Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
17
अध्याय 17 / 95

Adhyaya 17

64 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ64 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १७

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे षोडशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ नारद उवाच ।यानेतान् भगवान् प्राह कामिभिः शशिनं प्रति ।आराधनाय देवाभ्यां हरीशाभ्यां वदस्व तान्

iti śrīvāmanapurāṇe ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ nārada uvāca / yānetān bhagavān prāha kāmibhiḥ śaśinaṃ prati / ārādhanāya devābhyāṃ harīśābhyāṃ vadasva tān

हिन्दी अर्थ

आश्रमको चले गये। अत्यन्त प्रकाशमान मुनि (शरदूसे एवं चन््रग्रहण)-के समय नित्य आकाशमें और शेष समय दण्डकवनमें अपने आश्रममें निवासकर तप करने लगे

English

O divine hermit! This fast sacrosanct and worth fulfilling all desires has been stated by Rudra himself. It is the same as stated by him. It cannot be even imagined that it shall be Description of the birth of

अध्याय १७

श्लोक 2

पुलस्त्य उवाच।।शृणुष्व कामिभिः प्रोक्तान् व्रतान् पुण्यान् कलिप्रिय ।आराधनाय शर्वस्य केशवस्य च धीमतः

pulastya uvāca/ / śṛṇuṣva kāmibhiḥ proktān vratān puṇyān kalipriya / ārādhanāya śarvasya keśavasya ca dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

विन्ध्यपर्वत भी आकाशमें महान् आश्रमको देखकर महर्षिके भयसे नहीं बढ़ा। वे नहीं लौटे हैं-एऐसा

English

Pulastya said- O Brahmin! with generation of lotus from the navel of lord Vi§nu the following things originated from the other

अध्याय १७

श्लोक 3

यदा त्वाषाढी संयाति व्रजते चोत्तरायणम् ।तदा स्वपिति देवेशो भोगिभोगे श्रियः पतिः

yadā tvāṣāḍhī saṃyāti vrajate cottarāyaṇam / tadā svapiti deveśo bhogibhoge śriyaḥ patiḥ

हिन्दी अर्थ

समझकर वह अपना शिखर नीचा किये हुए अब भी तस्योर्ध्वशृङ्गे मुनिसंस्तुता सा

English

A beautiful Kadamba originated on the fore portion of Kamadeva's hand. This is the reason, why he is pleased when Kadamba flower is offered.

अध्याय १७

श्लोक 4

प्रतिसुप्ते विभौ तस्मिन् देवगन्धर्वगुह्यकाः ।देवानां मातरश्चापि प्रसुप्ताश्चाप्यनुक्रमात्

pratisupte vibhau tasmin devagandharvaguhyakāḥ / devānāṃ mātaraścāpi prasuptāścāpyanukramāt

हिन्दी अर्थ

देवाश्च सिद्धाश्च महोरगाश्च वैसे ही स्थित है। है महर्षे! इस प्रकार अगस्त्यने महान् पर्वतराज विन्ध्यको नीचा कर दिया। उसीके शिखरके ऊपर मुनियोंद्वारा संस्तुता दुर्गादेवी दानवोंके विनाशके लिये स्थित हुई और देवता, सिद्ध, महानाग, अप्सराओंके

English

O Narada! A banyan tree originated from Manibhadra, the king of demi-gods (Yaksas). Hence, he has affection for the banyan tree.

अध्याय १७

श्लोक 5

नारद उवाच।।कथयस्व कुरादीनां शयने विधिमुत्तमम् ।सर्वमनुक्रमेणैव पुरस्कृत्य जनार्दनम्

nārada uvāca/ / kathayasva kurādīnāṃ śayane vidhimuttamam / sarvamanukrameṇaiva puraskṛtya janārdanam

हिन्दी अर्थ

सहित विद्याधर एवं समस्त भूतगण इनके बदले कात्यायनीदेवीको प्रसन्न करते हुए निःशोक होकर तस्थुरपेतशोकाः ॥ ३७ उनके निकट रहने लगे॥ ३५--३७॥

English

As thorn apple plant was grown on the heart of Mahesvara; it is always a favourite of his Khadira like Marakatamani originated from the middle part of Brahma's body and beautiful Kantaki tree originated from the body of

अध्याय १७

श्लोक 6

पुलस्त्य उवाच ।मिथुनाभिगते सूर्ये शुक्लपक्षे तपोधन ।एकादश्यां जगत्स्वामी शयनं परिकल्पयेत्

pulastya uvāca / mithunābhigate sūrye śuklapakṣe tapodhana / ekādaśyāṃ jagatsvāmī śayanaṃ parikalpayet

हिन्दी अर्थ

चण्ड-मुण्डद्वारा महिषासुरसे भगवती कात्यायनीके सौन्दर्यका वर्णन, महिषासुरका संदेश और युद्धोपक्रम कात्यायनीं शैलवरस्य भृङ्गे।

English

Parvati and Sindhuvaraka tree existed in the Kumbha region of Ganapati.

अध्याय १७

श्लोक 7

शेषाहिभोगपर्यङ्कं कृत्वा संपूज्य केशवम् ।कृत्वोपवीतकं चैव सम्यक्संपूज्य वै द्विजान्

śeṣāhibhogaparyaṅkaṃ kṛtvā saṃpūjya keśavam / kṛtvopavītakaṃ caiva samyaksaṃpūjya vai dvijān

हिन्दी अर्थ

तत्रास्ति देवी सुमहानुभावा कन्या सुरूपा सुरसुन्दरीणाम् जितः शशाङ्को वदनेन तन्व्या।

English

Udumbara tree originated in the right and upside right (daksinottara) collateral parts of the body. Udvejaka-vrksa (vasaka adusa) originated from Rudra.

अध्याय १७

श्लोक 8

अनुज्ञानं ब्राह्मणेभ्यश्च द्वादश्यां प्रयतः शुचिः ।लब्ध्वा पीताम्बरधरः स्वस्ति निद्रां समानयेत्

anujñānaṃ brāhmaṇebhyaśca dvādaśyāṃ prayataḥ śuciḥ / labdhvā pītāmbaradharaḥ svasti nidrāṃ samānayet

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजीने कहा- उसके बाद उस श्रेष्ठ पर्वतशिखरपर निवास करनेवाली उन तपस्विनी कात्यायनी (दुर्गा)-को चण्ड और मुण्ड नामके दो श्रेष्ठ दानवोंने देखा और देखते ही पर्वतसे उतरकर वे दोनों असुर अपने घर चले गये। फिर उन दोनों दूतोंने हैत्यराज महिषासुरके निकट जाकर कहा --' असुरेन्द्र! आप इस समय स्वस्थ तो हैं? आइये, हमलोग विन्ध्यपर्वतपर चलकर देखें; वहाँ सुर-सुन्दरियोंमें अत्यन्त सुन्दर, श्रेष्ठ लक्षणोंसे युक्त

English

Bandhujlva from Skanda, Asvatha (plpala) from sun, Sami from and Bela tree was grown on the hand of g# ik

अध्याय १७

श्लोक 9

त्रयोदश्यां ततः कामः स्वपते शयने शुभे ।कदम्बानां सुगन्धानां कुसुमैः परिकल्पिते

trayodaśyāṃ tataḥ kāmaḥ svapate śayane śubhe / kadambānāṃ sugandhānāṃ kusumaiḥ parikalpite

हिन्दी अर्थ

एक कन्या है। उस तन्वी (सूक्ष्म देहवाली)-ने केशपाशके द्वारा मेघोंको, मुखके द्वारा चन्द्रमाको, तीन नेत्रोंद्वारा तीनों (गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि, आहवनीय) अग्नियोंको और कण्ठके द्वारा शङ्खको जीत लिया है (उसकी शोभा और तेजसे ये फीके पड़ गये हैं) '॥ १--४॥

English

O Brahmin! Sarastamba (sarapata) originated from the king serpent (s'esa) and white dark Durva was grown on the broad tail and back of Vasuki.

