Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
19
अध्याय 19 / 95

Adhyaya 19

37 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ37 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे अष्टादशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।ततस्तु देवा महिषेम निर्जिताः स्थानानि संत्यज्य सवाहनायुधाः ।जग्मुः पुरस्कृत्य रिचामहं ते द्रष्टुं तदा चक्रधरं श्रियः पतिम्

iti śrīvāmanapurāṇe aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / tatastu devā mahiṣema nirjitāḥ sthānāni saṃtyajya savāhanāyudhāḥ / jagmuḥ puraskṛtya ricāmahaṃ te draṣṭuṃ tadā cakradharaṃ śriyaḥ patim

हिन्दी अर्थ

ऋषिस्तदा ध्यानपरो बभूव। ज्ञात्वा च तत्रार्कसुतां सकामां मुदा युतो वाक्यमिदं जगाद दृष्टः पुरा कामयसे यमद्य।

English

Description of the Greatness of Goddess

अध्याय १९

श्लोक 2

गत्वा त्वपश्यंश्च मिथः सुरोत्तमौ स्थितौ खगेन्द्रासनशङ्करौ हि ।दृष्टावा प्रणम्यैव च सिद्दिसाधकौ न्यवेदयंस्तन्महिषादिचेष्टितम्

gatvā tvapaśyaṃśca mithaḥ surottamau sthitau khagendrāsanaśaṅkarau hi / dṛṣṭāvā praṇamyaiva ca siddisādhakau nyavedayaṃstanmahiṣādiceṣṭitam

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छ केयं ललना द्विजेन्द्र स वारुणिः प्राह नराधिपेन्द्रम् मया तवार्थाय दिवाकरो प्रादान्मया त्वाश्रममानिनिन्ये

English

Pulastya said- That ascetic so dwelling on the best ridge of the mountain was watched by Canda and Munda, two mighty Danavas. Having so seen that goddess, both enemies of gods returned to the palace. Those were spies of Mahisasura and reported to him this

अध्याय १९

श्लोक 3

प्रभो ऽश्विसूर्येन्द्वनिलाग्निवेधसां जलेशशक्रादिषु चाधिकारान् ।आक्रम्य नाकात्तु निराकृता वयं कृतावनिस्था महिषासुरेण

prabho 'śvisūryendvanilāgnivedhasāṃ jaleśaśakrādiṣu cādhikārān / ākramya nākāttu nirākṛtā vayaṃ kṛtāvanisthā mahiṣāsureṇa

हिन्दी अर्थ

तस्मात् समुत्तिष्ठ नरेन्द्र देव्याः यथा महेन्द्रं दिवि हैत्यकन्या

English

O demon king! Are you feeling well at this moment? Please, come with us to see Vindhya mountain. A virgin having best characteristics among all divine damsels is dwelling there. That slim, beautiful virgin has given defeat to clouds by her raven-tress hair, to moon by her face, to three fires (garhapatya, daksina, ahavanlya) by three eyes and conch by the

अध्याय १९

श्लोक 4

एतद् भवन्तौ शरणागतानां श्रुत्वा वचो ब्रूत हितं सुराणाम् ।न चेद् व्रजामो ऽद्य रसातलं हि संकाल्यमाना युधि दानवेन

etad bhavantau śaraṇāgatānāṃ śrutvā vaco brūta hitaṃ surāṇām / na ced vrajāmo 'dya rasātalaṃ hi saṃkālyamānā yudhi dānavena

हिन्दी अर्थ

दोनों कपोल--ये चार अङ्ग सुगन्धवाले हैं। उनके नेत्र, हाथ और पैर--ये दस अङ्ग कमलके समान हैं। भगवन्! मैंने खूब सोच-विचारकर पृथ्वीपर उस राजपुत्रको पहले ही पतिरूपसे वरण कर लिया है। विभो! मुझे क्षमा करें। आप गुणोंसे युक्त (मेरी) इच्छाके अनुकूल

English

Her circular breasts consisting of compact nipples are so fixed as if they have given defeat to the ganda region of an elephant. It appears as if Kamadeva has constructed two beautiful castles in the form of her nipples. ot: i

अध्याय १९

श्लोक 5

इत्थं मुरारिः सह शङ्करेण श्रुत्वा वचो विप्लुतचेतसस्तान् ।दृष्ट्वाथ चक्रे सहसैव कोपं कालाग्निकल्पो हरिरव्ययात्मा

itthaṃ murāriḥ saha śaṅkareṇa śrutvā vaco viplutacetasastān / dṛṣṭvātha cakre sahasaiva kopaṃ kālāgnikalpo hariravyayātmā

हिन्दी अर्थ

तथा वाञ्छित उस तपस्वीको मुझे दे दें; क्योंकि सन्तोंका यह कहना है कि अन्यकी कामना करनेवाली कन्याको किसी औरको नहीं देना चाहिए देवोंके देव भगवान् विष्णु ने कहा--फिर सूर्यपुत्री तपतीके ऐसा कहनेपर बसिष्ठजी ध्यानमें मग्न हो गये और तपतीको उस कुमारमें आसक्त समझकर प्रसन्नतापूर्वक उन्होंने यह बात कही --पुत्रि! जिस

English

Her thick and parigha (weapon) like eighteen arms with weapons are of so fantastic look as if Kamadeva having introduced with his valour has made them like instruments.

