शुभाशुभम्

evaṃ saṃbhāṣatāṃ tatra sūryo vākyānī nārada / amanyata kimetaddhi loko vakti śubhāśubham

हिन्दी अर्थ

ज्वलत्प्रकाशार्कसहस्त्रतुल्यम् । तस्माच्च जाता तरलायताक्षी 'कात्यायनी योगविशुद्धदेहा पुलस्त्यजी बोले इसके बाद महिषद्वारा पराजित

English

O divine hermit! subsequent to the prayer so made, one should salute again and again the gracious god for his pleasure and eat food at night without oil and salt mixed. The wise man should offer fruit to the learned Brahmin by chanting "May Laksmi- dhara be gracious to me" on the next day.

अध्याय १६

श्लोक 33

एवं संचिन्त्य भगवान् दध्यौ ध्यानं दिवाकरः ।आसमन्ताज्जगद् ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः

evaṃ saṃcintya bhagavān dadhyau dhyānaṃ divākaraḥ / āsamantājjagad grastaṃ trailokyaṃ rajanīcaraiḥ

हिन्दी अर्थ

आगे कर चक्रधारी लक्ष्मीपति विष्णुके दर्शनार्थ अपने वाहनों और आयुधोंको लेकर विष्णुलोक चले गये। वहाँ जाकर उन लोगोंने गरुड्बाहन विष्णु एवं शङ्कर-इन दोनों देवश्रेष्ठोंको एक साथ बैठे देखा। उन दोनों सिद्धि-साधकोंको देखनेके बाद उन लोगोंने उन्हें प्रणामकर उनसे महिषासुरकी दुश्चेष्टा बतलायी। वे

English

sf?TOTf?rf^tra>T:IR^II

अध्याय १६

श्लोक 34

ततस्तु भगवाञ्ज्ञात्वा तेदजसो ऽप्यसहिष्णुताम् ।निशाचरस्य वृद्धिं तामचिन्तयत योगवित्

tatastu bhagavāñjñātvā tedajaso 'pyasahiṣṇutām / niśācarasya vṛddhiṃ tāmacintayata yogavit

हिन्दी अर्थ

वायु, अग्नि, ब्रह्मा, वरुण, इन्द्र आदि सभी देवताओके अधिकारोंको छीनकर स्वर्गसे निकाल दिया है और अब हमलोग भूलोकमें रहनेको विवश हो गये हैं। हम शरणमें आये देवताओंकी यह बात सुनकर आप दोनों हमारे हितकी बात बतलायें; अन्यथा दानवद्वारा युद्धमें मारे जा रहे हमलोग अब रसातलमें चले जायेगे

English

One should observe Caturmasya fast till the sun remains on the zodiac Scorpio by observing this procedure. O hermit! Then the gods awake in an orderly manner. Hari is awakened when the sun enters into the zodiac Libra. Kama and Siva awake thereafter.

अध्याय १६

श्लोक 35

ततो ऽज्ञासीच्च तान् सर्वान् सदाचाररताञ्शुचीन् ।देवब्राह्मणपूजासु संसक्तान् धर्मसंयुतान्

tato 'jñāsīcca tān sarvān sadācāraratāñśucīn / devabrāhmaṇapūjāsu saṃsaktān dharmasaṃyutān

हिन्दी अर्थ

शिवजीके साथ ही विष्णुभगवान्ने (भी) उनके इस प्रकारके वचनको सुना तथा दुःखसे व्याकुल चित्तवाले उन देवताओंको देखा तो उनका क्रोध कालाग्निके समान प्रज्वलित हो गया। उसके बाद मधु नामक राक्षसको मारनेवाले विष्णु, शङ्कर, पितामह (ब्रह्मा) तथा इन्द्र आदि देवताओंके क्रोध करनेपर उन सबके मुखसे महान् तेज प्रकट हुआ। मुने! फिर वह तेजोराशि कात्यायन ऋषिके अनृपम आश्रममें पर्वतश्रृज्ञके

English

Then the icon of Laksmldhara with their bed should be donated according to one's own capacity on

अध्याय १६

श्लोक 36

ततस्तु रक्षःक्षयकृत् तिमिरद्विपकेसरी ।महांशुनखरः सूर्यस्तद्विघातमचिन्तयत्

tatastu rakṣaḥkṣayakṛt timiradvipakesarī / mahāṃśunakharaḥ sūryastadvighātamacintayat

