Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
26
अध्याय 26 / 95

Adhyaya 26

71 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ71 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २६

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चविंशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।ततः संपूजितो रुद्रः शैलेन प्रीतिमानभूत् ।सस्मार च महर्षिस्तु अरुन्धत्या समं ततः

iti śrīvāmanapurāṇe pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / tataḥ saṃpūjito rudraḥ śailena prītimānabhūt / sasmāra ca maharṣistu arundhatyā samaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

अथ हैत्येश्वरं प्राह विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः। ततत् त्वया सलिलं दत्तं गृहीतं पाणिना मया वैवस्वते तथाऽतीते काले मन्वन्तरे तथा

English

Those gods crossed on their way all oceans of this earth, the mountains surrounded by forests and numerous other divine rivers too.

अध्याय २६

श्लोक 2

ते संस्मृतास्तु ऋषयः शङ्करेण महात्मना ।समाजग्मुर्महाशैलं मन्दरं चारुकन्दरम्

te saṃsmṛtāstu ṛṣayaḥ śaṅkareṇa mahātmanā / samājagmurmahāśailaṃ mandaraṃ cārukandaram

हिन्दी अर्थ

सावर्णिके तु संप्राप्ते भवानिन्द्रो भविष्यति। इदानीं भुवनं सर्व दत्तं शक्राय वै पुरा चतुर्युगव्यवस्था च साधिका ह्योकसप्ततिः। नियन्तव्या मया सर्वे ये तस्य परिपन्थिनः

English

(MI TTcrwT ^T^ll ^ II

अध्याय २६

श्लोक 3

तानागतान् समीक्ष्यैव देवस्त्रिपुरनाशनः ।अभ्युत्थायाभिपूज्यैतानिदं वचनमब्रवीत्

tānāgatān samīkṣyaiva devastripuranāśanaḥ / abhyutthāyābhipūjyaitānidaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

तत्र देवसुखोपेते प्रासादशतसंकुले ममाज्ञया कालमिमं तिष्ठ स्त्रीशतसंवृतः। यावत्सुरैश्च विप्रैश्च न विरोधं गमिष्यसि

English

They all then saw the land deserted, unseen by the sun, and surrounded by the endless darkness from all sides.

अध्याय २६

श्लोक 4

धन्यो ऽयं पर्वतश्रेष्ठः श्लाघ्यः पूज्यश्च दैवतैः ।धूतपापस्तथा जातो भवतां पादपङ्कजैः

dhanyo 'yaṃ parvataśreṣṭhaḥ ślāghyaḥ pūjyaśca daivataiḥ / dhūtapāpastathā jāto bhavatāṃ pādapaṅkajaiḥ

हिन्दी अर्थ

तावतूत्वं भुङ्द्व संभोगान् सर्वकामसमन्वितान्। यदा सुरैश्च विप्रैश्च विरोधं त्वं करिष्यसि। बन्धिष्यन्ति तदा पाशा वारुणा घोरदर्शनाः आप्यायितो येन देव स्मरेयं त्वामहं सदा

English

^TO^I^igct^'^rpra^iRoii

अध्याय २६

श्लोक 5

स्थीयतां विस्तृते रम्ये गिरिप्रस्थे समे शुभे ।शिलासु पद्मवार्णासु श्लक्ष्णासु च मृदुष्वपि

sthīyatāṃ vistṛte ramye giriprasthe same śubhe / śilāsu padmavārṇāsu ślakṣṇāsu ca mṛduṣvapi

हिन्दी अर्थ

शक्तिशाली भगवान् विष्णुने पृथ्वीतलके नीचे स्थित सुतल नामक पातालको बलिके लिये दे दिया। तदनन्तर सर्वेश्वर विष्णुने हैत्येश्वरसे कहा --मैने तुम्हारे द्वारा दानके लिये दिये हुए जलको अपने हाथमें ग्रहण किया है; अतः तुम्हारी उत्तम आयु कल्पप्रमाणकी होगी तथा वैवस्वत मन्वन्तरका काल व्यतीत होनेपर एवं सावर्णिक मन्वन्तरके आनेपर तुम इन्द्रपद प्राप्त करोगे इन्द्र बनोगे। इस समयके लिये मैंने समस्त भुवनको

English

Whey they finally reached the place known as Amrta, the learned hermit Kasyapa consecrated all gods of Kamadavrata for one thousand years in order for the pleasure of that Yogi, thousand-eyed, benevolent Narayana.

अध्याय २६

श्लोक 6

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमुक्ता देवेन संकरेण महर्षयः ।सममेव त्वरुन्धत्या विविशुः शैलसानुनि

pulastya uvāca / ityevamuktā devena saṃkareṇa maharṣayaḥ / samameva tvarundhatyā viviśuḥ śailasānuni

हिन्दी अर्थ

पहले ही इन्द्रको दे रखा है। इकहत्तर चतुर्युगीके कालसे कुछ अधिक कालतक जो समयकी व्यवस्था है अर्थात् एक मन्वन्तरके कालतक मैं उसके (इन्द्रके) विरोधियोंको अनुशासित करूँगा बलि! पूर्वकालमें उसने बड़ी श्रद्धासे मेरी आराधना की थी, अतः तुम मेरे कहनेसे सुतल नामक पातालमें जाकर मेरे आदेशका भलीभाँति पालन करो तथा देवताओंके मुखसे भरे-पूरे सैकड़ों प्रासादोंसे

English

sR^UT W Tgn: ^ <R3JT^n(Wdl:IR9ll

अध्याय २६

श्लोक 7

उपविष्टेषु ऋषिषु नन्दी देवगणाग्रणीः ।अर्घ्यादिना समभ्यर्च्य स्थितः प्रयतमानसः

upaviṣṭeṣu ṛṣiṣu nandī devagaṇāgraṇīḥ / arghyādinā samabhyarcya sthitaḥ prayatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

रेष्ठ सरिताओंवाले उस स्थानपर निवास करो। दानवेश्वर! सुगन्धिसे अनुलिप्त हो तथा श्रेष्ठ आभरणोंसे भूषित एवं माला और चन्दन आदिसे अलंकृत सुन्दर स्वरूपवाले तुम नृत्य और गीतसे युक्त विविध भाँतिके महान् भोगोंका उपभोग करते हुए सैकड़ों स्त्रियोंसे आवृत होकर इतने कालतक मेरी आज्ञासे वहाँ निवास करो। जबतक तुम देवताओं एवं ब्राह्मणोंसे विरोध न करोगे, तबतक समस्त कामनाओंसे युक्त भोगोंको

English

All gods then sat in strict penance by observing celibacy, silence and in posture of in an orderly manner.