अध्याय १९

श्लोक 6

ततो ऽनुकोपान्मधुसूदनस्य सशङ्करस्यापि पितामहस्य ।तथैव शक्रादिषु दैवतेषु महर्द्धि तेजो वदनाद् विनिःसुतम्

tato 'nukopānmadhusūdanasya saśaṅkarasyāpi pitāmahasya / tathaiva śakrādiṣu daivateṣu maharddhi tejo vadanād viniḥsutam

हिन्दी अर्थ

राजपुत्रका तुमने पहले दर्शन किया था और जिसकी कामना तुम आज कर रही हो, वह ऋक्षका पुत्र (राजा) संवरण ही है। वह आज मेरे आश्रममें आ रहा है। उसके पश्चात् वह राजकुमार भी ब्राह्मणोंमें श्रेष्ठ वसिष्ठजीके आश्रममें आया। उस राजाने वसिष्ठको देखकर सिर झुकाकर प्रणाम किया; बैठनेपर तपतीको भी देखा। खिले कमलके समान विशाल नेत्रोंबाली उस तपतीको देखकर उसने सोचा कि इसे मैंने पहले भी देखा है । (तब) उसने

English

O demon king! Her middle part of body (waist) with three curved lines and enchanting hair is so charming as the stair-case built by Cupid who, afflicted by fear, was not able to ascend higher.

अध्याय १९

श्लोक 7

तच्चैकतां पर्वतकूटसन्निभं जगाम तेजः प्रवराश्रम् मुने ।कात्यायनस्याप्रतिमस्य तेन महर्षिणा तेज उपाकृतं च

taccaikatāṃ parvatakūṭasannibhaṃ jagāma tejaḥ pravarāśram mune / kātyāyanasyāpratimasya tena maharṣiṇā teja upākṛtaṃ ca

हिन्दी अर्थ

पूछा -ब्राह्मणश्रष्ठ! यह सुन्दर स्त्री कौन है? इसपर वसिष्ठजीने राजश्रेष्ठ संवरणसे कहा -- “नरेन्द्र ! पृथ्वीमें तपती नामसे प्रसिद्ध यह सूर्यकी पुत्री है। मैने तुम्हारे ही लिये सूर्यसे इसकी याचना की थी और उन्होंने तुम्हारे लिये इसे मुझे सौंपा था। मैं तुम्हारे लिये ही इसे आश्रममें लाया हूँ; अतः नरेन्द्र! उठो एवं

English

^TT TfaTfjft ftcHf f| rR^TT 3THtfTir ccl^cblcKfU

अध्याय १९

श्लोक 8

तेनार्षिसृष्टेन च तेज-सा वृतं ज्वलत्प्रकाशार्कसहस्रतुल्यम् ।तस्माच्च जाता तरलायताक्षी कात्यायनी योगविशुद्धदेहा

tenārṣisṛṣṭena ca teja-sā vṛtaṃ jvalatprakāśārkasahasratulyam / tasmācca jātā taralāyatākṣī kātyāyanī yogaviśuddhadehā

हिन्दी अर्थ

विधिवत् इस सूर्यपुत्री तपतीका पाणिग्रहण करो।' वसिष्ठजीके--ऐसा कहनेपर राजा बहुत प्रसन्न हुआ। उसने तपतीका विधिपूर्वक पाणिग्रहण किया। सूर्यकी तनया तपती भी इन्द्रके तुल्य प्रभावशाली उस सुन्दर "पतिको पाकर अत्यन्त प्रसन्न हुई। वह उत्तम महलोंमें उसके साथ इस प्रकार विहार करने लगी, जैसे इन्द्रको पाकर स्वर्गमें शची विहार करती है

English

O monster! Her cluster of furs attached with the pointed nipples appears so nice as if it is the flow of Kamadeva’s sweat feared of your climbing thereupon.

अध्याय १९

श्लोक 9

माहेश्वराद् वक्त्रमथो बभूव नेत्रत्रयं पावकतेजसा च ।याम्येन केशा हरितेजसा च भुजास्तथाष्टादश संप्जज्ञिरे

māheśvarād vaktramatho babhūva netratrayaṃ pāvakatejasā ca / yāmyena keśā haritejasā ca bhujāstathāṣṭādaśa saṃpjajñire

हिन्दी अर्थ

कुरुकी कथा, कुरुक्षेत्रका निर्माण-प्रसड़ और पृथूदक तीर्थका माहात्म्य कुरुकी कथा, कुरुक्षेत्रका निर्माण-प्रसङ्ग और पृथूदक तीर्थका माहात्म्य

English

Her deep navel turned towards south appears as if the god of sex has himself sealed on that home of beauty.

अध्याय १९

श्लोक 10

सौम्येन युग्मं स्तनयोः सुसंहतं मध्यं तथैन्द्रेण च तेजसाभवत् ।ऊरब चजङ्घे च नितम्बसंयुते जाते जलेशस्य तु तेजसा हि

saumyena yugmaṃ stanayoḥ susaṃhataṃ madhyaṃ tathaindreṇa ca tejasābhavat / ūraba cajaṅghe ca nitambasaṃyute jāte jaleśasya tu tejasā hi

हिन्दी अर्थ

स जातकर्मादिभिरेव संस्कृतो विवर्द्ध॑ताज्येन हुतो यथाऽग्निः दारक्रियार्थमकरोद् यल्नं शुभकुले ततः

English

Her pubic region covered by Mekhala from four sides is looking very attractive. We consider it as the inaccessible city of the sex- god with a fence constructed on all four sides.