हिन्दी अर्थ

समान एकत्र हो गयी। उन महर्षिने भी उस तेजकी और अभिवृद्धि की। उन महर्षिद्वारा उत्पन्न किये गये तेजसे आवृत वह तेज हजारों सूर्योके समान प्रदीप्त हो गया। उसके योगसे विशुद्ध शरीरवाली एवं चञ्चल तथा विशाल नेत्रोंवाली कात्यायनी देवी प्रकट हो

English

OT; ikw O great hermit! Thus, I have told you about the procedure for the first fast. By observing it, nobody suffers from the pain of separation from his wife throughout his life in this world.

अध्याय १६

श्लोक 37

ज्ञातवांश्च ततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः ।स्वधर्मविच्युतिर्नाम सर्वधर्मविघातकृत्

jñātavāṃśca tataśchidraṃ rākṣasānāṃ divaspatiḥ / svadharmavicyutirnāma sarvadharmavighātakṛt

हिन्दी अर्थ

केशा हरितेजसा च भुजास्तथाष्टादश संप्रजज्ञिरे पादौ च्च 'लोकप्रपितामहस्य

English

*nf% W rfSTT 3T "ST 3WTTBM1 ^J3TI 3 tBT yrfyfrrfk ^TT f thMlgfl qg3TII3 OII

अध्याय १६

श्लोक 38

ततः क्रोधाभिभूतेन भानुना रिपुभेदिभिः ।भानुभी राक्षसपुरं तद् दृष्टं च यथैच्छया

tataḥ krodhābhibhūtena bhānunā ripubhedibhiḥ / bhānubhī rākṣasapuraṃ tad dṛṣṭaṃ ca yathaicchayā

हिन्दी अर्थ

'पद्माभिकोशप्रतिमौ बभूवतुः। दिवाकराणामपि तेजसाऽङ्गलीः कराङ्कुलीश्च वसुतेजसैव

English

Similarly, Krsnastam! with Mrgasira constellation in the month of Bhadrapada is assumed as

अध्याय १६

श्लोक 39

स भानुना तदा दृष्टः क्रोधाध्मातेन चत्रुषा ।निपपाताम्बराद् भ्रष्टः क्षीणपुण्य इव ग्रहः

sa bhānunā tadā dṛṣṭaḥ krodhādhmātena catruṣā / nipapātāmbarād bhraṣṭaḥ kṣīṇapuṇya iva grahaḥ

हिन्दी अर्थ

याक्षेण नासा श्रवणौ च मारुतात्। साध्येन च भ्रूयुगलं सुकान्तिमत् कात्यायनीत्येव तदा बभौ सा

English

God Sankara on that tithi sleeps in all lingas and resides in the premises where these lingas are found. The worship of lord Sankara made on his occasion is assumed as integrated.

अध्याय १६

श्लोक 40

पतमानं समालोक्य पुरं शालकटङ्कटः ।नमो भवाय शर्वाय इदमुच्चैरुदीरयत्

patamānaṃ samālokya puraṃ śālakaṭaṅkaṭaḥ / namo bhavāya śarvāya idamuccairudīrayat

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माऽक्षमालां सकमण्डलुं च कालोऽसिमुग्रं सह चर्मणा च

English

The learned man should take a bath with a mixture of water and cow urine on that tithi. He should worship god Sankara by offering the flower of thorn apple plant after having such a bath.

अध्याय १६

श्लोक 41

तमाक्रन्दितमाकर्ण्य चारणा गगनेचराः ।हा देति चुक्रुशुः सर्वे हरभक्तः पतत्यसौ

tamākranditamākarṇya cāraṇā gaganecarāḥ / hā deti cukruśuḥ sarve harabhaktaḥ patatyasau

हिन्दी अर्थ

प्रादात् कुठारं वसु शिल्पकर्त्ता महिषासुरका अतिचार, देवोंकी तेजोराशिसे भगवती कात्यायनीका प्रादुर्भाव

English

O the best Dvija! One should offer Brahmin daksina and naivedya and gold with words on his lips that "May Virupaksa be gracious to me" after offering Dhupa made of gum extracted from saffron, honey and ghee as