अध्याय १७

श्लोक 10

चतुर्दश्यां ततो यक्षाः स्वपन्ति सुखशीतले ।सौवर्णपङ्कजकृते सुखास्तीर्णोपधानके

caturdaśyāṃ tato yakṣāḥ svapanti sukhaśītale / sauvarṇapaṅkajakṛte sukhāstīrṇopadhānake

हिन्दी अर्थ

“उसके मग्र चूचुकवाले वृत्त (सुडौल गोले)- स्तन हाथीके गण्डस्थलोंको मात कर रहे हैं। मालूम होता है कि कामदेवने अपनेको सर्वविजयी समझकर आपको परास्त करनेके लिये उसके दो कुचरूपी दो कामेन यन्त्रा इव ते कृतास्तु

English

A tree of Harita candana originated in the heart of Sadhyas. Having so originated the above trees and creepers, the gods concerned do grace on devotees when they are so

अध्याय १७

श्लोक 11

पौर्ममास्यामुमानाथः स्वपते चर्मसंस्तरे ।वैयाघ्रे च जटाभारं समुद्ग्रन्थ्यान्यचर्मणा

paurmamāsyāmumānāthaḥ svapate carmasaṃstare / vaiyāghre ca jaṭābhāraṃ samudgranthyānyacarmaṇā

हिन्दी अर्थ

विभाति हैत्येन्द्र सुरोमराजि। भयातुरारोहणकातरस्य कामस्य सोपानमिव प्रयुक्तम् आरोहणे त्वद्धयकातरस्य स्वेदप्रवाहोसुर मन्मथस्य

English

One should do worship of lord Visnu on Sukla that fall in that auspicious part of the period. It fulfils the inchoate desire of any kind during this period.

अध्याय १७

श्लोक 12

ततो दिवाकरो राशिं संप्रयाति च कर्कटम् ।ततो ऽमराणां रजनी भवते दक्षिणायनम्

tato divākaro rāśiṃ saṃprayāti ca karkaṭam / tato 'marāṇāṃ rajanī bhavate dakṣiṇāyanam

हिन्दी अर्थ

मन्याम तं 'कामनराधिपस्य प्राकारगुप्त॑ नगरं सुदुर्गम् आवासनार्थ मकरध्वजेन जनस्य देशाविव संनिविष्टौ

English

One should worship lord Visnu during the pleasant season (Sarada Rtu) which knocks by offering leaves, flowers and fruits of different fragrance, colour and essence (juice) as also the prime medicines.

अध्याय १७

श्लोक 13

ब्रह्मा प्रतिपदि तथा नीलोत्पलमये ऽनघ ।तल्पे स्वपिति लोकानां दर्शयन् मार्गमुत्तमम्

brahmā pratipadi tathā nīlotpalamaye 'nagha / talpe svapiti lokānāṃ darśayan mārgamuttamam

हिन्दी अर्थ

शोभेत हैत्येश्वर ते तदीये। आक्रम्य लोकानिव निर्मिताया रूपार्जितस्यैव कृताधरौ हि

English

eHdlftl fafaenft rfll ^ || fftrfirfft ^ fftftsnPi dHUsiudift *nfft am

अध्याय १७

श्लोक 14

विश्वकर्मा द्वितीयायां तृतीयायां गिरेः सुता ।विनायकश्चुर्थ्या तु पञ्चम्यामपि धर्मराट्

viśvakarmā dvitīyāyāṃ tṛtīyāyāṃ gireḥ sutā / vināyakaścurthyā tu pañcamyāmapi dharmarāṭ

हिन्दी अर्थ

चण्ड-मुण्डद्वारा महिषासुरसे भगवती कात्यायनीके सौन्दर्यका वर्णन और युद्धोपक्रम दुर्गॉकी रचना की है। शस्त्रसहित उसकी मोटी परिघके समान अठारह भुजाएँ इस प्रकार सुशोभित हो रही हैं, मानो आपका पराक्रम जानकर कामदेवने यन्त्रके समान उसका निर्माण किया है। हैत्येन्द्र!

English

He should offer ghee, sesamum, vrihi, barley, silver, gold, gem, pearl, coral, different kind clothes and things having bitter, salty, pungent, sour, astringent tastes regularly for the worship of lord Kesava. The home of such a devotee avails of the perfection with all prosperity when worship with this procedure is made for a year.

अध्याय १७

श्लोक 15

षष्ठ्यां स्कन्दः प्रस्वपिति सप्तम्यांभगवान् रविः ।कात्यायनी तथाष्टम्यां नवम्यां कमलालया

ṣaṣṭhyāṃ skandaḥ prasvapiti saptamyāṃbhagavān raviḥ / kātyāyanī tathāṣṭamyāṃ navamyāṃ kamalālayā

हिन्दी अर्थ

त्रिवलीसे तरङ्ायमान उसकी कमर इस प्रकार सुशोभित हो रही है, मानो वह भयार्त तथा अधीर कामदेवका आरोहण करनेके लिये सोपान हो। असुर! उसके पीन कुचोंतककी वह रोमावलि इस प्रकार सुशोभित हो रही है, मानो आरोहण करनेमें आपके भयसे कातर कामदेवका स्वेद-प्रवाह हो'

English

I ft* Rift)* % ^ II O divine hermit! He should observe fast and take a bath on the following day with due control over senses so that such a worship may run undisturbed throughout the year.

अध्याय १७

श्लोक 16

दशम्यां भुजगेन्द्राश्च स्वपन्ते वायुभोजनाः ।एकादश्यां तु कृष्णायां साध्या ब्रह्मन् स्वपन्ति च

daśamyāṃ bhujagendrāśca svapante vāyubhojanāḥ / ekādaśyāṃ tu kṛṣṇāyāṃ sādhyā brahman svapanti ca

हिन्दी अर्थ

“उसकी गम्भीर दक्षिणावर्त नाभि ऐसी लगती है, मानो कंदर्पने स्वयं ही उस सौन्दर्यगृहके ऊपर मुहर लगा दी है। मेखलासे चारों ओर आवेष्टित उस मृगनयनीका जघन बड़ा सुन्दर सुशोभित हो रहा है। उसे हम राजा कामका प्राकारसे (चहारदीवारियोंसे) गुप्त (सुरक्षित) दुर्गम नगर मानते हैं। उस कुमारीके वृत्ताकार रोमरहित, कोमल तथा उत्तम ऊरु इस प्रकार शोभित हो रहे हैं, मानो कामदेवने मनुष्योंके निवासके

English

There is a provision of massage with white mustard or sesamum oil. Padmanabha should be given a bath with ghee. O Brahmin! ghee should be used for havana and donation, as per capacity of the devotee, provided.

अध्याय १७

श्लोक 17

एष क्रमस्ते गदितो नभादौ स्वपने मुने ।स्वपत्सु तत्र देवेषु प्रावृट्कालः समाययौ

eṣa kramaste gadito nabhādau svapane mune / svapatsu tatra deveṣu prāvṛṭkālaḥ samāyayau

हिन्दी अर्थ

लिये दो रेखोंका संनिवेश किया है। महिषासुरेनद्र! उसके अर्द्धोनत जानुयुगल इस प्रकार सुशोभित हो रहे हैं, मानो उसकी रचना करनेके बाद थके विधाताने निरूपण करनेके लिये अपना करतल ही स्थापित कर "हैत्येश्वर! उसकी सुवृत्त तथा रोमहीन दोनों जंघाएँ इस प्रकार सुशोभित हो रही हैं, मानो (दिव्य) निर्मित की गयी नायिकाके रूपके द्वारा सभी लोग पराजित कर दिये गये हैं। विधाताने

English

Kesava should then be worshipped from feet to the head and offer dhupa of numerous kinds. There should be no shortage in offering throughout the year (samvatsara).