अध्याय २६

श्लोक 8

ततो ऽब्रवीत् सुरपतिर्धर्म्य वाक्यं हितं सुरान् ।आत्मनो यशसो वृद्ध्यै सप्तर्षीन् विनयान्वितान्

tato 'bravīt surapatirdharmya vākyaṃ hitaṃ surān / ātmano yaśaso vṛddhyai saptarṣīn vinayānvitān

हिन्दी अर्थ

भोगोगे। किंतु जब तुम देवों एवं ब्राह्मणोंके साथ विरोध करोगे तो देखनेमें भयंकर वरुणके पाश तुम्हे बाँध लेंगे बलिने पूछा-- है भगवन्! है देव! आपकी. आज्ञासे वहाँ पातालमें निवास करनेवाले मेरे भोगोंका साधन क्या होगा? जिससे तृप्त होकर मैं सदा आपका स्मरण करूँगा

English

cfcyUMtfH 'WFTctBrcTT^f W<<W:I

अध्याय २६

श्लोक 9

हर उवाच ।कश्यपात्रे वारुणेय गाधेय शृणु गौतम् ।भरद्वाज शृणुष्व त्वमङ्गिरस्त्वं शृणुष्व च

hara uvāca / kaśyapātre vāruṇeya gādheya śṛṇu gautam / bharadvāja śṛṇuṣva tvamaṅgirastvaṃ śṛṇuṣva ca

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानूने कहा-अविधिपूर्वक दिये गये दान, श्रोत्रिय ब्राह्मणसे रहित श्राद्ध तथा बिना श्रद्धाके किये गये जो हवन हैं, वे तुम्हारे भाग होंगे अदक्षिणास्तथा यज्ञा: क्रियाश्वाविधिना कृता: । 'फलानि तब दास्यन्ति अधीतान्यत्रतानि च

English

Lord Kasyapa chanted a Vedic psalm known as the supreme soul Visnu for attaining their grace.

अध्याय २६

श्लोक 10

ममासीद् दक्षतनुजा प्रिया सा दक्षकोपतः ।उत्ससर्ज सती प्राणान् योगदृष्ट्य पुरा किलः

mamāsīd dakṣatanujā priyā sā dakṣakopataḥ / utsasarja satī prāṇān yogadṛṣṭya purā kilaḥ

हिन्दी अर्थ

उदकेन विना पूजा विना दर्भेण या क्रिया। आज्येन च विना होमं फलं दास्यन्ति ते बले यश्चेदं स्थानमाश्रित्य क्रियाः काञ्चित् करिष्यति। न तत्र चासुरो भागो भविष्यति कदाचन

English

Eulogy of Narayana by Kasyapa

अध्याय २६

श्लोक 11

साद्य भूयः समुद्भूता शैलराजसुता उमा ।सा मदर्थाय शैलेन्द्रो याच्यतां द्विजसत्तमाः

sādya bhūyaḥ samudbhūtā śailarājasutā umā / sā madarthāya śailendro yācyatāṃ dvijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठाश्रमे महापुण्ये तथा विष्णुपदे हृदे। ये च श्राद्धानि दास्यन्ति व्रतं नियममेव च क्रिया कृता च या काचिद् विधिनाऽविधिनापि वा। सर्व तदक्षयं तस्य भविष्यति न संशयः

English

grftFT fafcld%H p- «p| %03

अध्याय २६

श्लोक 12

पुलस्त्य उवाच ।सप्तर्षयस्त्वेवमुक्ता बाढमित्यब्रुवन् वचः ।ॐनमः शङ्करायेति प्रोक्त्वा जग्मुर्हिमालयम्

pulastya uvāca / saptarṣayastvevamuktā bāḍhamityabruvan vacaḥ / oṃnamaḥ śaṅkarāyeti proktvā jagmurhimālayam

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे एकादश्यामुपोषितः । द्वादश्यां वामनं दृष्टा स्त्रात्वा विष्णुपदे हृदे। दानं दत्त्वा यथाशक्त्या प्राप्नोति परमं पदम् शशास च यधापूर्वमिन्द्रस्त्रैलोक्यमूर्जितः। निःशेषं च तदा कालं बलिः पातालमास्थितः

English

SR lf ^ gq f sr p y ra

अध्याय २६

श्लोक 13

ततो ऽप्यरुन्धतीं शर्वः प्राह गच्छस्व सुन्दरि ।पुरन्ध्र्यो हि पुरन्ध्रीणां गतिं धर्मस्य वे विदुः

tato 'pyarundhatīṃ śarvaḥ prāha gacchasva sundari / purandhryo hi purandhrīṇāṃ gatiṃ dharmasya ve viduḥ

हिन्दी अर्थ

शृणुयाद्यो वामनस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते वामनस्य च माहात्म्यं शृण्वन् पापैः प्रमुच्यते

English

trrw fgft# ggWT 3^nr

अध्याय २६

श्लोक 14

इत्येवमुक्ता दुर्लङ्घ्यं लोकाचारं त्वरुन्धती ।नमस्ते रुद्र इत्युक्त्वा जगाम पतिना सह

ityevamuktā durlaṅghyaṃ lokācāraṃ tvarundhatī / namaste rudra ityuktvā jagāma patinā saha

हिन्दी अर्थ

दक्षिणारहित यज्ञ, अविधिपूर्वक किये गये कर्म और ब्रतसे रहित अध्ययन तुम्हें फल प्रदान करेंगे। हे बलि! जलके बिना की गयी पूजा, बिना कुशकी की गयी क्रिया और बिना घीके किये गये हवन तुमको फल देंगे। इस स्थानका आश्रय कर जो मनुष्य किन्हीं भी क्रियाओंको करेगा, उसमें कभी भी असुरोंका अधिकार न होगा। अत्यन्त पवित्र ज्येष्ठाश्रम तथा विष्णुपद सरोवरमें जो श्राद्ध, दान, व्रत या नियम-पालन

English

tsrw^ft ws fr fSfoyr

अध्याय २६

श्लोक 15

गत्वा हिमाद्रिशिखरमोषधिप्रस्थमेव च ।ददृशुः शैलराजस्य पुरीं सुरपुरीमिव

gatvā himādriśikharamoṣadhiprasthameva ca / dadṛśuḥ śailarājasya purīṃ surapurīmiva

हिन्दी अर्थ

करेगा तथा विधि या अविधिपूर्वक जो कोई क्रिया वहाँ की जायगी, उसके लिये वे सभी निःसंदेह अक्षय फलदायी होगा। जो मनुष्य ज्येष्ठमासके शुक्ल पक्षमें एकादशीके दिन उपवास कर ड्वादशीके दिन विष्णुपद नामके सरोबरमें स्नान कर वामनका दर्शन करनेके बाद यथाशक्ति दान देगा, बह परम पदको प्राप्त करेगा ॥ ७८--८४॥

English

^iE e hpk fa*sr: r ftg nrf dg anrsr spfo snfaro fen w ^r^gqisr w

अध्याय २६

श्लोक 16

ततः संपूज्यमानास्ते शैलयोषिद्भिरादरात् ।सुनाभादिभिरव्यग्रैः पुज्यमानास्तु पर्वतैः

tataḥ saṃpūjyamānāste śailayoṣidbhirādarāt / sunābhādibhiravyagraiḥ pujyamānāstu parvataiḥ