अध्याय १६

श्लोक 42

तच्चारणवचः शर्वः श्रुतवान् सर्वगो ऽव्ययः ।श्रुत्वा संचिन्तयामास केनासौ पात्यते भुवि

taccāraṇavacaḥ śarvaḥ śrutavān sarvago 'vyayaḥ / śrutvā saṃcintayāmāsa kenāsau pātyate bhuvi

हिन्दी अर्थ

महादेवजीके तेजसे कात्यायनीका मुख बन गया और अग्निके तेजसे उनके तीन नेत्र प्रकट हो गये। इसी प्रकार यमके तेजसे केश तथा हरिके तेजसे उनकी अट्टारह भुजाएँ, चन्द्रमाके तेजसे उनके सरे हुए स्तनयुगल, इन्द्रके तेजसे मध्यभाग तथा वरुणके तेजसे ऊरु, जङ्घाएँ एवं नितम्बोंकी उत्पत्ति हुई। लोकपितामह ब्रह्माोके तेजसे कमलकोशके समान उनके दोनों चरण, आदित्योंके तेजसे पैरोंकी अङ्गुलियाँ

English

TcRT3 ctriNcta TsfmrriJI 33*31 iT riwy i R f ngfol

अध्याय १६

श्लोक 43

ज्ञातवान् देवपतिना सहस्रकिरणेन तत् ।पातितं राक्षसपुरं ततः क्रुद्धस्त्रिलोचनः

jñātavān devapatinā sahasrakiraṇena tat / pātitaṃ rākṣasapuraṃ tataḥ kruddhastrilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं वसुओंके तेजसे उनके हाथोंकी अङ्कुलियाँ उत्पन्न हुई । प्रजापतियोंके तेजसे उनके दाँत, यक्षोंके तेजसे नाक, वायुके तेजसे दोनों कान, साध्यके तेजसे कामदेवके धनुषके समान उनकी दोनों भौहें इस प्रकार महर्षियोंका उत्तमोत्तम तथा महान् तेज पृथ्वीपर 'कात्यायनी' इस नामसे प्रसिद्ध हुआ, तब वे उसी नामसे विश्वमें प्रसिद्ध हुई। वरदानी शङ्करजीने उन्हें त्रिशूल, मुरके मारनेवाले श्रीकृष्णने

English

Similarly, one should observe fasts on tithi in Asvina month, take a bath by rubbing cowdung on the body, hold control over the senses and do worship by offering lotus flowers, of gum extracted from Sarja tree and naivedya of honey and

अध्याय १६

श्लोक 44

क्रुद्धस्तु भगवन्तं तं भानुमन्तमपश्यत ।दृष्टमात्रस्त्रिणेत्रेण निपपात ततो ऽमबरात्

kruddhastu bhagavantaṃ taṃ bhānumantamapaśyata / dṛṣṭamātrastriṇetreṇa nipapāta tato 'mabarāt

हिन्दी अर्थ

किये। इन्द्रने घण्टासहित वज्र, यमने दण्ड, कुबेरने गदा, ब्रह्माने कमण्डलुके साथ रुद्राक्षकी माला तथा कालने उन्हें ढालसहित प्रचण्ड खड्ग प्रदान किया। चन्द्रमाने चँवरके साथ हार, समुद्रने माला, हिमालयने सिंह, विश्वकर्माने चूडामणि,

English

He should observe fast on A$taml and offer dak$ina mixed with sesamum with the words on his lips after a bath that "May I deserve the grace of god

अध्याय १६

श्लोक 45

गगनात् स परिभ्रष्टः पथि वायुनिषेविते ।यदृच्छया निपतितो यन्त्रमुक्तो यथोपलः

gaganāt sa paribhraṣṭaḥ pathi vāyuniṣevite / yadṛcchayā nipatito yantramukto yathopalaḥ

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वराजने उनके अनुरूप रजतका पूर्ण पान कभी न कुम्हिलानेवाले पुष्पोंकी माला प्रदान की।

English

He should take a milk bath and worship by offering the flower of Karavlra. Then dhupa of gum from Srlvasa (sarala) tree, naivedya of honey and sweet meat (payasa) should be offered and with chanting that "May I deserve the grace of god Sthanu"; silver with naivedya should be given to the Brahmin.