अध्याय १९

श्लोक 11

पादो च लोकप्रपितामहस्य पद्माभिकोशप्रतिमौ बभूवतुः ।दिवाकराणमपि तेजसाङ्गुलीः कराङ्गुलीश्च वसुतेजसैव

pādo ca lokaprapitāmahasya padmābhikośapratimau babhūvatuḥ / divākarāṇamapi tejasāṅgulīḥ karāṅgulīśca vasutejasaiva

हिन्दी अर्थ

सौदामिनीं सुदाम्नस्तु सुतां रूपाधिकां नृपः। कुरोरर्थाय वृतवान् स प्रादात् कुरवेऽपि ताम् स तां नृपसुतां लब्ध्वा धर्मार्थावविरोधयन्। रेमे तन्व्या सह तया पौलोम्या मघवानिव

English

sncTTCHlsf q<JT(&|^H wm tfriifew ttfafeplii wi

अध्याय १९

श्लोक 12

प्रजापतीनां दशनाश्च तेजसा याक्षेण नासा श्रवणौ च मारुतात् ।साध्येन च भ्रयुगलं सुकान्तिमत् कन्दर्पबाणासनसन्निभं बभौ

prajāpatīnāṃ daśanāśca tejasā yākṣeṇa nāsā śravaṇau ca mārutāt / sādhyena ca bhrayugalaṃ sukāntimat kandarpabāṇāsanasannibhaṃ babhau

हिन्दी अर्थ

ततोऽस्य बुद्धिरुत्पन्ना कीर्तिलोके गरीयसी। यावत्कीर्तिः सुसंस्था हि तावद्वासः सुंरैः सह देवोंके देव भगवान् विष्णु - ने कहा--उस तपतीके गर्भसे मनुष्योंमें श्रेष्ठ संवरणके द्वारा राजलक्षणोंवाला एक पुत्र उत्पन्न हुआ। वह जातकर्म आदि संस्कारोंसे संस्कृत होकर इस प्रकार बढ़ने लगा जैसे घीकी आहुति

English

The circular furless, soft and best thighs of that virgin are so beautiful as if Makaradhvaja has constructed two cities for accommodation of the people. atgfcra *nfg gate

अध्याय १९

श्लोक 13

तर्थार्षितेजोत्तममुत्तमं महन्नाम्ना पृथिव्यामभवत् प्रसिद्धम् ।कात्यायनीत्येव तदा बभौ सा नाम्ना च तेनैव जगत्प्रसिद्धा

tarthārṣitejottamamuttamaṃ mahannāmnā pṛthivyāmabhavat prasiddham / kātyāyanītyeva tadā babhau sā nāmnā ca tenaiva jagatprasiddhā

हिन्दी अर्थ

डालनेसे अग्नि बढ़ती है। देवगण! मित्रावरुणके पुत्र 'बसिष्ठजीने उसका (यथासमय) चौल-संस्कार कराया। नवें वर्षमें उसका उपनयन-संस्कार हुआ। फिर वह (श्रम-क्रमसे अध्ययन कर) वेद तथा शास्त्रोंका पारगामी विद्वान् हो गया एवं चौबीस वर्षोमें तो फिर वह सर्वज्ञ- सा हो गया। पुरुषश्रेष्ठ संवरणका वह पुत्र इस भूभागपर कुरु' नामसे प्रसिद्ध हुआ। तब राजा (उस) कल्याणकारी अपने धार्मिक पुत्रको (उपयुक्त अवस्थामें आये हुए)

English

O demon king Mahisasura! The two knees of the charming damsel appear similarly very beautiful due to their being half-raided. Brahma after their creation had put his therein for representation. O demon king! Her circular and furless couple legs are so good as if those are bent by the complexion of Nayika leaving aside the imagination of lokas.

अध्याय १९

श्लोक 14

ददौ त्रिशूलं वरदस्त्रिशूली चक्रं मुरारिर्वरुणश्च शङ्खम् ।शक्तिं हुताशः श्वसनश्च चापं तूणौ तथाक्ष्य्यशरौ विवस्वान्

dadau triśūlaṃ varadastriśūlī cakraṃ murārirvaruṇaśca śaṅkham / śaktiṃ hutāśaḥ śvasanaśca cāpaṃ tūṇau tathākṣyyaśarau vivasvān

हिन्दी अर्थ

देखकर किसी उत्तम कुलमें उसके विवाहका यत्न करने लगे॥ १--४॥ राजाने कुरुके लिये सुन्दर स्वरूपवाली सुदामाकी पुत्री सौदामिनीको चुना और सुदामा राजाने भी उसे कुरुको विधिवत् प्रदान कर दिया। उस राजकुमारीको पाकर वह (कुरु) धर्म और अर्थका (यथावत्) पालन करते

English

God Brahma has very aptly created her two feet illuminating as her lotus-like belly. He has represented the gem-like nail garland so aptly as if it is the galaxy.