अध्याय १७

श्लोक 18

कङ्काः समं बलाकाभिरारोहन्ति नगोत्तमान् ।वायसाश्चापि सुर्वन्ति नीडानि ऋषिपुङ्गव ।वायसाश्च स्वपन्त्येते ऋतौ गर्भभरालसाः

kaṅkāḥ samaṃ balākābhirārohanti nagottamān / vāyasāścāpi survanti nīḍāni ṛṣipuṅgava / vāyasāśca svapantyete ṛtau garbhabharālasāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयत्नपूर्वक उसके कमलोदरके समान कान्तिवाले दोनों पैरोंका निर्माण किया है। उन्होंने कात्यायनीके उन चरणोंके नखरूपी रत्रशृङ्खलाको इस प्रकार प्रकाशित किया है, मानो वह आकाशमें नक्षत्रोंकी माला हो। दृष्टा यथेष्टं न च विद्य का सा सुताऽथवा कस्यचिदेव बाला

English

He should worship Jagadguru with gold, gems and garments and offer RSga-khandva (special sweet), cosya and oblations (havisya) as naivedya.

अध्याय १७

श्लोक 19

यस्यां तिथ्यां प्रस्वपिति विश्वकर्मा प्रजापतिः ।द्वितीया सा शुभा पुण्या अशून्यशयनोदिता

yasyāṃ tithyāṃ prasvapiti viśvakarmā prajāpatiḥ / dvitīyā sā śubhā puṇyā aśūnyaśayanoditā

हिन्दी अर्थ

देव्याः प्रवृत्तिं कमनीयरूपाम्। भेरी रणकर्कशास्ते

English

O great resolute! O great hermit! One should do prayer to Padmanabha (Vi?nu) subsequent to worship of him.

अध्याय १७

श्लोक 20

तस्यां तिथावर्च्य हरिं श्रीवत्साङ्कं चतुर्भुजम् ।पर्यङ्कस्थं समं लक्ष्म्या गन्धपुष्पादिभिर्मुने

tasyāṃ tithāvarcya hariṃ śrīvatsāṅkaṃ caturbhujam / paryaṅkasthaṃ samaṃ lakṣmyā gandhapuṣpādibhirmune

हिन्दी अर्थ

आगम्य मूले शिविरं निवेश्य तस्थुश्च सज्जा दनुनन्दनास्ते हैत्यो महिषासुरेण

English

O resolute of husband of Laksml! O great lord! Salute to you. May our Dharma, Artha Kama and Moksa be complete and undisturbed.

अध्याय १७

श्लोक 21

ततो देवाय शय्यायां फलानि प्रक्षिपेत् क्रमात् ।सुरभीणी निवेद्येत्थं विज्ञाप्यो मधुसूदनः

tato devāya śayyāyāṃ phalāni prakṣipet kramāt / surabhīṇī nivedyetthaṃ vijñāpyo madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

देवीं गगनस्थितोऽपि हैत्येश्वर! वह कन्या बड़े और भयानक शस्त्रोंको धारण किये हुए है। उसे भलीभाँति देखकर भी हम यह न जान सके कि वह कौन है तथा किसको पुत्री या स्त्री है। महासुरेन्द्र ! वह स्वर्गका परित्याग कर भूतलमें स्थित

English

O blossomed lotus eyed! As you are perfect with all respects, my religion etc. should receive perfection by virtue of that truth.

अध्याय १७

श्लोक 22

यथा हि लक्ष्म्या न वियुज्यसे त्वं त्रिविक्रमानन्त जगन्निवास ।तथास्त्वशून्यं शयनं सदैव अस्माकमेवेह तव प्रसादात्

yathā hi lakṣmyā na viyujyase tvaṃ trivikramānanta jagannivāsa / tathāstvaśūnyaṃ śayanaṃ sadaiva asmākameveha tava prasādāt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठरनन है। आप स्वयं विन्ध्यपर्वतपर जाकर उसे देखें और फिर जो आपकी इच्छा एवं सामर्थ्य हो वह करें' उन दोनों दूतोंसे कात्यायनीके आकर्षक सौन्दर्यकी बात सुनकर महिषने “इस विषयमें कुछ भी विचारना नहीं है '--यह कहकर जानेका निश्चय किया। इस प्रकार मानो महिषका अन्त ही आ गया। मनुष्यके शुभाशुभको

English

Tjft UtfcW ^uf iftldHft faftfft[*l:l 3TTHT5 *Hft<ffgM 3RT

अध्याय १७

श्लोक 23

यथा त्वशून्यं तव देव तल्पं समं हि लक्ष्म्या वरदाच्युतेश ।सत्येन तेनामितवीर्य विष्णो गार्हस्थ्यनाशो मम नास्तु देव

yathā tvaśūnyaṃ tava deva talpaṃ samaṃ hi lakṣmyā varadācyuteśa / satyena tenāmitavīrya viṣṇo gārhasthyanāśo mama nāstu deva

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माने पहलेसे ही निर्धारित कर रखा है। जिस व्यक्तिको जहाँपर या जहाँसे जिस प्रकार जो कुछ भी शुभाशुभ परिणाम होनेवाला होता है, वह वहाँ ले जाया जाता है या स्वयं चला जाता है। फिर महिषने मुण्ड, नमर, चण्ड, विडालनेत्र, पिशङ्गके साथ वाष्कल, उग्रायुध, चिक्षुर और रक्तबीजको आज्ञा दी। वे सभी दानव रणकर्कश भेरियाँ बजाकर स्वर्गको छोड़कर उस पर्वतके निकट आ गये और उसके मूलमें सेनाके दलोंका

English

O Brahmin! One should so observe fast throughout the year with due control over the senses and by offering all things to god

अध्याय १७

श्लोक 24

इत्युच्चार्य प्रणम्येशं प्रसाद्य च पुनः पुनः ।नक्तां भुञ्जीत देवर्षे तैलक्षारविवर्जितमट्

ityuccārya praṇamyeśaṃ prasādya ca punaḥ punaḥ / naktāṃ bhuñjīta devarṣe tailakṣāravivarjitamaṭ

हिन्दी अर्थ

पड़ाव डालकर युद्धके लिये तैयार हो गये तत्पश्चात् महिषासुरने देवीके पास धौंसेकी ध्वनिकी भाँति उच्च और गम्भीर ध्वनिमें बोलनेवाले तथा शत्रुओंकी सेनाओंके समूहोंका मर्दन करनेवाले दानवोंके सेनापति मयपुत्र दुन्दुभिको भेजा । ब्राह्मणदेवता नारदजी!

English

The gods definitely are pleased as a result of observing this fast and the four industries (viz. Dharma, Artha, Kama and Moksa) of the devotee meet to perfection. ft

अध्याय १७

श्लोक 25

द्वितीये ऽह्नि द्विजाग्र्याय फलान् दद्याद् विचक्षणः ।लक्ष्मीधरः प्रीयतां मे इत्युच्चार्य निवेदयेत्

dvitīye 'hni dvijāgryāya phalān dadyād vicakṣaṇaḥ / lakṣmīdharaḥ prīyatāṃ me ityuccārya nivedayet

हिन्दी अर्थ

दुन्दुभिने देवीके पास पहुँचकर आकाशमें स्थित होकर उनसे यह वाक्य कहा--हे कुमारि! मैं महान् असुर रम्भके पुत्र महिषका दूत हूँ। वह युद्धमें अद्वितीय वीर है। इसपर कात्यायनीने दुन्दुभिसे कहा --हैत्येनर! तुम निडर होकर इधर आओ और रम्भपुत्रने जो वचन कहा है, उसे स्वस्थ होकर ठीक-ठीक कहो।

English

I have thus described these fasts to be observed by Kami (desirous) people. I will now describe this Vaisnava Panjara all benevolent for human-beings. T$rcar tit

अध्याय १७

श्लोक 26

अनेन तु विधानेन चातुर्मास्यव्रतं चरेत् ।यावद् चवृश्चिकराशिस्थः प्रतिभाति दिवाकरः

anena tu vidhānena cāturmāsyavrataṃ caret / yāvad cavṛścikarāśisthaḥ pratibhāti divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

तथोक्तवाक्ये दितिजः शिवाया- स्त्वां देवि हैत्यो

English

O Govind! I salute you. O Visnu! Please defend me at east with Sudarsan discus in your hands. I am sheltered under you.