अध्याय १६

श्लोक 46

ततो वायुपथान्मुक्तः किंशुकोज्ज्वलविग्रहः ।निपपातान्तरिक्षात् स वृतः किन्नरचारणैः

tato vāyupathānmuktaḥ kiṃśukojjvalavigrahaḥ / nipapātāntarikṣāt sa vṛtaḥ kinnaracāraṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

सभी पुराणों तथा सप्तशतीकी व्याख्याऑमें विश्वकर्माद्वारा ही आभूषण बनाने --देनेकी चर्चा है । कुछ प्रतियोंके अर्थमें समुद्रद्वारा देनेकी बात छप गयी है, जो गलत है।

English

II One should observ e fast on and take a curd bath on in the month of Margaslra. Worship with offering Bhadra (specific medicine) on this occasion has been

अध्याय १६

श्लोक 47

चारणेर्वेष्टितो भानुः प्रविभात्यम्बरात् पतन् ।अर्द्धपक्वं यथा तालात् फलं कपिभिरावृतम्

cāraṇerveṣṭito bhānuḥ pravibhātyambarāt patan / arddhapakvaṃ yathā tālāt phalaṃ kapibhirāvṛtam

हिन्दी अर्थ

तृष्णा त्रपा क्षुद् भयदाऽथ कान्तिः नमोऽस्तु देव्यै भवरूपिकायै

English

MR<hHdn iii^oii RttSig Mlddl STTST

अध्याय १६

श्लोक 48

ततस्तु ऋषयो ऽभ्येत्य प्रत्यूचुर्भानुमालिनम् ।निपतस्व हरिक्षेत्रे यदि श्रेयो ऽभिवाञ्छसि

tatastu ṛṣayo 'bhyetya pratyūcurbhānumālinam / nipatasva harikṣetre yadi śreyo 'bhivāñchasi

हिन्दी अर्थ

तततः स्तुता देवव्यैरमृगेन्द्र- मारुह्य देवी प्रगताऽवनीध्चम्।

English

The learned man should offer dhupa of gum from Sr!vrk$a and naivedya of honey and odana and give daksina of Raktas'ali with chanting that "salute to Sarva, may you be pleased with me." Rp #oftrt 3rnfft:ir^ ii m at

अध्याय १६

श्लोक 49

ततो ऽव्रवीत् पतन्नेव विवस्वांस्तांस्तपोधनान् ।किं तत् क्षेत्रं हरेः पुण्यं वदध्वं शीघ्रमेव मे

tato 'vravīt patanneva vivasvāṃstāṃstapodhanān / kiṃ tat kṣetraṃ hareḥ puṇyaṃ vadadhvaṃ śīghrameva me

हिन्दी अर्थ

चकार यं निम्नतरं त्वगस्त्यः किमर्थमङ्रिं भगवानगस्त्य-

English

The wise man should take a bath with ghee and worship with beautiful flowers of tagara in the month of Pausa. Then dhupa of gum from madhuka tree and naivedya of honey and sa$kuli should be offered and daksina with munja (mudga) for the pleasure of Jagadguru is given with chanting- O god of gods Tryambaka! I salute you.

अध्याय १६

श्लोक 50

तमूचुर्मुनयः सूर्यं शृणु क्षेत्रं महाफलम् ।साम्प्रतं वासुदेवस्य भावि तच्छङ्करस्य च

tamūcurmunayaḥ sūryaṃ śṛṇu kṣetraṃ mahāphalam / sāmprataṃ vāsudevasya bhāvi tacchaṅkarasya ca

हिन्दी अर्थ

कस्मै कृते केन च कारणेन पुलस्त्य उवाच पुरा हि विन्ध्येन दिवाकरस्य

English

One should take a bath with kusa immersed water and do worship with musk in the month of Magha. Dhilpa of gum from Kadamba tree and naivedya of sesamum and odana should then be offered. Daksina consisting of gold with milk and cooked rice with words on lips- "May Umapati (Sankara) confer grace on me" should then be given.

अध्याय १६

श्लोक 51

योगशायिनमारभ्य यावत् केशवदर्शनम् ।एतत् क्षेत्रं हरेः पुण्यं नाम्ना वाराणसी पुरी

yogaśāyinamārabhya yāvat keśavadarśanam / etat kṣetraṃ hareḥ puṇyaṃ nāmnā vārāṇasī purī