अध्याय १९

श्लोक 15

वज्रं तथेन्द्रः सह घण्टया च यमो ऽथ दण्डं धनदो गदां च ।ब्रह्मऽक्षमालां सकमण्डलुं च कालो ऽसिमुग्रं सह चर्मणा च

vajraṃ tathendraḥ saha ghaṇṭayā ca yamo 'tha daṇḍaṃ dhanado gadāṃ ca / brahma'kṣamālāṃ sakamaṇḍaluṃ ca kālo 'simugraṃ saha carmaṇā ca

हिन्दी अर्थ

हुए उस तन्वङ्गी अर्थात् कृशाङ्गीके साथ गार्हस्थ्य धर्ममें वैसे ही रहने लगा, जैसे पौलोमी (शची)-के साथ इन्द्र दाम्पत्य-जीवन व्यतीत करते (हुए रहते) हैं। उसके बाद बलवान् राजाने राज्य-भारके वहन करनेमें -राज्यकार्य संचालनमें -उसे समर्थ जानकर विधिपूर्वक युवराज- पदपर अभिषिक्त कर दिया। तब पिताके द्वारा अपने राज्यपदपर अभिषिक्त होकर कुरु औरस पुत्रकी भाँति अपनी प्रजाका और पृथ्वीका पालन करने लगे

English

The feature of that acute and marvellous weapons holding virgin was so attractive. We saw here closely yet could not trace her identity-like her name, her father or husband's name etc. O great king of demons! that best gem should be in heaven yet we found her on the earth. You should go yourself at Vindhya and do as you like and your capacity allows.

अध्याय १९

श्लोक 16

हारं च सोमः सह चामरेण मालं समुद्रो हिमवान् मृगेन्द्रम् ।चूडामणिं कुण्डलमर्द्धचन्द्रं प्रादात् कुठारं वसुशिल्पकर्त्ता

hāraṃ ca somaḥ saha cāmareṇa mālaṃ samudro himavān mṛgendram / cūḍāmaṇiṃ kuṇḍalamarddhacandraṃ prādāt kuṭhāraṃ vasuśilpakarttā

हिन्दी अर्थ

(प्रजा और पृथ्वीके पालनमें लगे) वे राजकुमार कुरु 'क्षेत्रपाल' तथा “पशुपाल' भी हुए! महाबली वे सर्वपालक एवं प्रजापालक भी हुए। फिर उन्होंने सोचा कि संसारमें यश ही सर्वश्रेष्ठ वस्तु है (उसे प्राप्त करना चाहिए); क्योंकि जबतक संसारमें कीर्ति भलीभाँति स्थित रहती है, तबतक मनुष्य देवताओंके साथ निवास करता है।

English

Having heard so enchanting a report on goddess, the demon king reciprocated as- "nothing is worth consideration regarding it" and decided to visit there. Now the Mahisa too not existed (viz. his last day of life had come).

अध्याय १९

श्लोक 17

गन्धर्वराजो रजतानुलिप्तं पानस्य पूर्णं सदृशं च भाजनम् ।भुजङ्गहारं भुजगेश्वरो ऽपि अम्लानपुष्पामृतवः स्रजं च

gandharvarājo rajatānuliptaṃ pānasya pūrṇaṃ sadṛśaṃ ca bhājanam / bhujaṅgahāraṃ bhujageśvaro 'pi amlānapuṣpāmṛtavaḥ srajaṃ ca

हिन्दी अर्थ

विचचार महीं सर्वा कीर्त्यर्थं तु नराधिपः ततो द्वैतवनं नाम पुण्यं लोकेश्वरो बली। तदासाद्य सुसंतुष्टो विवेशाभ्यन्तरं ततः

English

Lord Brahma has ascertained previously the good and bad in the life of all organisms at the particular places. Whatever good or bad results at those places and with the manner so prescribed earlier are in the destiny of a man, he either visits himself there or is brought by That great king of demons then ordered Munda, Namara, Canda, Vidalanetra, Pis'angavaskala, Ugrayudha, Ciksura and Raktablja to march there.

अध्याय १९

श्लोक 18

तदातितुष्टा सुरस्त्तमानां अट्टाट्टहासं मुमुचे त्रिनेत्रा ।तां तुष्टुवुर्देववराः सहेन्द्राः सविष्णुरुद्रेन्द्वनिलाग्निभास्कराः

tadātituṣṭā surasttamānāṃ aṭṭāṭṭahāsaṃ mumuce trinetrā / tāṃ tuṣṭuvurdevavarāḥ sahendrāḥ saviṣṇurudrendvanilāgnibhāskarāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र देवीं ददर्शाथ पुण्यां पापविमोचनीम्। प्लक्षजां ब्रह्मणः पुत्रीं हरिजिह्वां सरस्वतीम् स्थितां भगवतीं कूले तीर्थकोटिभिराप्लुताम्

English

All those great warriors blew the trumpets, abandoned the heaven, went near that mountain, constructed a camp at the bottom of that mountain and prepared for war. Mahisasura then sent Dundubhi, the son of Maya, commander of the demon army, suppresser of enemy having tone of trumpet to the goddess.