अध्याय १७

श्लोक 27

ततो विबुध्यन्ति सुराः क्रमशः क्रमशो मुने ।तुलास्थेर्ऽके हरिः कामः शिवः पश्चाद्विबुध्यते

tato vibudhyanti surāḥ kramaśaḥ kramaśo mune / tulāsther'ke hariḥ kāmaḥ śivaḥ paścādvibudhyate

हिन्दी अर्थ

इन्द्रोऽस्मि रुद्रोऽस्मि दिवाकरोऽस्मि सर्वेषु लोकेष्वधिपोऽस्मि बाले न सोऽस्ति नाके न महीतले वा रसातले देवभटोऽसुरो वा।

English

O unique in splendour! O Padmanabha! defend me at south with mace in your hand. O Visnu! I am sheltered under you.

अध्याय १७

श्लोक 28

तत्र दानं द्वितीयायां मूर्त्तिर्लक्ष्मीधरस्य तु ।सशय्यास्तरणोपेता यथा विभवमात्मनः

tatra dānaṃ dvitīyāyāṃ mūrttirlakṣmīdharasya tu / saśayyāstaraṇopetā yathā vibhavamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्तोऽस्मि शैलं तव कारणेन। कात्यायनी प्राह मयस्य पुत्रम्।

English

O the best Purusa! I salute you. Defend me at west with Saunanda plough in your hand. O Visnu! I have come in your sole shelter. O Pundarlkaksa! Defend me at north with your destructive musala. O ruler of this universe! I have come to your shelter.

अध्याय १७

श्लोक 29

एष व्रतस्तु प्रथमः प्रोक्तस्तव महामुने ।यस्मिंश् चीर्णे वियोगस्तु न भवेदिह कस्यचित्

eṣa vratastu prathamaḥ proktastava mahāmune / yasmiṃś cīrṇe viyogastu na bhavediha kasyacit

हिन्दी अर्थ

किं त्वस्ति हैत्येश कुलेऽस्मदीये धर्मो हि शुल्काख्य इति प्रसिद्धः ।

English

O Hari! Defend me at Isana angle. O great defender! 1 salute you. I have come under your shelter.

अध्याय १७

श्लोक 30

नभस्ये मासि च तथा या स्यात्कृष्णाष्टमी शुभा ।युक्ता मृगशिरेणैव सा तु कालाष्टमी स्मृता

nabhasye māsi ca tathā yā syātkṛṣṇāṣṭamī śubhā / yuktā mṛgaśireṇaiva sā tu kālāṣṭamī smṛtā

हिन्दी अर्थ

किं नाम शुल्कं यदिहैव लभ्यम् चण्ड-मुण्डद्वारा महिषासुरसे भगवती कात्यायनीके सौन्दर्यका वर्णन और युद्धोपक्रम

English

O yajnasukara Visnu! Ensure my defence at Agnikona with the great conch-shell Pancajanya and conscience giver lotus.

अध्याय १७

श्लोक 31

तस्यां सर्वेषु लिङ्गेषु तिथौ स्वपिति शङ्करः ।वसते संनिधाने तु तत्र पूजाक्षया स्मृता

tasyāṃ sarveṣu liṅgeṣu tithau svapiti śaṅkaraḥ / vasate saṃnidhāne tu tatra pūjākṣayā smṛtā

हिन्दी अर्थ

दुर्गाके इस प्रकार कहनेपर वह हैत्य आकाशसे उतरकर पृथ्वीपर आया और सुन्दर आसनपर सुखपूर्वक बैठकर महिषके वचनोंको इस प्रकार कहने लगा-- दुन्दुभि बोला देवि! असुर महिषने तुम्हें यह अवगत कराया है कि मेरे द्वारा युद्धमें पराजित हुए निर्बल देवतालोग पृथ्वीपर भ्रमण कर रहे हैं। है बाले! स्वर्ग, पृथ्वी, वायुमार्ग, पाताल और शङ्कर आदि देवगण

English

O divine feature Nj-simha! Ensure my defence at Nairtya angle with Suryasata shield and Candramasa sword.

अध्याय १७

श्लोक 32

तत्र स्नायीन वै विद्वान् गोमूत्रेण जलेन च ।स्नातः संपूजयेत् पुष्पैर्धत्तूरस्य त्रिलोचनम्

tatra snāyīna vai vidvān gomūtreṇa jalena ca / snātaḥ saṃpūjayet puṣpairdhattūrasya trilocanam

हिन्दी अर्थ

सभी मेरे वशमें हैं। मैं ही इन्द्र, रुद्र एवं सूर्य हूँ तथा सभी लोकोंका स्वामी हूँ। स्वर्ग, पृथ्वी या रसातलमें जीवित रहनेकी इच्छावाला ऐसा कोई देव, असुर, भूत या यक्ष योद्धा नहीं हुआ, जो युद्धमें मेरे सामने आ सकता हो। (और भी सुनो) पृथ्वी, स्वर्ग या पातालमें जितने भी रत्न हैं, उन सबको मैंने अपने पराक्रमसे जीत लिया है और अब वे मेरे पास आ गये हैं। अत: अबोध बालिके! तुम कन्या हो और स्त्रीरत्रमें श्रेष्ठ हो। मैं

English

O Asvaslrsa god! Ensure my defence at Vayavya angle with garland and Srlvatsa ornament around your throat. I salute

अध्याय १७

श्लोक 33

धूपं केसरनिर्यासं नैवेद्यं मधुसर्पिषी ।प्रीयतां मे विरूपाक्षस्त्वित्युच्चार्य च दक्षिणाम् ।विप्राय दद्यान्नैवेद्यं सहिरण्यं द्विजोत्तम

dhūpaṃ kesaraniryāsaṃ naivedyaṃ madhusarpiṣī / prīyatāṃ me virūpākṣastvityuccārya ca dakṣiṇām / viprāya dadyānnaivedyaṃ sahiraṇyaṃ dvijottama

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे लिये इस पर्वतपर आया हूँ। इसलिये मुझ जगत्पतिको तुम स्वीकार करो। मैं तुम्हारे योग्य सर्वथा पुलस्त्यजीने कहा- उस हैत्यके ऐसा कहनेपर दुर्गाजीने दुन्दुभिसे कहा-(असुरदूत!) यह सत्य है कि दानवराट् महिष पृथ्वीमें समर्थ है एवं यह भी सत्य है कि उसने युद्धमें देवताओंको जीत लिया है; किंतु

English

Ehfoi mwf srerfrgr 5 ri$ti Rt t^uPjki RRRt tsRTifarnis'sii

अध्याय १७

श्लोक 34

तद्वदाश्वयुजे मासि उपवासी जितेन्द्रियः ।नवम्यां गोमयस्नानं कुर्यात्पूजां तु पङ्कजैः ।धूपयेत् सर्जनिर्यासं नैवेद्यं मधुमोदकैः

tadvadāśvayuje māsi upavāsī jitendriyaḥ / navamyāṃ gomayasnānaṃ kuryātpūjāṃ tu paṅkajaiḥ / dhūpayet sarjaniryāsaṃ naivedyaṃ madhumodakaiḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्येश! हमारे कुलमें (विवाहके विषयमें) शुल्क नामकी एक प्रथा प्रचलित है। यदि महिष आज मुझे वह प्रदान करे तो सत्यरूपमें (सचमुच) मैं उस (महिष)-को पतिरूपमें स्वीकार कर लूँगी। इस वाक्यको सुनकर दुन्दुभिने कहा--( अच्छा) कमलपत्राक्षि! तुम वह शुल्क बतलाओ। महिष तो तुम्हारे लिये अपना सिर भी प्रदान कर सकता है; शुल्ककी तो बात ही क्या, जो यहाँ ही मिल सकता है॥ ३०--३२॥

English

O victorious Janardana! Ensure my defence at the space of riding on Vainateya (garuda). O undefeated! I salute you always.