हिन्दी अर्थ

लोमहर्षणजी बोले भगवान् उस सर्वव्यापी रूपसे बलिको यह वरदान तथा इन्द्रको स्वर्ग प्रदानकर अन्तर्हित हो गये। तबसे बलशाली इन्द्र पहलेकी भाँति तीनों लोकोंका शासन करने लगे और बलि सर्वदा पातालमें निवास करने लगे। इस प्रकार उन भगवान् (वामन) विष्णुका उत्तम माहात्म्य कहा गया; जो इसे (वामन-माहात्म्यको) सुनता है, वह सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। द्विजश्रेष्ठो! बलि एवं प्रह्णादके संवाद,

English

■g#3T: TTOSgra: 3131 y^PvK: TTPTOTS 3T%H 3 ^M>tPT W^rrfT w^rf

अध्याय २६

श्लोक 17

गन्धर्वैः किंनरैर्यक्षैस्तथान्यैस्तत्पुरस्सरैः ।विविशुर्भवनं रम्यं हिमाद्रेर्हाटकोज्जवलम्

gandharvaiḥ kiṃnarairyakṣaistathānyaistatpurassaraiḥ / viviśurbhavanaṃ ramyaṃ himādrerhāṭakojjavalam

हिन्दी अर्थ

बलि एवं शुक्रकी मन्त्रणा तथा बलि एवं विष्णुके चरितका जो मनुष्य स्मरण करेंगे, उन्हें कभी कोई आधि एवं व्याधि न होगी तथा उनका मन भी मोहसे आकुल नहीँ होगा। है महाभागो! इस कथाको सुनकर राज्यच्युत व्यक्ति अपने राज्यको एवं वियोगी मनुष्य अपने प्रियको प्राप्त करता है। (इनको सुननेसे) ब्राह्मणको वेदकी प्राप्ति होती है, क्षत्रिय पृथ्वीकी जय प्राप्त करता है तथा वैश्यको धन-समृद्धि एवं शूद्रको

English

gmpgifg gtasi cjm<*k < gm i gt«i g% arfyidii -?ra«ni tt^rtri g'gg ^jertt ^pg

अध्याय २६

श्लोक 18

ततः सर्वे महात्मानास्तपसा धौतकल्मषाः ।समासाद्य महाद्वारं संतस्थुर्द्वाःस्थकारणात्

tataḥ sarve mahātmānāstapasā dhautakalmaṣāḥ / samāsādya mahādvāraṃ saṃtasthurdvāḥsthakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

सुखकी प्राप्ति होती है। वामनका माहात्म्य सुननेसे पापोंसे मुक्ति होती है॥ ८५--९१॥ सरस्वती नदीका वर्णन--उसका कुरुक्षेत्रमें प्रवाहित होना १४९

English

■RTdift^arsfiT tntfsftrittciT ^Rtt iftt *P<tT ^n

अध्याय २६

श्लोक 19

ततस्तु त्वरितो ऽभ्यागाद् द्वाःस्थो ऽद्रिर्गन्धमादनः ।धारयन् वै करे दण्डं पद्मरागमयं महत्

tatastu tvarito 'bhyāgād dvāḥstho 'drirgandhamādanaḥ / dhārayan vai kare daṇḍaṃ padmarāgamayaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

सरस्वती नदीका वर्णन--उसका कुरुक्षेत्रमें प्रवाहित होना सर्वपापक्षयकरी स्मरणादेव नित्यशः॥

English

imlfwrai 3T5UJ yiHlrd^d Tgqpig

अध्याय २६

श्लोक 20

ततस्तमूचुर्मुनयो गत्वा शैलपतिं शुभम् ।निवेदयास्मान् संप्राप्तान् महत्कार्यर्थिनो वयम्

tatastamūcurmunayo gatvā śailapatiṃ śubham / nivedayāsmān saṃprāptān mahatkāryarthino vayam

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् प्लक्षे स्थितां दृष्टा मार्कण्डेयो महामुनिः । त्वं देवि सर्वलोकानां माता देवारणिः शुभा। सदसद् देवि यत्त्रिंचिन्मोक्षदाय्यर्थवत् पदम्॥ तत् सर्व त्वयि संयोगि योगिवद् देवि संस्थितम्। अक्षरं परमं देवि यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

English

pgtsftn ^gtsftri ^ftraregfo qfirffa^far ^reftri ^mfrsfrn ^siftr sum

अध्याय २६

श्लोक 21

इत्येवमुक्तः शैलेन्द्रो ऋषिभिर्गन्धमादनः ।जगाम तत्र यत्रास्ते शैलराजो ऽद्रिभिर्वृतः

ityevamuktaḥ śailendro ṛṣibhirgandhamādanaḥ / jagāma tatra yatrāste śailarājo 'dribhirvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अक्षरं परमं ब्रह्म विश्वं चैतत् क्षरात्मकम्॥ तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषतः॥

English

Tum^rsftf ifpj isfii ^tdtsftri ^fijransfai fgswftuyfcu fpwrtf qr^ram f^R snfajtf 3TTf^rEtrT3T: ^tUT 3Tlf3^

अध्याय २६

श्लोक 22

निषण्णो भुवि जानुभ्यां दत्त्वा हस्तौ मुखे गिरिः ।दण्डं निक्षिप्य कक्षायामिदं वचनमब्रवीत्

niṣaṇṇo bhuvi jānubhyāṃ dattvā hastau mukhe giriḥ / daṇḍaṃ nikṣipya kakṣāyāmidaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

ॐन्काराक्षरसंस्थानं यत् तद् देवि स्थिरास्थिरम्। तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद् देवि नास्ति च

English

otter ymt 7^[: wnfOTSi^sftr l^jrr fg£ igitg HHnitaTsfa u fomfin Iepotei

अध्याय २६

श्लोक 23

गन्धमादन उवाच ।इमे हि ऋषयः प्राप्ताः शैलराज तवार्थिनः ।द्वारे स्थैताः कार्यिणस्ते तव दर्शनलालसाः

gandhamādana uvāca / ime hi ṛṣayaḥ prāptāḥ śailarāja tavārthinaḥ / dvāre sthaitāḥ kāryiṇaste tava darśanalālasāḥ

हिन्दी अर्थ

त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम्। ऋषियोंने पूछा-- (लोमहर्षणजी!) कुरुक्षेत्रमें प्रवाहित होनेवाली नदियोंमें श्रेष्ठ भाग्यशालिनी यह सरस्वती नदी कैसे उत्पन्न हुई? सरोवरमें जाकर अगल-बगलमें (अपने दोनों तटोंपर) तीर्थोकी स्थापना

English

3*4wH 3TP ETRWd ^dlfi:

अध्याय २६

श्लोक 24

पुलस्त्य उवाच ।द्वाःस्थवाक्यं समाकर्ण्य समुत्थायाचलेश्वरः ।स्वयमभ्यागमद् द्वारि समादायार्घ्यमुत्तमम्

pulastya uvāca / dvāḥsthavākyaṃ samākarṇya samutthāyācaleśvaraḥ / svayamabhyāgamad dvāri samādāyārghyamuttamam

हिन्दी अर्थ

करती हुई दृश्य और अदृश्यरूपसे यह शुभ नदी किस प्रकार पश्चिम दिशाको गयी? इस सनातन तीर्थ-वंशका विस्तारपूर्वक वर्णन करें 'लोमहर्षणने कहा-- (ऋषियो!) स्मरण करनेमात्रसे ही नित्य सभी पापोंको नष्ट करनेवाली यह सनातनी श्रेष्ठ (सरस्वती) नदी पाकड़ वृक्षसे उत्पन्न हुई है। यह पवित्र जलधारमयी महानदी हजारों पर्वतोंको

English

3R^grcfe?T ung^rat: cOTsm.- gg$Ri gT?lsfR tg^n

अध्याय २६

श्लोक 25

तान्र्च्यार्घ्यादिना शैलः समानीय सभातलम् ।उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः कृतासनपरिग्रहान्

tānrcyārghyādinā śailaḥ samānīya sabhātalam / uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ kṛtāsanaparigrahān

हिन्दी अर्थ

तोड़ती-फोड्ती हुई प्रसिद्ध द्वैत वनमें प्रविष्ट हुई, ऐसी प्रसिद्धि है। महामुनि मार्कण्डेयने उस प्लक्षवृक्षमें स्थित सरस्वती नदीको देखकर सिरसे (सिर झुकाकर नम्रतापूर्वक) प्रणाम करनेके बाद उसकी स्तुति की -हे देवि! आप सभी लोकोंकी माता एवं देवोंकी शुभ अरणि हैं। देवि! समस्त सद्, असद्, मोक्ष देनेवाले एवं अर्थवान् पद्, यौगिक क्रियासे युक्त पदार्थकी भाँति आपमें मिलकर स्थित हैं। देवि! अक्षर परमब्रह्म तथा यह विनाशशील

English

grcjffisj grjftfgr mgf mjf'ir^g eiii

अध्याय २६

श्लोक 26

हिमवानुवाच ।अनभ्रवृष्टिः किमियमुताहो ऽकुसुमं फलम् ।अप्रतर्क्यमचिन्त्यं च भवदागमनं त्विदम्

himavānuvāca / anabhravṛṣṭiḥ kimiyamutāho 'kusumaṃ phalam / apratarkyamacintyaṃ ca bhavadāgamanaṃ tvidam

हिन्दी अर्थ

समस्त संसार आपपमें प्रतिष्ठित है॥ ३--७॥ जिस प्रकार काठमें आग एवं पृथिवीमें गन्धकी निश्चित स्थिति होती है, उसी प्रकार तुम्हारे भीतर ब्रह्म और यह सम्पूर्ण जगत् नित्य (सदा) स्थित हैं। देवि! जो कुछ भी स्थिर (अचर) तथा अस्थिर (चर) है, वह

English

^ xl Tpsfaqi jpi OT:ll ^ll

अध्याय २६

श्लोक 27

अद्यप्रभृति धन्यो ऽस्मि शैलराडद्य सत्तमाः ।संशुद्धदेहो ऽस्मयद्यैव यद् भवन्तो ममाजिरम्

adyaprabhṛti dhanyo 'smi śailarāḍadya sattamāḥ / saṃśuddhadeho 'smayadyaiva yad bhavanto mamājiram

हिन्दी अर्थ

सब ओंकार अक्षरमें अवस्थित है। जो कुछ भी अस्तित्वयुक्त है या अस्तित्वविहीन, उन सबमें ओंकारकी तीन मात्राएँ (अनुस्यूत) हैं। है सरस्वति! भूः, भुवः, स्वः-ये तीनों लोक; ऋक यजुः, सामये तीनों वेहै; आन्वीक्षिकी, त्रयी और वार्ता-ये तीनों विद्याएँ; गार्हपत्य,

English

Kasyapa prayed- Salute to Ekasrnga, Vrsarci, Sindhuvrsa, Vrsakapi, Suravrsa, Anadisambhava, Rudrakapila, Visvaksena, Sarvabhutapati, Dhruva, Dharmadharma, Vaikuntha, Vrsavartta, Anadimadhyanidhana, Dhananjaya, Sucisrava, Prsniteja, Nijajaya, Amrtesaya, Sanatana, Tridhama, Tusita, Mahatattva, Lokanatha, Padmanabha Virinci, Bahurupa, Aksaya, Aksara, Havyabhuja, Khandaparasu, Sakra, Munjakesa, Harisa, Mahadaksina, Hrslkesa, Suksma, Mahaniyamadhara, Viraja

अध्याय २६

श्लोक 28

आत्मसंसर्गसंशुद्धं कृतवन्तो द्विजोत्तमाः ।दृष्टिपूतं पदाक्रान्तं तीर्थं सारस्वतं यथा

ātmasaṃsargasaṃśuddhaṃ kṛtavanto dvijottamāḥ / dṛṣṭipūtaṃ padākrāntaṃ tīrthaṃ sārasvataṃ yathā

हिन्दी अर्थ

त्रीणि ज्योतींषि वर्गाश्च त्रयो धर्मादयस्तथा॥ १० अग्नि -ये तीनों ज्योतियाँ; धर्म, अर्थ, कामये तीनों जयो गुणास्त्रयो वर्णास्त्रयो देवास्तथा क्रमात्। त्रैधातवस्तथावस्थाः पितरश्चैवमादयः

English

Purusottama, Sahastrabahu, Sahastramurti, Sahastrasya and Sahastrasambhava you are addressed as Sahastrasattva. O Puspahasa, O Carama! you are Vau§at and addressed as Vasat. You are Agrayya, in yajiias, Sahastradhara, Bhuh, Bhuvah and Svah. You are Vedavedya, Brahmasaya, Brahmanapriya, Dyauh, Matars'va, Dharma, Hota, Pota, Manta, Neta and Homahetu. You are Agrayya of Visvateja and Subhanda by directions viz. the directions are embedded with you. You are Ijya, Sumedha, Samidha, Mati, Gati and donor. You are Yoga, emancipation, Strsta, Dhata, Paramayajna, Soma, Dlksita, Daksina

अध्याय २६

श्लोक 29

दासो ऽहं भवतां विप्राः कृतपुण्यश् च सांप्रतम् ।येनार्थिनो हि ते यूयं तन्ममाज्ञातुमर्हथ

dāso 'haṃ bhavatāṃ viprāḥ kṛtapuṇyaś ca sāṃpratam / yenārthino hi te yūyaṃ tanmamājñātumarhatha