अध्याय १९

श्लोक 19

नमो ऽस्तु दैव्यै सुरपूजितायै या संस्थिता योगविशुद्धदेहा ।निद्रास्वरूपेण महीं वितत्य तृष्णा त्रपा क्षुद् भयदाथ कान्तिः

namo 'stu daivyai surapūjitāyai yā saṃsthitā yogaviśuddhadehā / nidrāsvarūpeṇa mahīṃ vitatya tṛṣṇā trapā kṣud bhayadātha kāntiḥ

हिन्दी अर्थ

समाजगाम च पुनर्ब्रह्मणो वेदिमुत्तराम् समन्तपञ्चकं नाम धर्मस्थानमनुत्तमम्। आसमन्ताद् योजनानि पञ्च पञ्च च सर्वतः

English

O Brahmin! Dundubhi approached the goddess, stood at sky and introduced himself with these words- "O spinster! I am a messenger from great demon, the son of Rambha unique in battle." replied- "O great demon! Come to me fearlessly and report truly whatever has been said by the son of Rambha to you. The demon when assured of safety came down to the earth from the sky, sat comfortably on a seat and reported the message brought from the sun of Rambha.

अध्याय १९

श्लोक 20

श्रद्धा स्मृतिः पुष्टिरथो क्षमा च छाया च शक्तिः कमलालया च ।वृत्तिर्दया भ्रान्ति रथेह माया नमो ऽस्तु दैव्यै भवरूपिकायै

śraddhā smṛtiḥ puṣṭiratho kṣamā ca chāyā ca śaktiḥ kamalālayā ca / vṛttirdayā bhrānti ratheha māyā namo 'stu daivyai bhavarūpikāyai

हिन्दी अर्थ

कियन्त्यो वेदयः सन्ति ब्रह्मणः पुरुषोत्तम। येनोत्तरतया वेदिर्गदिता सर्वपञ्चका"॥ बेदयो लोकनाथस्य पञ्च धर्मस्य सेतवः। यासु अष्टं सुरेशेन लोकनाथेन शम्भुना

English

Dundubhi said- O goddess! The demon king Mahisa has sent a representation to the effect that the immortal but weak people defeated by him are moving on this earth.

अध्याय १९

श्लोक 21

ततः स्तुताः देववरैर्मृगेन्द्रमारुह्य देवी प्रगतावनीध्रम् ।विन्ध्यं महापर्वतमुच्चशृङ्गं चकार यं निम्नतरं त्वगस्त्यः

tataḥ stutāḥ devavarairmṛgendramāruhya devī pragatāvanīdhram / vindhyaṃ mahāparvatamuccaśṛṅgaṃ cakāra yaṃ nimnataraṃ tvagastyaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतीची पुष्करा वेदिस्त्रिभिः कुण्डैरलंकृता। 'समन्तपञ्चका चोक्ता वेदिरेवोत्तराऽव्यया करिष्यामि कृषिष्यामि सर्वान् कामान् यथेष्सितान्

English

O virgin! I have enslaved the heaven, earth, wind route, nether world and Sankara etc. I am the sole ruler of Indra, Rudra, Sun and all worlds (lokas).

अध्याय १९

श्लोक 22

नारद उवाच ।किर्मथमद्रिं भगवानगस्त्यस्तं निम्नशृङ्गं कृतवान् महर्षिः ।कस्मै कृते केन च कारणेन एतद् वदस्वामलसत्त्ववृत्ते

nārada uvāca / kirmathamadriṃ bhagavānagastyastaṃ nimnaśṛṅgaṃ kṛtavān maharṣiḥ / kasmai kṛte kena ca kāraṇena etad vadasvāmalasattvavṛtte

हिन्दी अर्थ

चक्रे कीर्त्यर्थमतुलं संस्थानं पार्थिवर्षभः इस प्रकार यथार्थताका विचार कर वे राजा यश-प्राप्तिके लिये समस्त पृथ्वीपर विचरण करने लगे। उसी सिलसिलेमें चे बलशाली राजा पवित्र द्वैतवन पहुँचे एवं पूर्ण सुसंतुष्ट होकर उसके भीतर प्रविष्ट हो गये॥ ९--१२॥

English

T TTtsf^T ^ IT h^IdH 3T t*ud<rl ^q'HeiS^TT 3TI

अध्याय १९

श्लोक 23

पुलस्त्य उवाच ।पुरा हि विन्ध्येन दिवाकरस्य गतिर्निरुद्धा गगनेचरस्य ।रविस्ततः कुमभभवं समेत्य होमावसाने वचनं बभाषे

pulastya uvāca / purā hi vindhyena divākarasya gatirniruddhā gaganecarasya / ravistataḥ kumabhabhavaṃ sametya homāvasāne vacanaṃ babhāṣe

हिन्दी अर्थ

प्रविष्ट होनेके बाद राजाने वहाँपर पापनाशिनी उस पवित्र सरस्वती नदीको देखा, जो पर्कटि (पाकड़) वृक्षसे उत्पन्न ब्रह्माकी पुत्री है। वह हरिजिह्ा, ब्रह्मपुत्री और सुदर्शन-जननी नामसे भी प्रसिद्ध है। वह सुविस्तृत हृद (बड़ा ताल या झील)-में स्थित है। उसके तटपर करोड़ों तीर्थ हैं। उसके जलको देखते ही राजाको उसमें स्नान करनेकी इच्छा हुई। उन्होंने स्नान किया और बड़े प्रसन्न हुए। फिर वे उत्तर दिशामें स्थित