अध्याय १७

श्लोक 35

कृतोपवासस्तवष्टम्यां नवम्यां स्नानमाचरेत् ।प्रीयतां मे हिरण्याक्षो दक्षिणा सतिला स्मृता

kṛtopavāsastavaṣṭamyāṃ navamyāṃ snānamācaret / prīyatāṃ me hiraṇyākṣo dakṣiṇā satilā smṛtā

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक्ता दनुनायकेन कात्यायनी सस्वनमुन्नदित्वा। तच्छुत्वा वचनं देव्या दुन्दुभिर्दानवेश्वरः। गत्वा निवेदयामास महिषाय यथातथम्

English

O Akupara (great tortoise) ensure my defence at Rasatala by riding on huge-eyed Garuda. O Mahamoha! Salute to you. O Purusottama! Defend me by Astapanjara in hands, head and joints etc. O god! Salute to

अध्याय १७

श्लोक 36

कार्त्तिके पयसा स्नानं करवीरेण चार्चनम् ।धुपं श्रीवासनिर्यासं नैवेद्यं मधुपायसम्

kārttike payasā snānaṃ karavīreṇa cārcanam / dhupaṃ śrīvāsaniryāsaṃ naivedyaṃ madhupāyasam

हिन्दी अर्थ

स चाभ्यगान्महातेजाः सर्वहैत्यपुरःसरः। आगत्य विन्ध्यशिखरं योद्धकामः सरस्वतीम् ततः सेनापतिरहैत्यश्चिक्षरो नाम नारद।

English

^Pl^cTT c^|c| TRgR Tf^| grr a i cum-fl f^rPTii^vsn

अध्याय १७

श्लोक 37

सनैवेद्यं च रजतं दातव्यं दानमग्रजे ।प्रीयतां गवान् स्थासुरिति वाच्यमनिष्ठुरम्

sanaivedyaṃ ca rajataṃ dātavyaṃ dānamagraje / prīyatāṃ gavān sthāsuriti vācyamaniṣṭhuram

हिन्दी अर्थ

तमापतन्तं वीक्ष्याथ देवा ब्रह्मपुरोगमाः। ऊचुर्वाक्यं महादेवीं वर्म ह्याबन्ध चाम्बिके अथोवाच सुरान् दुर्गा नाहं बध्नामि देवता: । कवचं कोऽत्र संतिष्ठेत् ममाग्रे दानवाधमः

English

WW TIT RR I rr? *r O great Brahmin! Lord Sankara (Isa) had chanted this Vaisnava Panjara for the defence of where she had killed Mahisasura, Namara, Raktablja and many other enemies of gods.

अध्याय १७

श्लोक 38

कृत्वोपवासमष्टम्यां नवम्यां स्नानमाचरेत् ।मासि मार्गशिरे स्नानं दध्नार्चा भद्रया स्मृता

kṛtvopavāsamaṣṭamyāṃ navamyāṃ snānamācaret / māsi mārgaśire snānaṃ dadhnārcā bhadrayā smṛtā

हिन्दी अर्थ

यदा न देव्या कवचं कृतं शस्त्रनिबहणम्। तदा रक्षार्थमस्यास्तु विष्णुपञ्जरमुक्तवान् सा तेन रक्षिता ब्रह्मन् दुर्गा दानवसत्तमम्। अवध्यं हैवतैः सर्वैर्महिषं प्रत्यपीडयत्

English

gitSTft R 5 RRIRR) RTR RT ^ RR* <rh tT RRTSRSTT^ ^icRUZ^I^ ll 3 ^ u

अध्याय १७

श्लोक 39

धूपं श्रीवृक्षनिर्यासं नैवेद्यं मधुनोदनम् ।संनिवेद्या रक्तशालिर्दक्षिणा परिकीर्त्तिता ।नमो ऽस्तु प्रीयतां शर्वस्त्विति वाच्यं च पण्डितैः

dhūpaṃ śrīvṛkṣaniryāsaṃ naivedyaṃ madhunodanam / saṃnivedyā raktaśālirdakṣiṇā parikīrttitā / namo 'stu prīyatāṃ śarvastviti vācyaṃ ca paṇḍitaiḥ

हिन्दी अर्थ

एवं पुरा देववरेण शम्भुना सर्वासु रक्षास्वधिको हि गीतः।

English

Narada asked- "Who is named by you as the killer of Mahisasura, Raktablja and many other enemies of gods?"

अध्याय १७

श्लोक 40

पौषे स्नानं च हविषा पूजा स्यात्तगरैः सुभैः ।धूपो मधुकनिर्यासो नैवेद्यं मधु शष्कुली

pauṣe snānaṃ ca haviṣā pūjā syāttagaraiḥ subhaiḥ / dhūpo madhukaniryāso naivedyaṃ madhu śaṣkulī

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-- हैत्यनायक दुन्दुभिके ऐसा 'कहनेपर दुर्गाजीने उच्च स्वरसे गर्जन कर और हँसकर समस्त चराचरके कल्याणार्थ यह वचन कहा-- श्रीदेवीजीने कहा-- हैत्य ! पूर्वजोंने हमारे कुलमें जो शुल्क निर्धारित किया है, उसे सुनो। (वह यह है कि) हमारे कुलमें उत्पन्न कन्याको जो बलसे युद्धमें जीतेगा, वही उसका पति होगा

English

O lord! Who is that Mahisa and how was his family (clan) known? Who is Raktablja and who is the father of Namara? Please, highlight your answer as before on this query.

अध्याय १७

श्लोक 41

समुद्गा दक्षिणा प्रोक्ता प्रीमनाय जगद्गुरोः ।वाच्यं नमस्ते देवेश त्र्यम्बकेति प्रकीर्तयेत्

samudgā dakṣiṇā proktā prīmanāya jagadguroḥ / vācyaṃ namaste deveśa tryambaketi prakīrtayet

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजीने कहा-- देवीकी यह बात सुनकर दुन्दुभिने जाकर महिषासुरसे इस बातको ज्यों-का-त्यों निवेदित कर दिया। उस महातेजस्वी हैत्यने सभी हैत्योंके साथ (युद्धमें देवीको पराजितकर उसका पतिं बननेके लिये) प्रयाण किया एवं सरस्वती (-देवी)-से युद्ध करनेकी इच्छासे विन्ध्याचल पर्वतपर पहुँच गया। नारदजी! उसके पश्चात् सेनापति चिक्षुर नामक हैत्यने नमर नामके हैत्यको सेनाके आगे चलनेका निर्देश

English

Pulastya said- "I herewith explain the story capable to absolve sons. Please, listen to it. O hermit! Durga the great goddess is and not any other.