हिन्दी अर्थ

एतन्मात्रात्रयं देवि तव रूपं सरस्वति। विभिन्नदर्शनामाद्यां ब्रह्मणो हि सनातनीम् तास्त्वदुच्चारणाद् देवि क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः

English

and the universe. You are Sthavira,

अध्याय २६

श्लोक 30

सदारो ऽहं समं पुत्रैर्भृत्यैर्नप्तृभिरव्ययाः ।किङ्करो ऽस्मि स्थितो युष्मदाज्ञाकारी तदुच्यताम्

sadāro 'haṃ samaṃ putrairbhṛtyairnaptṛbhiravyayāḥ / kiṅkaro 'smi sthito yuṣmadājñākārī taducyatām

हिन्दी अर्थ

अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् स विष्णुः स वृषो ब्रह्मा चन्द्रार्कज्योतिरेव च। विश्वावासं विश्वरूपं विश्वात्मानमनीश्वरम्

English

Hiranyanabha, . Narayana, Trinayana, Adityavarna, Adityateja, Mahapurusa,

अध्याय २६

श्लोक 31

पुलस्त्य उवाच ।शैलराजवचः श्रुत्वा ऋषयः संशितव्रतः ।ऊचुरङ्गिरसं वृद्धं कार्यमद्रौ निवेदय

pulastya uvāca / śailarājavacaḥ śrutvā ṛṣayaḥ saṃśitavrataḥ / ūcuraṅgirasaṃ vṛddhaṃ kāryamadrau nivedaya

हिन्दी अर्थ

अनादिमध्यनिधनं सदसच्च सदेव तु एवं देवि त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलं च यत्। अट्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम्

English

Purusottama, Adideva, Suvikrama,

अध्याय २६

श्लोक 32

इत्येवं चोदितः सर्वैरृषिबिः कश्यपादिभिः ।प्रत्युवाच परं वाक्यं गिरिराजं तमङ्गिराः

ityevaṃ coditaḥ sarvairṛṣibiḥ kaśyapādibhiḥ / pratyuvāca paraṃ vākyaṃ girirājaṃ tamaṅgirāḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां देवि त्वत्त एवोपलब्धिः बैश्य-ये तीनों वर्ण; तीनों देव; वात, पित्त, कफ --

English

Prabhakara, Sambhu, Svayambhu, Bhuta etc., Mahabhuta, Visvabhuta and the universe. You are the saviour and protector of this world; you are sacred, Visvabhava, Urdhrakarma, Amrta, Divaspati, Vacaspati, Ghrtarci, Anantakarma, Vansa, Pragvansa, Visvapa and bless the desired object to the devotees.

अध्याय २६

श्लोक 33

अङ्गिरा उवाच ।श्रूयतां पर्वतश्रेष्ठ येन कार्येण वै वयम् ।समागतास्त्वत्सदनमरुन्धत्या समं गिरे

aṅgirā uvāca / śrūyatāṃ parvataśreṣṭha yena kāryeṇa vai vayam / samāgatāstvatsadanamarundhatyā samaṃ gire

हिन्दी अर्थ

पितर इत्यादि ये सभी ओंकारके मात्रात्रयस्वरूप आपके रूप हैं। आपको ब्रह्मकी विभिन्न रूपोंवाली आद्या एवं सनातनी मूर्ति कहा जाता है ॥ ८--१२॥ देवि! ब्रह्ममादी लोग आपकी शक्तिसे ही उच्चारण करके सोमसंस्था, हविःसंस्था एवं सनातनी पाकसंस्थाको सम्पन्न करते हैं। अर्धमात्रामें आश्रित आपका यह अनिर्देश्य पद अविकारी, अक्षय, दिव्य

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 34

यो ऽसौ महात्मा सर्वात्मा दक्षयज्ञक्षयङ्करः ।शङ्करः शूलधृक् शर्वस्त्रिनेत्रो वृषवाहनः

yo 'sau mahātmā sarvātmā dakṣayajñakṣayaṅkaraḥ / śaṅkaraḥ śūladhṛk śarvastrinetro vṛṣavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा अपरिणामी है। यह आपका अनिर्देश्य पद परम रूप है, जिसका वर्णन मैं नहीं कर सकता। न तो मुखसे ही इसका वर्णन हो सकता है और न जिहा, तालु, ओष्ठ आदिसे ही। तुम्हारा वह रूप ही विष्णु वृष (धर्म), ब्रह्मा, चन्द्रमा, सूर्य एवं ज्योति है। उसीको विश्वावास, विश्वरूप, विश्वात्मा एवं अनीश्वर (स्वतन्त्र) कहते हैं

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 35

जीमूतकेतुः शत्रुघ्नो यज्ञभोक्ता स्वयं प्रभुः ।यमीश्वरं वदन्त्येके शिवं स्थाणौ भवं हरम्

jīmūtaketuḥ śatrughno yajñabhoktā svayaṃ prabhuḥ / yamīśvaraṃ vadantyeke śivaṃ sthāṇau bhavaṃ haram

हिन्दी अर्थ

आपका यह रूप सांख्य-सिद्धान्त तथा वेदद्वारा वर्णित, (वेदोंकी) बहुत-सी शाखाओंद्वारा स्थिर किया हुआ, आदि-मध्य-अन्तसे रहित, सत्-असत् अथवा एकमात्र सत् (ही) है। यह एक तथा अनेक प्रकारका, वेदोंद्रारा एकाग्र भक्तिसे अवलम्बित, आख्या (नाम)- विहीन, ऐश्वर्य आदि षड्गुणोंसे युक्त, बहुत नामोंवाला तथा त्रिगुणाश्रय है। आपका यह तत्त्वगुणात्मक रूप सुखसे भी परम सुख, महान् सुखरूप नाना शक्तियोंके

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 36

भीममुग्रं महेशानं महादेवं पशोः पतिम् ।वयं तेन प्रेषिताः स्मस्त्वत्सकाशं गिरीश्वर

bhīmamugraṃ maheśānaṃ mahādevaṃ paśoḥ patim / vayaṃ tena preṣitāḥ smastvatsakāśaṃ girīśvara

हिन्दी अर्थ

विभावको जाननेवाला है। है देवि! वह अद्वैत तथा द्वैतमें आश्रित 'निष्कल' तथा “सकल ब्रह्म' आपके द्वारा व्याप्त है (सरस्वती) देवि! जो पदार्थ नित्य हैं तथा जो विनष्ट हो जानेवाले हैं, जो पदार्थ स्थूल हैं तथा जो सूक्ष्म हैं, जो भूमिपर हैं तथा जो अन्तरिक्षमें हैं या जो इनसे भिन्न स्थानोंमें हैं, उन समस्त पदार्थोकी प्राप्ति आपसे

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 37

इयं या त्वत्सुता काली सर्वलोकेषु सुन्दरी ।तां प्रार्थयति देवेशस्तां भवान् दातुमर्हति

iyaṃ yā tvatsutā kālī sarvalokeṣu sundarī / tāṃ prārthayati deveśastāṃ bhavān dātumarhati