English

T fcra)fa^ i:ll -Rtsii Wfsfrr HldMdHSSI Tffrl yciffai trpra hummiR

अध्याय १९

श्लोक 24

समागतो ऽहं द्विज दूरतस्त्वां कुरुष्व मामुद्धरणं मुनीन्द्र ।ददस्व दानं मम यन्मनीषिनं चरामि येन त्रिदिवेषु निर्वृतः

samāgato 'haṃ dvija dūratastvāṃ kuruṣva māmuddharaṇaṃ munīndra / dadasva dānaṃ mama yanmanīṣinaṃ carāmi yena tridiveṣu nirvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माकी समन्तपञ्चक वेदीपर गये। वह समन्तपञ्चक नामक धर्मस्थान चारों ओर पाँच-पाँच योजनतक फैला हुआ है वेदियाँ हैं? क्योंकि आपने इस सर्वपञ्चक वेदीको उत्तर वेदी (अन्य दिशा-सापेक्ष शब्द 'उत्तर'से विशिष्ट) कहा है

English

O enchanting beauty! O huge eyed! All gems existed on the earth, heaven or the nether world have now rested at my exchequer by virtue of the valour exercised by me.

अध्याय १९

श्लोक 25

इत्थं दिवाकरवचो गुणसंप्रयोगि श्रुत्वा तदा कलशजो वचनं बभाषे ।दानं ददामि तव यन्मनसस्त्वभीष्टं नार्थि प्रयाति विमुखो मम कश्चिदेव

itthaṃ divākaravaco guṇasaṃprayogi śrutvā tadā kalaśajo vacanaṃ babhāṣe / dānaṃ dadāmi tava yanmanasastvabhīṣṭaṃ nārthi prayāti vimukho mama kaścideva

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णु बोले लोकोंके स्वामी ब्रह्माकी पाँच वेदियाँ धर्म-सेतुके सदृश हैं, जिनपर देवाधिदेव विश्वेश्वर श्रीशम्भुने यज्ञ किया था। प्रयाग मध्यवेदी है, गया पूर्ववेदी और अनन्त फलदायिनी जगन्नाथपुरी दक्षिणवेदी है। (इसी प्रकार) तीन कुण्डोंसे अलंकृत पुष्करक्षेत्र पश्चिम वेदी है और अव्यय 'समन्तपञ्चक उत्तर वेदी है। राजर्षि कुरुने सोचा कि इस (समन्तपञ्चक) क्षेत्रको महाफलदायी करूँगा

English

II You are the best virgin among all beautiful women. I have come to this mountain for you. Hence, accept me who have conquered all worlds. O sovereign, I am the only suitable husband for you. <*lritiq4l 3TT^ TO

अध्याय १९

श्लोक 26

श्रुत्वा वचो ऽमृतमयं कलशोद्भवस्य प्राह प्रभुः करतले विनिधाय मूर्ध्नि ।एषो ऽद्य मे गिरिवरः प्ररुणाद्धि मार्गं विन्ध्यस्य निम्नकरणे भगवन् यतस्व

śrutvā vaco 'mṛtamayaṃ kalaśodbhavasya prāha prabhuḥ karatale vinidhāya mūrdhni / eṣo 'dya me girivaraḥ praruṇāddhi mārgaṃ vindhyasya nimnakaraṇe bhagavan yatasva

हिन्दी अर्थ

(बनाऊँगा) और यहीं समस्त मनोरथों (कामनाओं)- कौ खेती करूँगा अपने मनमें इस प्रकार विचारकर वे राजाओंमें शिरोमणि कुरु रथसे उतर पड़े एवं उन्होंने अपनी कीर्तिके लिये अनृपम स्थानका निर्माण किया। उन

English

Pulastya said- Goddess pleaded- "It is true that Mahisasura is sovereign on the earth and it is equally true that he has subjugated the gods.

अध्याय १९

श्लोक 27

इति रविवचनादथाह कुम्भजन्मा कुतमिति विद्धि मया हि नीचशृङ्गम् ।तव किरणजितो भविष्यते महीध्रो मम चरणसम्श्रितस्य का व्यथा ते

iti ravivacanādathāha kumbhajanmā kutamiti viddhi mayā hi nīcaśṛṅgam / tava kiraṇajito bhaviṣyate mahīdhro mama caraṇasamśritasya kā vyathā te

हिन्दी अर्थ

समन्तपञ्चक और सर्वपञ्चक समानार्थी शब्द हैं; क्योंकि 'सम' और सर्व दोनों सर्ववाची शब्द हैं, अतः दोनों शब्दोंका अर्थ एक ही है। इसमें पाठभेदसे भ्रम नहीं होना चाहिए।

English

But, O demon king! Sulka is a popular religion prevalent in our family. If Mahisa gives himself today, I will accept that Mahisa as my husband definitely.” Dundubhi asked- "O lotus-eyed virgin! What is that Sulka'? He can even give his head for you. Far to say about Sulka as it is receivable easiest way here.