अध्याय १७

श्लोक 42

माघे कुशोदकस्नानं मृगमदेन चार्च्यनम् ।धूपः पदम्बनिर्यासो नैवेद्यं सतिलोदनम्

māghe kuśodakasnānaṃ mṛgamadena cārcyanam / dhūpaḥ padambaniryāso naivedyaṃ satilodanam

हिन्दी अर्थ

दिया। और वह भी महान् बली असुर उससे निर्देश पाकर बलशाली चतुरंगिणी सेनाकी एक लड़ाकू टुकड़ीको लेकर वेगपूर्वक दुर्गाजीपर धावा बोल दिया उसे आते देखकर ब्रह्मा आदि देवताओंने महादेवीसे कहा अम्बिके! आप कवच बाँध लें। उसके बाद देवीने देवताओंसे कहा -देवगण! मैं कवच नहीं बाँधूँगी। मेरे सामने ऐसा कौन अधम दानव है जो यहाँ युद्धमें ठहर

English

During the ancient period, there were two dreadful coercive forces to whole world and mighty demon called Rambha and

अध्याय १७

श्लोक 43

पयोभक्तं सनैवेद्यं सरुक्मं प्रतिपादयेत् ।प्रीयतां मे महादेव उमापतिरितीरयेत्

payobhaktaṃ sanaivedyaṃ sarukmaṃ pratipādayet / prīyatāṃ me mahādeva umāpatiritīrayet

हिन्दी अर्थ

सके? जब देवीने शस्त्र-निवारक कवच न पहना तो उनकी रक्षाके लिये देवताओंने (पूर्वोक्त) विष्णुपञ्जस्तोत्र पढ़ा । ब्रह्मन्! उससे रक्षित होकर दुर्गाने समस्त देवताओंके द्वारा अवध्य दानव-श्रेष्ठ महिषासुरको खूब पीड़ित किया। इस प्रकार पहले देवश्रेष्ठ शम्भुने बड़े नेत्रोंवाली (कात्यायनी)-से उस वैष्णव पञ्जरको कहा था, उसीके प्रभावसे उन्होंने (देवीने) भी पैरोंसे मारकर उस महिषासुरका कचूमर निकाल दिया। द्विज! इस प्रकारके प्रभावसे युक्त

English

O divine hermit! Those issueless daityas observed penance for several years standing in the water of Pancanada (five rivers) in order to be blessed with a son.

अध्याय १७

श्लोक 44

एवमेव समुद्दिष्टं षड्भिर्मासैस्तु पारणम् ।पारणान्ते त्रिनेत्रस्य स्नपनं कारयेत्क्रमात्

evameva samuddiṣṭaṃ ṣaḍbhirmāsaistu pāraṇam / pāraṇānte trinetrasya snapanaṃ kārayetkramāt

हिन्दी अर्थ

विष्णुपञ्जर समस्त रक्षाकारी (स्तोत्रों)-में श्रेष्ठ कहा गया है। वस्तुतः जिसके चित्तमें चक्रपाणि स्थित हों, युद्धमें उसके अभिमानको कौन नष्ट कर सकता है भगवती कात्यायनीका हैत्योंके साथ युद्ध एवं देवीका शिवजीके पादमूलमें लीन हो जाना

English

Karambha and Rambha were engrossed in their effort to please Malavata Yaksa. One stood in water while the other was seated amid the fire blazed from fire sides

अध्याय १७

श्लोक 45

गोरोचनायाः सहिता गुडेन देवं समालभ्य च पूजयेत ।प्रीयस्व दीनो ऽस्मि भवन्तमीश मच्छोकनाशं प्रकुरुष्व योग्यम्

gorocanāyāḥ sahitā guḍena devaṃ samālabhya ca pūjayeta / prīyasva dīno 'smi bhavantamīśa macchokanāśaṃ prakuruṣva yogyam

हिन्दी अर्थ

भगवती कात्यायनीका हैत्योंके साथ युद्ध; महिषासुर-वध एवं देवीका शिवजीके पादमूलमें लीन हो जाना कथं कात्यायनी देवी सानुगं महिषासुरम्। सवाहनं हतवती तथा विस्तरतो वद्

English

Indra came in disguise as a crocodile, pulled the one standing stood in the water by foot and killed him under such plan.

अध्याय १७

श्लोक 46

ततस्तु फाल्गुने मासिं कृष्णाष्टम्यां यतव्रत ।उपवासं समुदीतं कर्तव्यं द्विजसत्तम

tatastu phālgune māsiṃ kṛṣṇāṣṭamyāṃ yatavrata / upavāsaṃ samudītaṃ kartavyaṃ dvijasattama

हिन्दी अर्थ

एतच्च संशयं ब्रह्मन् हृदि मे परिवर्तते। विद्यमानेषु शस्त्रेषु यत्पद्भ्यां तममर्दयत् पुलस्त्य उवाच शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम्। वृत्तां देवयुगस्यादौ पुण्यां पापभयापहाम्

English

Rambha was filled with anger when he saw that his brother is dead and prepared to cut his head and throw it into fire.

अध्याय १७

श्लोक 47

द्वितीये ऽह्नि ततः स्नानं पञ्चगव्येन कारयेत् ।पूजयेत्कुन्दकुसुमैर्धूपयेत् चन्दनं त्वपि

dvitīye 'hni tataḥ snānaṃ pañcagavyena kārayet / pūjayetkundakusumairdhūpayet candanaṃ tvapi

हिन्दी अर्थ

सगजाश्वरथो ब्रह्मन् दृष्टो देव्या यथेच्छया ततो बाणगणैर्हैत्यः समानम्याथ कार्मुकम्। ववर्ष शैलं धारौधैद्यौरिवाम्बुदवृष्टिभिः

English

The fire restricted the demon (Rambha) who had caught his hair in one hand and the sword as radiant as the sun in the other lifted to cut his head. Agni said- O great demon! Don't kill you yourself because suicide is a heinous sin and bigger than killing another

अध्याय १७

श्लोक 48

नैवेद्यं सघृतं दद्यात् ताम्रपात्रे गुडोदनम् ।दक्षिणां च द्विजातिभ्यो नैवेद्यसहितां मुने ।वासोयुगं प्रीणयेच्च रुद्रमुच्चार्य नामतः

naivedyaṃ saghṛtaṃ dadyāt tāmrapātre guḍodanam / dakṣiṇāṃ ca dvijātibhyo naivedyasahitāṃ mune / vāsoyugaṃ prīṇayecca rudramuccārya nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

शरवर्षेण तेनाथ विलोक्याद्रिं समावृतम्। क्रुद्धा भगवती वेगादाचकर्ष धनुर्वरम् एकोऽप्यसौ बहून् देव्याः केसरी कालसंनिभः । विधुन्वन् केसरसटां निषूदयति दानवान्

English

II O chivalrous! Ask me what you want. Don't commit suicide because the man so dead leaves no record/account behind him. I will fulfil your desire. Rambha stopped and requested- "If you really are so pleased as to fulfil my desire, I ask for a son having more valour than you and could conquer the three-worlds.

अध्याय १७

श्लोक 49

चैत्रे चोदुम्बरफलैः स्नानं मन्दारकार्चनम् ।गुग्गुलुं महिषाख्यं च घृताक्तं धूपयेद् बुधः

caitre codumbaraphalaiḥ snānaṃ mandārakārcanam / gugguluṃ mahiṣākhyaṃ ca ghṛtāktaṃ dhūpayed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

कुलिशाभिहता हैत्याः शक्त्या निर्भिन्नवक्षसः। नारदजीने पूछा-- (पुलस्त्यजी !) दुर्गादेवीने सेना एवं वाहनोंके सहित महिषासुरको किस प्रकार मार डाला, इसे आप विस्तारसे कहें। मेरे मनमें यह शंका घर कर गयी है कि शस्त्रोंके विद्यमान होते हुए भी

English

O Pavaka! May he be invincible by all gods, human-beings and daityas. He should be mighty as the wind, industries and expert in the handling of all weapons and arms.