हिन्दी अर्थ

इत्थं दिवाकरवचो गुणसंप्रयोगि नार्थी प्रयाति विमुखो मम कश्चिदेव

English

MKUIKl feuRPT ebU^obm^ll >Smi

अध्याय १६

श्लोक 52

तच्छ्रुत्वा भगवान् भानुर्भवनेत्राग्नितापितः ।वरणायास्तथैवास्यास्त्वन्तरे निपपात ह

tacchrutvā bhagavān bhānurbhavanetrāgnitāpitaḥ / varaṇāyāstathaivāsyāstvantare nipapāta ha

हिन्दी अर्थ

प्राह प्रभुः करतले विनिधाय मूर्ध्नि। विन्ध्यस्य निम्नकरणे भगवन् यतस्व

English

Thus, provision of Parana (first) after six months has been explained. At the end of Parana one should perform the bathing of Mahadeva in an orderly manner. One should smear the icon of Mahadeva with gorocana mixed jaggery and pray as- "O god! I am a pauper and am sheltered by you. Grant me grace and eradicate my agony."

अध्याय १६

श्लोक 53

ततः प्रदह्यति तनौ निमज्यास्यां लुलद् रविः ।वरणायां समभ्येत्य न्यमज्जत यथेच्छया

tataḥ pradahyati tanau nimajyāsyāṃ lulad raviḥ / varaṇāyāṃ samabhyetya nyamajjata yathecchayā

हिन्दी अर्थ

उसके बाद श्रेष्ठ देवताओंके ऊपर अत्यन्त प्रसन्न होकर त्रिनेत्रा (कात्यायनी)-ने उच्च अट्टहास किया। इन्द्र, विष्णु, रुद्र, चन्द्रमा, वायु, अग्नि तथा सूर्य आदि श्रेष्ठ देव उनकी स्तुति करने लगे --योगसे विशुद्ध देहवाली देवॉसे पूजित देवीको नमस्कार है। वे निद्रारूपसे पृथ्वीमें व्याप्त हैं, वे ही तृष्णा, त्रपा, क्षुधा, भयदा, कान्ति, श्रद्धा, स्मृति, पुष्टि, क्षमा, छाया, शक्ति, लक्ष्मी, वृत्ति, दया, भ्रान्ति तथा माया हैं; ऐसी कल्याणमयी

English

O resolute Brahmin! One should then observe fast on Krsnastami of Phalguna. He should give a bath with pancagavya to the icon, offer dhupa of sandal, flower of kunda and naivedya of jaggery; and odana with ghee in a copper vessel should then be offered. Brahmins should be given daksina with naivedya and two garments and lord Mahadeva should be pleased by chanting frequently "Rudra".

अध्याय १६

श्लोक 54

भुयो ऽसिं वरणां भूयो भूयो ऽपि वरणामसिम् ।लुलंस्त्रिणेत्रवह्न्यार्त्तो भ्रमते ऽलातचक्रवत्

bhuyo 'siṃ varaṇāṃ bhūyo bhūyo 'pi varaṇāmasim / lulaṃstriṇetravahnyārtto bhramate 'lātacakravat

हिन्दी अर्थ

देवीको नमस्कार है फिर देववरोंके इस प्रकार प्रार्थना करनेपर वे देवी सिंहपर आरूढ़ होकर विन्ध्य नामके उस ऊँचे शृङ्गवाले महान् पर्वतपर गयीं, जिसे अगस्त्य मुनिने अति निम्न कर दिया था

English

W *f5: sfuR f qPi^q ii Sill frm ^CHMW fRl^5Rmf^T:|

अध्याय १६

श्लोक 55

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् ऋषयो यक्षराक्षसाः ।नागा विद्याधराश्चापि पक्षिणो ऽप्सरसस्तथा

etasminnantare brahman ṛṣayo yakṣarākṣasāḥ / nāgā vidyādharāścāpi pakṣiṇo 'psarasastathā

हिन्दी अर्थ

नारदजीने पूछा-- शुद्धात्मन् (पुलस्त्यजी) ! आप यह बतलायें कि भगवान् अगस्त्यमहर्षिने उस पर्वतको किसके लिये एवं किस कारणसे निम्न भृङ्गवाला कर दिया? पुलस्त्यजीने कहा-- प्राचीनकालमें विन्ध्य- पर्वतने (अपने ऊँचे शिखरोंसे) आकाशचारी सूर्यकी गतिको अवरुद्ध कर दिया था। तब सूर्यने महर्षि अगस्त्यके पास जाकर होमके अन्तमें यह वचन कहा-

English

One should give a bath with gulara- immersed water and worship by offering the flowers of mandara in the month of Caitra. The wise man should then offer dhupa of guggula known as Mahisa by duly mixing it with ghee and ghee with modaka for the pleasure of god. Daksina of deer-hide with naivedya is to be given with chanting as- "Salute to Natakes'vara." Thus, Devanatha should be pleased with sheer obeisance.