हिन्दी अर्थ

ही होती है। जो मूर्त या अमूर्त है वह सब कुछ और जो सब भूतोंमें एक रूपसे स्थित है एवं केवल एकमात्र है और जो द्वैतमें अलग-अलग रूपसे दिखलायी पड़ता है, वह सब कुछ आपके स्वर-व्यञ्जनोंसे सम्बद्ध हैं। एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती। प्रत्युवाच महात्मानं मार्कण्डेयं महामुनिम्। यत्र त्वं नेष्यसे विप्र तत्र यास्याम्यतन्द्रिता

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 38

स एव धन्यो हि पिता यस्य पुत्री शुभं पतिम् ।रूपाभिजनसंपत्त्या प्राप्नोति गिरिसत्तम

sa eva dhanyo hi pitā yasya putrī śubhaṃ patim / rūpābhijanasaṃpattyā prāpnoti girisattama

हिन्दी अर्थ

आद्यं ब्रह्मसरः पुण्यं ततो रामहृदः स्मृतः। कुरुणा ऋषिणा कृष्टं कुरुक्षेत्रं ततः स्मृतम्। तस्य मध्येन वै गाढं पुण्या पुण्यजलावहा सरस्वती नदीका कुरुक्षेत्रमें प्रवाहित होना और कुरुक्षेत्रमं निवास करनेका महत्त्व

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 39

यावन्तो जङ्गमागम्या भूताः शैल चतुर्विधाः ।तेषां माता त्वियं देवी यतः प्रोक्तः पिता हरः

yāvanto jaṅgamāgamyā bhūtāḥ śaila caturvidhāḥ / teṣāṃ mātā tviyaṃ devī yataḥ proktaḥ pitā haraḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्तुति किये जानेपर विष्णुकी जीभरूपिणी सरस्वतीने महामुनि महात्मा मार्कण्डेयसे कहा--हे विप्र! तुम मुझे जहाँ ले जाओगे, मैं वहीं आलस्य छोड़कर चली जाऊँगी॥ २१--२३॥ मार्कण्डेयने कहा-- आरम्भमें (इसका) पवित्र नाम ब्रह्मसर था, फिर रामहद प्रसिद्ध हुआ एवं उसके बाद कुरु क्रषिद्वारा कृष्ट होनेसे कुरुक्षेत्र कहा जाने लगा। (अब) उसके मध्यमें अत्यन्त पवित्र जलवाली गहरी

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 40

प्रणम्य शङ्करं देवाः प्रणमन्तु सुतां तव ।कुरुष्व पादं शत्रूणां मूर्ध्नि भस्मपरिप्लुतम्

praṇamya śaṅkaraṃ devāḥ praṇamantu sutāṃ tava / kuruṣva pādaṃ śatrūṇāṃ mūrdhni bhasmapariplutam

हिन्दी अर्थ

सरस्वती नदीका कुरुक्षेत्रमें प्रवाहित होना और कुरुक्षेत्रमें निवास करने तथा तीर्थमें सत्रान करनेका महत्त्व तत्र तीर्थसहस्त्राणि ऋषिभिः सेवितानि च। तान्यहं कीर्तयिष्यामि प्रसादात् परमेष्ठिनः

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 41

याचितारो वयं शर्वो वरो दाता त्वमप्युमा ।वधूः सर्वजगन्माता कुरु यच्छ्रेयसे तव

yācitāro vayaṃ śarvo varo dātā tvamapyumā / vadhūḥ sarvajaganmātā kuru yacchreyase tava

हिन्दी अर्थ

तीर्थानां स्मरणं पुण्यं दर्शनं पापनाशनम्। स्नानं मुक्तिकरं प्रोक्तमपि दुष्कृतकर्मणः ये स्मरन्ति च तीर्थानि देवताः प्रीणयन्ति च। स्नान्ति च श्रद्दधानाश्च ते यान्ति परमां गतिम्

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 42

पुलस्त्य उवाच ।तद्वचो ऽङ्गिरसः श्रुत्वा काली तस्थावधोमुखी ।हर्षमागत्य सहसा पुनर्दैन्यमुपागता

pulastya uvāca / tadvaco 'ṅgirasaḥ śrutvā kālī tasthāvadhomukhī / harṣamāgatya sahasā punardainyamupāgatā

हिन्दी अर्थ

कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम्। इत्येवं वाचमुत्सृज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते लोमहर्षणने कहा-- बुद्धिमान् मार्कण्डेय ऋषिके इस उपर्युक्त वचनको सुनकर प्रवाहसे भरी हुई सरस्वती नदी कुरुक्षेत्रमें प्रविष्ट हुई। वह पवित्रसलिला सरस्वती नदी वहाँ रन्तुकमें जाकर कुरुक्षेत्रको

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 43

ततः शैलपतिः प्राह पर्वतं गन्धमादनम् ।गच्छ शैलानुपामन्त्र्य सर्वानागान्तुर्महसि

tataḥ śailapatiḥ prāha parvataṃ gandhamādanam / gaccha śailānupāmantrya sarvānāgānturmahasi

हिन्दी अर्थ

जलसे प्लावित करती हुई, जो पश्चिम दिशाकी ओर चली गयी, वहाँ (कुरुक्षत्रमें) हजारों तीर्थ ऋषियोंसे सेवित हैं। परमेष्ठी (ब्रह्मा)-के प्रसादसे मैं उनका वर्णन करूँगा। पापियोंके लिये भी तीर्थोंका स्मरण पुण्यदायक, उनका दर्शन पापनाशक और स्नान मुक्तिदायक कहा गया है (पुण्यशालियोंके लिये तो कहना ही क्या है)

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 44

ततः शीघ्रतरः शैलो गृहाद् गृहमगाञ्जवी ।मेर्वादीन् पर्वतश्रेष्ठानाजुहाव समन्ततः

tataḥ śīghrataraḥ śailo gṛhād gṛhamagāñjavī / mervādīn parvataśreṣṭhānājuhāva samantataḥ

हिन्दी अर्थ

जो श्रद्धापूर्वक तीर्थोंका स्मरण करते हैं और उनमें स्नान करते हैं तथा देवताओंको प्रसन्न करते हैं, वे परम गति (मोक्ष)-को प्राप्त करते हैं। (मनुष्य) अपवित्र हो या पवित्र अथवा किसी भी अवस्थामें पड़ा हुआ हो, यदि कुरुक्षेत्रका स्मरण करे तो वह बाहर तथा भीतरसे (हर प्रकारसे) पवित्र हो जाता है। “मैं कुरुक्षेत्रमें जाऊँगा और मैं कुरुक्षेत्रमें निवास करूँगा'--इस प्रकारका वचन कहनेसे (भी) मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है।