अध्याय १७

श्लोक 50

समोदकं तथा सर्पिः प्रीणनं विनिवेदयेत् ।दक्षिणा च सनैवेद्यं सृगाजिनमुदाहृतम्

samodakaṃ tathā sarpiḥ prīṇanaṃ vinivedayet / dakṣiṇā ca sanaivedyaṃ sṛgājinamudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

देवीने पैरोंसे उसे क्यों मारा ? फिर नारदजीके प्रश्‍नको सुनकर पुलस्त्यजीने 'कहा-- नारदजी ! देवयुगके आदिमें घटित तथा पाप एवं भयको दूर करनेवाली इस प्राचीन एवं पवित्र कथाको आप सावधान होकर सुनिये। एक बार इसी प्रकार

English

Rirt MRctrid ddts-gr.-ii O Brahmin! The fire then replied- "very well. This will be as you desired. You will get such a son of particular characteristics from a woman subjected to your intercourse and love.

अध्याय १७

श्लोक 51

नाट्येश्वर नमस्ते ऽस्तु इदमुच्चार्य नारद ।प्रीणनं देवनाथाय कुर्याच्छ्रद्धासमन्वितः

nāṭyeśvara namaste 'stu idamuccārya nārada / prīṇanaṃ devanāthāya kuryācchraddhāsamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

(अर्थात्) पूर्ववर्णित रीतिसे क्रुद्ध होकर नमरने भी हाथी, घोड़े और रथोंके साथ वेगपूर्वक देवीके ऊपर आक्रमण कर दिया था। फिर देवीने भी उसे भलीभाँति देखा। इसके बाद हैत्यने अपने धनुषको झुकाकर (चढ़ाकर) विन्ध्य पर्वतके ऊपर इस प्रकारसे बाण-वर्षा की जैसे आकाशसे बादल (उसपर) धारा-प्रवाह (मूसलाधार) जलवृष्टि करता हो। उसके बाद उस हैत्यकी बाण-वर्षासे पर्वतको सर्वथा 'ढका देखकर देवीको बड़ा क्रोध हुआ और तब उन्होंने

English

With this assurance of fire god, Rambha went to see Malavata Yaksa surrounded by the

अध्याय १७

श्लोक 52

वैशाखे स्नानमुदितं सुगन्धकुसुमाम्भसा ।पूजनं शङ्करस्योक्तं चूतमञ्जरिभिर्विभो

vaiśākhe snānamuditaṃ sugandhakusumāmbhasā / pūjanaṃ śaṅkarasyoktaṃ cūtamañjaribhirvibho

हिन्दी अर्थ

वेगपूर्वक झट विशाल धनुषको चढ़ा लिया॥ ३--६॥ श्रदुर्गाजीद्वारा चढ़ाया गया सोनेकी पीठवाला वह धनुष दानवी-सेनामें इस प्रकार चमक उठा, जैसे बादलॉमें निजली चमकती है। शुभ व्रतवाले श्रीनारदजी ! शरीदुर्गाजीने कुछ हैत्योंको बाणोंसे, कुछको तलवारसे,

English

The Nidhi of those Yaksas was called Padma and he used to live there with concentration of mind. There were goats, sheep, horses, buffaloes, elephants and cows in abundance.

अध्याय १७

श्लोक 53

धूपं सर्जाज्ययुक्तं च नैवेद्यं सफलं घृतम् ।नामजप्यमपीशस्य कालघ्नेति विपश्चिता

dhūpaṃ sarjājyayuktaṃ ca naivedyaṃ saphalaṃ ghṛtam / nāmajapyamapīśasya kālaghneti vipaścitā

हिन्दी अर्थ

कुछको गदासे, कुछको मुसलसे और कुछ हैत्योंको ढाल चलाकर ही मार डाला। कालके समान देवीके सिंहने (भी) अपनी गर्दनके बालोंको झाड़ते हुए अकेला ही अनेकों हैत्योंका संहार कर डाला। देवीने कुछ हैत्योंको वञ्रसे आहत कर दिया, कुछ हैत्योंके वक्षःस्थलको शक्तिसे फाड़ डाला, कुछके गर्दनको हलसे विदीर्ण कर कुछको फरसेसे काट डाला, कुछके सिरको दण्डसे फोड़ दिया तथा कुछ हैत्योंके शरीरके

English

O great austere man! The demon king was attracted to the beauty of a three year old feminine buffalo (viz. he became sensuous to do intercourse).

अध्याय १७

श्लोक 54

जलकुम्भान् सनैवेद्यान् ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।सोपवीतान् सहान्नाद्यांस्तच्चित्तैस्तत्परायणैः

jalakumbhān sanaivedyān brāhmaṇāya nivedayet / sopavītān sahānnādyāṃstaccittaistatparāyaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

संधि-स्थानोंको चक्रसे छिन्न-भिन्न कर दिया। कुछ और कुछ युद्धभूमि छोड़कर भाग गये

English

That feminine buffalo was also filled with appeal and immediately came to the demon. As preponderance is always attached with the future events, Rambha did intercourse with that buffalo. wi

अध्याय १७

श्लोक 55

ज्येष्ठे स्नानं चामलकैः पूजार्ऽककुसुमैस्तथा ।धूपयेत्तत्त्रिनेत्रं च आयत्यां पुष्टिकारकम्

jyeṣṭhe snānaṃ cāmalakaiḥ pūjār'kakusumaistathā / dhūpayettattrinetraṃ ca āyatyāṃ puṣṭikārakam

हिन्दी अर्थ

ते वध्यमाना रौद्रया दुर्गया हैत्यदानवाः। कालरात्रिं मन्यमाना दुव्रुवुर्भयपीडिताः सैन्याग्रं भग्नमालोक्य दुर्गामग्रे तथा स्थिताम्। दृष्टा जगाम नमरो मत्तकुञ्जरसंस्थितः

English

That feminine buffalo became pregnant. He took her, entered into the nether world and then reached his residence. His siblings and other kith and kin declared him as corrupt and he was then ousted. He, therefore, went again to the Yaksa

अध्याय १७

श्लोक 56

सक्तूंश्च सघृतान् देवे दध्नाक्तान् विनिवेदयेत् ।उपानद्यगलं छत्रं दानं दद्याच्च भक्तिमान्

saktūṃśca saghṛtān deve dadhnāktān vinivedayet / upānadyagalaṃ chatraṃ dānaṃ dadyācca bhaktimān

हिन्दी अर्थ

समागम्य च वेगेन देव्याः शक्तिं मुमोच ह। त्रिशूलमपि सिंहाय प्राहिणोद् दानवो रणे तावापतन्तौ देव्या तु हुंकारेणाथ भस्मसात्। 'कृतावथ गजेन्द्रेण गृहीतो मध्यतो हरिः

English

II That beautiful buffalo too went with her husband at that sacred and best commune of O hermit! During shelter there, that buffalo had delivered a baby-buffalo competent to change his body features at will.

अध्याय १७

श्लोक 57

नमस्ते भगनेत्रघ्न पूष्णो दशननाशन ।इदमुच्चारयेद्भक्त्या प्रीणनाय जगत्पतेः

namaste bhaganetraghna pūṣṇo daśananāśana / idamuccārayedbhaktyā prīṇanāya jagatpateḥ

हिन्दी अर्थ

गतासुः कुञ्जरस्कन्धात् क्षिप्य देव्यै निवेदितः गृहीत्वा दानवं मध्ये ब्रह्मन् कात्यायनी रुषा। सव्येन पाणिना भ्राम्य वादयत् पटहं यथा

English

When that buffalo again got the reproduction time, any other buffalo seeing her rushed to her for intercourse. She anyhow defended her chastity and care to the demon. When that demon saw another buffalo chasing his beloved by lifting up his nose, he took out a sword and blew it hard on him.