अध्याय १६

श्लोक 56

यावन्तो भास्कररथे भूतप्रेतादयः स्थिताः ।तावन्तो ब्रह्मसदनं गता वेदयितुं मुने

yāvanto bhāskararathe bhūtapretādayaḥ sthitāḥ / tāvanto brahmasadanaṃ gatā vedayituṃ mune

हिन्दी अर्थ

द्विज! मैं बहुत दूरसे आपके पास आया हूँ। मुनिश्रेष्ठ! आप मेरा उद्धार करें। मुझे अभीष्ट प्रदान करें, जिससे मैं निश्चित होकर आकाशमें विचरण कर सकूँ। इस प्रकार सूर्यके नम्र वचनोंको सुनकर अगस्त्यजी बोले -- मैं आपकी अभीष्ट वस्तु प्रदान करूँगा। मेरे पाससे कोई भी याचक विमुख होकर नहीं जाता। अगस्त्यजीकी अमृतमयी वाणी सुन करके सिरपर दोनों हाथ जोड़कर सूर्यने कहा-भगवन्! यह पर्वतश्रेष्ठ विन्ध्य आज मेरा

English

A provision of giving a bath with scented flowers and worship of Sankara with mango-buds is made in the month of Dhupa of gum from Sarja tree mixed with ghee and naivedya of ghee and fruit is to be offered. The wise man should do japa of Kalaghna Siva and daksina of naivedya, sacred thread and water-pot with cereal etc. should be given to the expert and devoted It rah man a.

अध्याय १६

श्लोक 57

ततो ब्रह्म सुरपतिः सुरैः सार्ध समभ्यगातट् ।रम्यं महेश्वरावासं मन्दरं रविकारणात्

tato brahma surapatiḥ suraiḥ sārdha samabhyagātaṭ / ramyaṃ maheśvarāvāsaṃ mandaraṃ ravikāraṇāt

हिन्दी अर्थ

मार्ग रोक रहा है, अतः आप इसे नीचा करनेका प्रयत्न करें मम चरणसमाश्रितस्य का व्यथा ते

English

'RR rTTORcfc: TJ5ITS<ijej>^ Wl11 m ^

अध्याय १६

श्लोक 58

गत्वा दृष्ट्वा च देवेशं शङ्करं शूलपाणिनम् ।प्रसाद्य भास्करार्थाय वाराणस्यामुपानयत्

gatvā dṛṣṭvā ca deveśaṃ śaṅkaraṃ śūlapāṇinam / prasādya bhāskarārthāya vārāṇasyāmupānayat

हिन्दी अर्थ

गत्वा वचः प्राह मुनिर्महीध्चं इत्येवमुक्तो मुनिसत्तमेन

English

w arerett ^raet>K<*tf i 3[R c^STTtT ^(rbMI^I RTR TOR ^SJTt ^VHHIVRim^H

अध्याय १६

श्लोक 59

ततो दिवाकरं भूयः पाणिनादाय शङ्करः ।कृत्वा नामास्य लोलेति रथमारोपयत् पुनः

tato divākaraṃ bhūyaḥ pāṇinādāya śaṅkaraḥ / kṛtvā nāmāsya loleti rathamāropayat punaḥ

हिन्दी अर्थ

काले ब्रजाम्यत्र यदा मुनीन्द्रः ३२ पर्वकालेषु नित्यं

English

A bath with Amalaka water and worship by offering mandara flower should be done in the month of Jyestha. and naivedya of curd mixed sattu and ghee should then be offered to Trinetra for prosperity in future. One should give in daksina an umbrella and a pair of

अध्याय १६

श्लोक 60

आरोपिते दिनकरे ब्रह्माभ्येत्य सुकेशिनम् ।सबान्धवं सनगरं पुनरारोपयद् दिवि

āropite dinakare brahmābhyetya sukeśinam / sabāndhavaṃ sanagaraṃ punarāropayad divi

हिन्दी अर्थ

शेषं च कालं स हि दण्डकस्थ- स्तपश्चचारामितकान्तिमान् मुनिः महिषासुरका अतिचार, देवोंकी तेजोराशिसे भगवती कात्यायनीका प्रादुर्भाव

English

"O Bhagnetraghna and splitter of Pusnas teeth, I salute you" for the pleasure of the ruler of this universe.