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 45

ते ऽप्याजग्मुस्त्वरावन्तः कार्यं मत्वा महत्तदा ।विविशुर्विस्मयाविष्टाः सौवर्णेष्वासनेषु ते

te 'pyājagmustvarāvantaḥ kāryaṃ matvā mahattadā / viviśurvismayāviṣṭāḥ sauvarṇeṣvāsaneṣu te

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोग्रहे मरणं तथा । वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरुक्ता चतुर्विधा सरस्वतीदृषद्दत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ॥ तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्त प्रचक्षते

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 46

उदयो हेमकूटश्च रम्यको मन्दरस्तथा ।उद्दालको वारुणश्च वराहो गरुडासनः

udayo hemakūṭaśca ramyako mandarastathā / uddālako vāruṇaśca varāho garuḍāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

दूरस्थोऽपि कुरुक्षेत्रे गच्छामि च वसाम्यहम्। एवं यः सततं ब्रूयात् सोऽपि पापैः प्रमुच्यते तस्य ज्ञानं ब्रह्ममयमुत्पत्स्यति न संशयः

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 47

शुक्तिमान् वेगसानुश्च दृढशृङ्गो ऽथ शृङ्वान् ।चित्रकूटस्त्रिकूटश् च तथा मन्दरकाचलः

śuktimān vegasānuśca dṛḍhaśṛṅgo 'tha śṛṅvān / citrakūṭastrikūṭaś ca tathā mandarakācalaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य संसेवनान्नित्यं ब्रह्म चात्मनि पश्यति चझल हि मनुष्यत्वं प्राप्य ये मोक्षकाङ्क्षिणः । सेवन्ति नियतात्मानो अपि दुष्कृतकारिणः

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 48

विन्ध्यश्च मलयश्चैव पारियात्रो ऽथ दुर्दरः ।कैलासाद्रिर्महेन्द्रश्च निषधो ऽञ्जनपर्वतः

vindhyaśca malayaścaiva pāriyātro 'tha durdaraḥ / kailāsādrirmahendraśca niṣadho 'ñjanaparvataḥ

हिन्दी अर्थ

पश्यन्ति निर्मलं देवं हृदयस्थं सनातनम् ब्रह्मवेदिः कुरुक्षेत्रं पुण्यं संनिहितं सरः। सेवमाना नरा नित्यं प्राप्नुवन्ति परं पदम्

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 49

एते प्रधाना गिरयस्तथान्ये क्षुद्रपर्वताः ।उविष्टाः सभायां वै प्रणिपत्य ऋषिंश्च तान्

ete pradhānā girayastathānye kṣudraparvatāḥ / uviṣṭāḥ sabhāyāṃ vai praṇipatya ṛṣiṃśca tān

हिन्दी अर्थ

ग्रहनक्षत्रताराणां कालेन पतनाद् भयम्। कुरुक्षेत्रे मृतानां च पतनं नैव विद्यते यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः । गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः सेवन्ति स्थानकाङ्क्षिणः

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 50

ततो गिरीशः स्वां भार्या मेनामाहूतवांश्च सः ।समागच्छत कल्याणी समं पुत्रेण भामिनी

tato girīśaḥ svāṃ bhāryā menāmāhūtavāṃśca saḥ / samāgacchata kalyāṇī samaṃ putreṇa bhāminī

हिन्दी अर्थ

मनसा चिन्तितं कामं लभते नात्र संशयः मानवोंके लिये ब्रह्मज्ञान, गयामें श्राद्ध, गौओंकी रक्षामें मृत्यु और कुरुक्षेत्रमें निवास --यह चार प्रकारकी मुक्ति कही गयी है

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 51

साभिवन्द्य ऋषीणां हि चारणांश्च तपस्विनी ।सर्वान् ज्ञातीन् समाभाष्य विवेश ससुता ततः

sābhivandya ṛṣīṇāṃ hi cāraṇāṃśca tapasvinī / sarvān jñātīn samābhāṣya viveśa sasutā tataḥ

हिन्दी अर्थ

सरस्वती और दृषद्वती --इन दो देव-नदियोंके बीच देव-निर्मित देशको ब्रह्मावर्त कहते हैं। दूर देशमें स्थित रहकर भी जो मनुष्य “मैं कुरुक्षेत्र जाऊँगा, वहाँ निवास करूँगा'-इस प्रकार निरन्तर (मनमें संकल्प करता या) कहता है, वह भी सभी पापोंसे छूट जाता है। वहाँ सरस्वतीके तटपर रहते हुए सरोवरमें खान करनेवाले मनुष्यको निश्चित ब्रह्मज्ञान उत्पन्न हो जाता है। देवता, ऋषि और सिद्धलोग सदा कुरुजाङ्गल

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 52

ततो ऽद्रिषु महाशैल उपविष्टेषु नारद ।उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सर्वानाभाष्य सुस्वरम्

tato 'driṣu mahāśaila upaviṣṭeṣu nārada / uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ sarvānābhāṣya susvaram

हिन्दी अर्थ

(तीर्थ)-का सेवन करते हैं। उस तीर्थका नित्य सेवन करनेसे, (वहाँ नित्य निवास करनेसे), मनुष्य अपने भीतर ब्रह्मका दर्शन करता है जो भी पापी चञ्चल मानव-जीवन पाकर जितेद्धिय होकर मोक्ष प्राप्त करनेकी कामनासे वहाँ निवास करते हैं, वे अनेक जन्मोंके पापोंसे छूट जाते हैं तथा अपने हृदयमें रहनेवाले निर्मल देव--सनातन (ब्रह्म)-का दर्शन

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 53

हिमवानुवाच ।इमे सप्तर्षयः पुण्या याचितारः सुतां मम ।महेश्वरार्थं कन्यां तु तच्चावेद्यं भवत्सु वै

himavānuvāca / ime saptarṣayaḥ puṇyā yācitāraḥ sutāṃ mama / maheśvarārthaṃ kanyāṃ tu taccāvedyaṃ bhavatsu vai

हिन्दी अर्थ

करते हैं। जो मनुष्य ब्रह्मवेदी, कुरुक्षेत्र एवं पवित्र “संनिहित सरोवर'का सदा सेवन करते हैं, वे परम पदको प्राप्त करते हैं। समयपर ग्रह, नक्षत्र एवं ताराओंके भी पतनका भय होता है, किंतु कुरक्षेत्रमे मरनेवालोंका कभी पतन नहीं होता

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 54

तद् वदध्वं यथाप्रज्ञं ज्ञातयो यूयमेव मे ।नोल्लङ्घ्य युष्मान् दास्यामि तत्क्षमं वक्तुमर्हथ

tad vadadhvaṃ yathāprajñaṃ jñātayo yūyameva me / nollaṅghya yuṣmān dāsyāmi tatkṣamaṃ vaktumarhatha