अध्याय १७

श्लोक 58

आषाढे स्नानमुदितं श्रीफलैरर्चनं तथा ।धत्तूरकुसुमैः शुक्लैर्धूपयेत् सिल्हकं तथा

āṣāḍhe snānamuditaṃ śrīphalairarcanaṃ tathā / dhattūrakusumaiḥ śuklairdhūpayet silhakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

केचिद् व्याघ्रमुखा रौद्रा वृकाकारास्तथा परे। हयास्या महिषास्याश्च वराहवदनाः परे 'वादयन्त्यपरे तत्र स्तुवन्त्यन्ये तथाम्बिकाम्

English

That buffalo too hit at the heart of demon by his pointed horns. It pierced the heart of demon and he fell down dead.

अध्याय १७

श्लोक 59

नैवेद्याः सघृताः पूपाः दक्षिणा सघृता यवाः ।नमस्ते दक्षयज्ञघ्न इदमुच्चैरुदीरयेत्

naivedyāḥ saghṛtāḥ pūpāḥ dakṣiṇā saghṛtā yavāḥ / namaste dakṣayajñaghna idamuccairudīrayet

हिन्दी अर्थ

सा तैर्भूतगणैदेवी सार्द्ध तद्दानवं बलम्। शातयामास चाक्रम्य यथा सस्यं महाशनिः सेनाग्रे निहते तस्मिन् तथा सेनाग्रगामिनि। चिक्षुरः सैन्यपालस्तु योधयामास देवताः

English

That buffalo (she) on .the death of her husband sheltered herself under Yaksas for protection. Guhyakas at last drove that buffalo away and defended that chaste feminine

अध्याय १७

श्लोक 60

श्रावणे मृगभोज्येन स्नानं कृत्वार्ऽचयेद्धरम् ।श्रीवृक्षपत्रः सफलैर्धूपं दद्यात् तथागुरुम्

śrāvaṇe mṛgabhojyena snānaṃ kṛtvār'cayeddharam / śrīvṛkṣapatraḥ saphalairdhūpaṃ dadyāt tathāgurum

हिन्दी अर्थ

कार्मुकं दृढमाकर्णमाकृष्य रथिनां वरः। 'ववर्ष शरजालानि यथा मेघो वसुंधराम् भयंकर रूपवाली दुर्गाद्वारा मारे जा रहे हैत्य एवं दानव भयसे व्याकुल हो गये तथा वे उन्हें कालरात्रिके समान मानते हुए डरसे भाग चले। सेनाके अग्र (प्रधान) भागको नष्ट तथा अपने सम्मुख दुर्गाको स्थित देखकर नमर

English

The buffalo (so sensuous) fell down in a divine reservoir when Yaksas gave him sharp blows. On his death, there appeared a daitya from his body. O hermit! That daitya began to live with Yaksas and he used to kill the wild animals. This mighty and valorous daitya was later known as

अध्याय १७

श्लोक 61

नैवेद्यं सघृतं दद्यात् दधि पूपान् समोदकान् ।दध्योदनं सकृसरं माषधानाः सशष्कुलीः

naivedyaṃ saghṛtaṃ dadyāt dadhi pūpān samodakān / dadhyodanaṃ sakṛsaraṃ māṣadhānāḥ saśaṣkulīḥ

हिन्दी अर्थ

मतवाले हाथीपर चढ़कर आगे आया। उस दानवने युद्धमें देवीके ऊपर शक्तिसे कसकर प्रहार किया एवं सिंहके ऊपर त्रिशूल चलाया। (किंतु) देवीने उन दोनों अस्त्रोंको आते देख हुंकारसे ही उन्हें भस्म कर डाला। इधर नमरके हाथीने (सूँड्से) सिंहकी कमर पकड़ ली

English

Malavata etc. Yaksas then put that demon king on pyre for funeral. The feminine buffalo too sat on pyre with her husband and thus, both of them were burnt into ashes.

अध्याय १७

श्लोक 62

दक्षिणां श्वेतवृषभं धेनुं च कपिलां शुभाम् ।कनकं रक्कवसनं प्रदद्याद् ब्राह्मणाय हि ।गङ्गाधरेति जप्तव्यं नाम शंभोश्च पण्डितैः

dakṣiṇāṃ śvetavṛṣabhaṃ dhenuṃ ca kapilāṃ śubhām / kanakaṃ rakkavasanaṃ pradadyād brāhmaṇāya hi / gaṅgādhareti japtavyaṃ nāma śaṃbhośca paṇḍitaiḥ

हिन्दी अर्थ

इसपर सिंहने तेजीसे उछलकर नमर दानवको पंजेसे मारकर उसके प्राण ले लिये और हाथीके कंधेसे उसे नीचे गिराकर देवीके आगे रख दिया। नारदजी! देवी कात्यायनी क्रोधसे उस हैत्यको मध्यमें पकड़कर तथा बायें हाथसे घुमाकर ढोलके समान बजाने लगीं और उसे अपना बाजा बनाकर उन्होंने जोरसे अट्टहास 'किया। उनके हँसनेसे अनेक प्रकारके अद्भुत भूत उत्पन हो गये! कोई-कोई (भूत) व्याघ्रके समान भयंकर

English

No sooner there appeared a dreadful and huge Purusa from the pyre so blazed. He drove all Yaksas. ^ 13^ % * <? II He then killed all buffaloes except the son of Rambha (who was also a buffalo in

अध्याय १७

श्लोक 63

अमीभिः षड्भिरपरैर्मासैः पारणमुत्तमम् ।एवं संवत्सरं पूर्णं संपूज्य षभध्वजम् ।अक्षयान् लभते कामान् महेश्वरवचो यथा

amībhiḥ ṣaḍbhiraparairmāsaiḥ pāraṇamuttamam / evaṃ saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ saṃpūjya ṣabhadhvajam / akṣayān labhate kāmān maheśvaravaco yathā

हिन्दी अर्थ

मुखवाले थे, किसीकी आकृति भेड्यिके समान थी, 'किसीका मुख घोड़ेके तुल्य और किसीका मुख भैंसे- जैसा एवं किसीका सूकरके समान मुँह था उनके मुँह चूहे, मुर्गे (कुक्कुट), गाय, बकरा और भेड़के मुखोंके समान थे। कई नाना प्रकारके मुख, आँख एवं चरणोंवाले थे तथा वे नाना प्रकारके आयुध धारण किये हुए थे। उनमें कुछ तो समूह बनाकर गाने

English

O great hermit! That demon became famous as Raktablja later on. He subjugated all gods including Indra, Rudra, sun and

अध्याय १७

श्लोक 64

इदमुक्तं व्रतं पुण्यं सर्वाक्षयकरं शुभम् ।स्वयं रुद्रण देवर्षे तत्तथा न तदन्यथा

idamuktaṃ vrataṃ puṇyaṃ sarvākṣayakaraṃ śubham / svayaṃ rudraṇa devarṣe tattathā na tadanyathā

हिन्दी अर्थ

लगे, कुछ हँसने लगे और कुछ रमण करने लगे तथा कुछ बाजा बजाने लगे एवं कुछ देवीकी स्तुति करने 'लगे। देवीने उन भूतगणोंके साथ उस दानव-सेनापर आक्रमण कर उसे इस प्रकार तहस-नहस कर दिया, जैसे भारी वज्रके समान ओलोंके गिरनेसे खेतीका संहार हो जाता है। इस प्रकार सेनाके अग्रभाग तथा सेनापतिके मारे जानेपर अब सेनापति चिक्षुर देवताओंसे भिड़ गया -युद्ध करने लगा

English

All those demons were so influential yet Hayari (buffalo) was the supreme, valorous. He subjugated Sambara, Taraka etc. chivalrous monsters. They all then enthroned When he could not be defeated by joint efforts of fire, sun etc. gods including lokapalas, the moon and sun had vacated their respective orbits and the religion (dharma) was also thrown away from his territory. II

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 17
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.