अध्याय १९

श्लोक 28

इत्येवमुक्त्वा कलशोद्भावस्तु सूर्यं हि संस्तूय विनम्य भक्त्या ।जगाम संत्यज्य हि दण्डकं हि विन्ध्याचलं वृद्ध्वपुर्महर्षिः

ityevamuktvā kalaśodbhāvastu sūryaṃ hi saṃstūya vinamya bhaktyā / jagāma saṃtyajya hi daṇḍakaṃ hi vindhyācalaṃ vṛddhvapurmaharṣiḥ

हिन्दी अर्थ

पौण्डुकं॑ याम्यमहिषं स्वयं कर्षितुमुद्यतः तं कर्षन्तं नरवरं समभ्येत्य शतक्रतुः। प्रोवाच राजन् किमिदं भवान् कर्तुमिहोद्यतः

English

Pulastya said- Katyayani made a peal of laughter in reply and cheerfully she said keeping in mind the welfare of all active and inert

अध्याय १९

श्लोक 29

गत्वा वचः प्राह मुनिर्महीध्रं यास्ये महातीर्थवरं सुपुण्यम् ।वृद्धोस्मयशक्तश्च तवाधिरोढुं तस्माद् भवान् नीचतरो ऽस्तु सद्यः

gatvā vacaḥ prāha munirmahīdhraṃ yāsye mahātīrthavaraṃ supuṇyam / vṛddhosmayaśaktaśca tavādhiroḍhuṃ tasmād bhavān nīcataro 'stu sadyaḥ

हिन्दी अर्थ

राजाब्रवीत् सुरवरं तपः सत्यं क्षमां दयाम्। कृषामि शौचं दानं च योगं च ब्रह्मचारिताम् तस्योबाच हरिर्देवः कस्माद्वीजो नरेश्वर। लब्धोऽष्टाङ्गेति सहसा अवहस्य गतस्ततः

English

The goddess said- M 0 demon! Listen to the Sulka which our forefathers have persistently determined in our family. It is this whosoever shall win the virgin in battle is only eligible to be her husband.” Pulastya said- ’’Dundubhi reported this message exactly as was said by the goddess before Mahisa."

अध्याय १९

श्लोक 30

इत्येवमुक्तो मुनिस्त्तमेन स नीचशृङ्गस्त्वभवन्महीध्रः ।समाक्रमच्चापि महर्षिमुक्यः प्रोल्लङ्घ्य विन्ध्यं त्विदमाह शैलम्

ityevamukto munisttamena sa nīcaśṛṅgastvabhavanmahīdhraḥ / samākramaccāpi maharṣimukyaḥ prollaṅghya vindhyaṃ tvidamāha śailam

हिन्दी अर्थ

गतेऽपि शक्रे राजर्षिरहन्यहनि सीरधृक् । कृषतेऽन्यान् समन्ताच्च सप्तक्रोशान् महीपतिः तदाऽष्टाङ्गं महाधर्मं समाख्यातं नृपेण हि

English

ggWIKigftjil: fl#<g<JWU:l sn^tg fa-wifvitsK ft<4*m:

अध्याय १९

श्लोक 31

यावन्न भूयो निजमाव्रजामि महाश्रमं धौतवपुः सुतीर्थात् ।त्वया न तावत्त्विह वर्धितव्यं नो चेद् विशप्स्ये ऽहमवज्ञया ते

yāvanna bhūyo nijamāvrajāmi mahāśramaṃ dhautavapuḥ sutīrthāt / tvayā na tāvattviha vardhitavyaṃ no ced viśapsye 'hamavajñayā te

हिन्दी अर्थ

देह्यहं वापयिष्यामि सीरं कृषतु वै भवान् यावदेतन्मया कृष्टं धर्मक्षेत्रं तदस्तु च। स्नातानां च मृतानां च महापुण्यफलं त्विह

English

That great valorous demon marched in the company of all demons and reached soon Vindhya with the intention to fight Sarasvatl (Katyayani). WH: O Narada! The commander Cik?ura assigned the rein of army to the hands of Namara demon.

अध्याय १९

श्लोक 32

इत्येवमुक्त्वा भगवाञ्जगाम दिशं स याम्यां सहसान्तरिक्षम् ।आक्रम्य तस्थौ स हि तां तदाशां काले व्रजाम्यत्र यदा मुनीन्द्रः

ityevamuktvā bhagavāñjagāma diśaṃ sa yāmyāṃ sahasāntarikṣam / ākramya tasthau sa hi tāṃ tadāśāṃ kāle vrajāmyatra yadā munīndraḥ

हिन्दी अर्थ

होमयज्ञादिकं चान्यच्छुभं वाप्यशुभं विभो त्वत्प्रसादाद्धषीकेश शङ्खचक्रगदाधर। अक्षयं प्रवरे क्षेत्रे भवत्वत्र महाफलम्

English

So authorised Namara took with him a brigade consisting of four segments out of the whole army and rushed speedily for attack on the goddess.

अध्याय १९

श्लोक 33

तत्राश्रमं रम्यतरं हि कृत्वा संशुद्धजाम्बूनदतोरणान्तम् ।तत्राथ निक्षिप्य विदर्भपुत्रीं स्वमाश्रमं सौम्यमुपाजगाम

tatrāśramaṃ ramyataraṃ hi kṛtvā saṃśuddhajāmbūnadatoraṇāntam / tatrātha nikṣipya vidarbhaputrīṃ svamāśramaṃ saumyamupājagāma

हिन्दी अर्थ

तथा भवान् सुरैः सार्धं समं देवेन शूलिना। बस त्वं पुण्डरीकाक्ष मन्नामव्यञ्ञकेऽच्युत। इत्येवमुक्तस्तेनाहं राज्ञा बाढमुवाच तम् कुरुकी कथा, कुरुक्षेत्रका निर्माण-प्रसङ्ग और पृथूदक तीर्थका माहात्म्य

English

Sii Brahma etc. gods when they saw him marching said to Mahadevi- 0 Ambike! tie shield on your breast.