अध्याय १६

श्लोक 61

समारोप्य सुकेशिं च परिष्वज्य च शङ्करम् ।प्रणम्य केशवं देवं वैराजं स्वगृहं गतः

samāropya sukeśiṃ ca pariṣvajya ca śaṅkaram / praṇamya keśavaṃ devaṃ vairājaṃ svagṛhaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यकी बात सुनकर अगस्त्यजीने कहा --सूर्यदेव ! विन्ध्यको आप मेरे द्वारा नीचा किया हुआ ही समझें। यह पर्वत आपकी किरणोंसे पराजित हो जायगा। मेरे चरणोंके आश्रय लेनेपर आपको अब व्यथा कैसी ? वृद्ध शरीरवाले महर्षि अगस्त्यजी ऐसा कहकर विनम्रतापूर्वक भक्तिसे सूर्यकी स्तुति करनेके बाद दण्डकको छोड़कर विन्ध्यपर्वतके निकट चले गये। वहाँ जाकर मुनिने पर्वतसे कहा पर्वतश्रेष्ठ विन्ध्य! मैं अत्यन्त पवित्र

English

One should give a bath with Sriphala water and do worship with the white flowers of thorn apple (plant) in the month of Asadha. Dhupa of silhaka and naivedya of Pupa mixed ghee should then be offered. Daksina of ghee mixed barley should then be offered with chanting loudly- "O destroyer of Daksa-yanja, I salute you.”

अध्याय १६

श्लोक 62

एवं पुरा नारद भास्करेण पुरं सुकेशेर्भुवि सन्निपातितम् ।दिवाकरो भूमितले भवेन क्षिप्तस्तु दृष्ट्या न च संप्रदग्धः

evaṃ purā nārada bhāskareṇa puraṃ sukeśerbhuvi sannipātitam / divākaro bhūmitale bhavena kṣiptastu dṛṣṭyā na ca saṃpradagdhaḥ

हिन्दी अर्थ

'महातीर्थको जा रहा हूँ। मैं वृद्ध होनेसे तुम्हारे ऊपर चढ़नेमें असमर्थ हूँ; अतः तुम तत्काल नीचा हो जाओ। मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यके ऐसा कहनेपर विन्ध्य पर्वत निम्न विन्ध्यपर्वतपर चढ़कर विन्ध्यको पार कर लिया और तब उससे यह कहा --

English

A bath is to be given with pearl-immersed water (Mrgabhojya) and worship with bilvapatras and fruits should be made of Mahadeva. Dhupa of Aguru should be offered. Then Pupa cooked in ghee, modaka, curd, dadhyodana, pulse of urda, fried barley and kacantl should be offered as naivedya. The wise man subsequent to it should give daksina of a white bull, a kapila cow, gold and red coloured cloth in daksina and do japa of Sankara’s name as

अध्याय १६

श्लोक 63

आरोपितो भृमितलाद् भवेन भूयो ऽपि भानुः प्रतिभासनाय ।स्वयंभुवा चापि निशाचरेन्द्रस् त्वारोपितः खे सपुरः सबन्धुः

āropito bhṛmitalād bhavena bhūyo 'pi bhānuḥ pratibhāsanāya / svayaṃbhuvā cāpi niśācarendras tvāropitaḥ khe sapuraḥ sabandhuḥ

हिन्दी अर्थ

मैं जबतक पवित्र तीर्थसे स्नान कर पुनः अपने महान् आश्रममें न लौटूँ, तबतक तुम्हें नहीं बढ़ना चाहिए; अन्यथा अवज्ञा करनेके कारण मैं तुम्हें घोर कहकर भगवान् आगस्त्य सहसा दक्षिण दिशाकी ओर चले गये तथा वहीँ रह गये। मुनिने वहाँ विशुद्ध स्वर्णिम तोरणोंवाले अति रमणीय आश्रमकी रचना की एवं उसमें विदर्भपुत्री लोपामुद्राको रखकर स्वयं अपने

English

Second Parana is done subsequent to these next six months. Thus, a man attains to everlasting ambitions as stated by Mahesvara himself if worshipped Vrsabhadhvaja for a

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 16
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.