अध्याय १९

श्लोक 34

ऋतावृतौ पर्वकालेषु नित्यं तम्मबरे ह्याश्रममावसत् सः ।शेषं च कालं स हि दण्डकस्थस् तपश्चारामितकान्तिमान् मुनिः

ṛtāvṛtau parvakāleṣu nityaṃ tammabare hyāśramamāvasat saḥ / śeṣaṃ ca kālaṃ sa hi daṇḍakasthas tapaścārāmitakāntimān muniḥ

हिन्दी अर्थ

राजाने सुवर्णमय हल बनवाकर उसमें शङ्करके बैल एवं यमराजके पौण्ड्क नामक भैंसेको नाँधकर स्वयं जोतनेके लिये तैयार हुए। इसपर इन्द्रने उनके पास जाकर कहा --राजन्! आप यहाँ यह कया करनेके लिये उद्यत हुए हैं? राजा बोले--मैं यहाँ तप, सत्य, क्षमा, दया, शौच, दान, योग और ब्रह्मचर्य -इन अष्टाङ्गोंकी खेती कर रहा हूँ

English

aiftgig ^poRptf g gsnft g fttur.i g>gg ftrsg uRgmtiuoii

अध्याय १९

श्लोक 35

विनन्ध्यो ऽपि दृष्ट्वा गगने महाश्रमं वृद्धिं न यात्येव भयान्महर्षेः ।नासौ निवृत्तेति मतिं विधाय स संस्थितो नीचतराग्रशृङ्गः

vinandhyo 'pi dṛṣṭvā gagane mahāśramaṃ vṛddhiṃ na yātyeva bhayānmaharṣeḥ / nāsau nivṛtteti matiṃ vidhāya sa saṃsthito nīcatarāgraśṛṅgaḥ

हिन्दी अर्थ

इसपर इन्द्र उनसे बोले-नरेश्वर! आपने (कृषिके लिये साधनभूत) हल और बीज कहाँसे प्राप्त किये हँ ? यह कहते हुए उपहास कर इन्द्र वहाँसे शीघ्र ही चले गये। इन्द्रके चले जानेपर भी राजा प्रतिदिन हल लेकर चारों ओर सात कोसोंतक पृथ्वी जोतते रहे। तब मैंने (विष्णुने) उनसे जाकर कहा-कुरु! तुम यह क्या कर रहे हो? (इसपर) राजाने कहा--मैं (पूर्वोक्त) अष्टाङ्ग- महाधर्मौकी खेती कर रहा हूँ। फिर मैंने उनसे पूछा

English

The goddess replied- "O gods! I will not tie body with shield. Who is here so bold as to stand before me among demons.” ggr g gjcra fft wftgrwfi When the goddess declined putting shield (kavaca), Visnupahjara strota, as described earlier, was chanted for her defence by those

अध्याय १९

श्लोक 36

एवं त्वगस्त्येन महाचलेन्द्रः स नीचशृङ्गे हि कृतो महर्षे ।तस्योर्ध्वशृङ्गे मुनिसंस्तुता सा दुर्गा स्थिता दानवनाशनार्थम्

evaṃ tvagastyena mahācalendraḥ sa nīcaśṛṅge hi kṛto maharṣe / tasyordhvaśṛṅge munisaṃstutā sā durgā sthitā dānavanāśanārtham

हिन्दी अर्थ

राजन्! बीज कहाँ है? राजाने कहा --बीज मेरे शरीरमें है। मैंने उनसे कहा-उसे मुझे दे दो। मैं (उसे) बोऊँगा, तुम हल चलाओ। तब राजाने अपना दाहिना हाथ फैला दिया। फैलाये हुए हाथको देखकर मैंने चक्रसे शीघ्र ही उसके हजारों टुकड़े कर डाले और उन डुकड़ोंको तुम देवताओंको दे दिया। उसके बाद राजाने वाम बाहु दिया और उसे भी मैंने काट दिया। इसी प्रकार उसने दोनों ऊरुओंको दिया। उन दोनोंको

English

O Brahmin! Durga so defended (by Visnu paiijara strota) put in pain in various ways the demon Mahisa who had defeated all gods.

अध्याय १९

श्लोक 37

देवाश्च सिद्धाश्च महोरगाश्च विद्याधरा भूतगणाश्च सर्वे ।सर्वाप्सरोभिः प्रतिरामयन्तः कात्यायनीं तस्थुरपेतशोकाः

devāśca siddhāśca mahoragāśca vidyādharā bhūtagaṇāśca sarve / sarvāpsarobhiḥ pratirāmayantaḥ kātyāyanīṃ tasthurapetaśokāḥ

हिन्दी अर्थ

भी मैंने काट दिया। तब उसने अपना मस्तक दिया, जिससे मैं उसके ऊपर प्रसन्न हो गया और कहा--तुम्हें मैं वर दूँगा। मेरे ऐसा कहनेपर कुरुने (मुझसे) वर माँगा- कुरुने कहा--जितने स्थानको मैंने जोता है, वह धर्मक्षेत्र हो जाय और यहाँ त्रान करनेवालों एवं मरनेवालोंको महापुण्यकी प्राप्ति हो। माधव! विभो! शङ्खचक्रगदाधारी हृषीकेश! यहाँ किये गये उपवास,

English

The supreme god Sambhu had thus told Vaisnava Panjara strota to that huge-eyed (Katyayani) and she had killed that

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 19
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.