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा आदि देवता, ऋषि, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, अप्सराएँ और यक्ष उत्तम स्थानकी प्राप्तिके लिये जहाँ (कुरुक्षेत्रमे) निवास करते हैं, वहाँ जाकर स्थाणु नामक महासरोवरमें श्रद्धापूर्वक स्नान करनेसे मनुष्य निःसंदेह मनोवाञ्छित फल प्राप्त करता है। नियम-परायण होनेके पश्चात् सरोवरकी प्रदक्षिणा करके रन्तुकमें जाकर बार-बार क्षमा-प्रार्थथा करनेके बाद सरस्वती नदीमें स्नान कर यक्षका दर्शन करे और उन्हें प्रणाम करे तथा

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 55

पुलस्त्य उवाच ।हिमवद्वचनं श्रुत्वा मेर्वाद्याः स्थावरोत्तमाः ।सर्व एवाब्रुवन् वाक्यं स्थिताः स्वेष्वासनेषु ते

pulastya uvāca / himavadvacanaṃ śrutvā mervādyāḥ sthāvarottamāḥ / sarva evābruvan vākyaṃ sthitāḥ sveṣvāsaneṣu te

हिन्दी अर्थ

पुष्प, धूप एवं नैवेद्य देकर इस प्रकार वचन कहे- हे यक्षेन्द्र! आपकी कृपासे मैं वनों, नदियों और तीर्थम श्रमण करूँगा; उसे आप सदा विघ्नरहित करें (मेरी यात्रामें किसी प्रकारका विघ्न न हो) कुरुक्षेत्रके सात प्रसिद्ध वनों, नौ नदियों एवं सम्पूर्ण तीर्थोका माहात्म्य

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 56

याचितारश् च मुनयो वरस्त्रिपुरहा हरः ।दीयतां शैल कालीयं जामाताभिमतो हि नः

yācitāraś ca munayo varastripurahā haraḥ / dīyatāṃ śaila kālīyaṃ jāmātābhimato hi naḥ

हिन्दी अर्थ

तत् सर्व॑ विस्तरेणेह ब्रूहि पौराणिकोत्तम येषां नामानि पुण्यानि सर्वपापहराणि च

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 57

मेनाप्यथाह भर्तारं शृणु शैलेन्द्र मद्वचः ।पितृनाराध्य देवैस्तैर्दत्तानेनैव हेतुना

menāpyathāha bhartāraṃ śṛṇu śailendra madvacaḥ / pitṛnārādhya devaistairdattānenaiva hetunā

हिन्दी अर्थ

काम्यकं च वनं पुण्यं तथाऽदितिवनं महत्। व्यासस्य च वनं पुण्यं फलकीवनमेव च मधुस्रवा वासुनदी कौशिकी पापनाशिनी

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 58

यस्त्वस्यां भूतपतिना पुत्रो जातो भविष्यति ।स हनिष्यति दैत्यैन्द्रं महिषं तारकं तथा

yastvasyāṃ bhūtapatinā putro jāto bhaviṣyati / sa haniṣyati daityaindraṃ mahiṣaṃ tārakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

वर्षाकालवहाः सर्वा वर्जयित्वा सरस्वतीम् एतासामुदकं पुण्यं प्रावृट्काले प्रकीर्तितम्।

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 59

इत्येवं मेनया प्रोक्तः शैलैः शैलेश्वरः सुताम् ।प्रोवाच पुत्रि दत्तासि शर्वाय त्वं मयाधुना

ityevaṃ menayā proktaḥ śailaiḥ śaileśvaraḥ sutām / provāca putri dattāsi śarvāya tvaṃ mayādhunā

हिन्दी अर्थ

तीर्थस्य च प्रभावेण पुण्या होता: सरिद्वराः तत्र स्त्रात्वा च दृष्टा च अदितिं देवमातरम्।

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 60

ऋषीनुवाच कालीयं मम पुत्री तपोधनाः ।प्रणामं संकरवधूर्भक्तिनम्रा करोति व

ṛṣīnuvāca kālīyaṃ mama putrī tapodhanāḥ / praṇāmaṃ saṃkaravadhūrbhaktinamrā karoti va

हिन्दी अर्थ

आदित्यशतसंकाशं विमानं चाधिरोहति ऋषियोंने लोमहर्षणजीसे कहा-- (मुने! आप) हमसे उन सात वनों, नौ नदियों, समग्र तीर्थो एवं तीर्थ-स्रानके फलका वर्णन करें। पुराणवेत्ताओंमें सर्वश्रेष्ठ मुने! जिस-जिस विधानसे जिस तीर्थका जो फल होता

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 61

ततो ऽप्यरुन्धती कालीमह्कमारोप्य चाटुकैः ।लज्जमानां समाश्वास्य हरनामोदितैः शुभैः

tato 'pyarundhatī kālīmahkamāropya cāṭukaiḥ / lajjamānāṃ samāśvāsya haranāmoditaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

है, उन सबको आप विस्तारपूर्वक बतलावें 'लोमहर्षणने कहा-- (ऋषियो !) कुरुक्षेत्रके मध्यमें जो सात वन हैं, उनका मैं वर्णन करता हूँ, आपलोग उसे सुनें। उन वनोंके नाम सभी पापोंको नष्ट करनेवाले तथा पवित्र हैं। (उन वनोंके नाम हैं-) पवित्र

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 62

ततः सप्तर्षयः प्रोचुः शैलराज निशामय ।जामित्रगुणसंयुक्तां तिथिं पुण्यां सुमङ्गलाम्

tataḥ saptarṣayaḥ procuḥ śailarāja niśāmaya / jāmitraguṇasaṃyuktāṃ tithiṃ puṇyāṃ sumaṅgalām

हिन्दी अर्थ

काम्यकवन, महान् अदितिवन, पुण्यप्रद व्यासवन, 'फलकीवन, सूर्यवन, महान् मधुवन तथा सर्वकल्मष- नाशक पवित्र शीतवन --ये ही सात वन हैं। है द्विजो! (अब) नदियों (-के नाम)-को मुझसे सुनो। (उनके नाम हैं) पवित्र सरस्वती नदी, वैतरणी नदी,

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 63

उत्तराफाल्गुनीयोगं तृतीये ऽह्नि हिमांशुमान् ।गमिष्यति च तत्रोक्तो मुहूर्त्तो मैत्रनामकः

uttarāphālgunīyogaṃ tṛtīye 'hni himāṃśumān / gamiṣyati ca tatrokto muhūrtto maitranāmakaḥ

हिन्दी अर्थ

नदी, पापनाशिनी कौशिकी, महापवित्र दृषद्वती (कग्गर) तथा हिरण्वती नदी। इनमें सरस्वतीके अतिरिक्त सभी नदियाँ वर्षाकालमें (ही) बहनेवाली हैं॥ ३--८॥ वर्षाकालमें इनका जल पवित्र माना जाता है। इनमें कभी भी रजस्वलत्व दोष नहीं होता। तीर्थके प्रभावसे ये सभी श्रेष्ठ नदियाँ पवित्र हैं। है मुनियो! आपलोग (अब) प्रसन्न होकर तीर्थस्नानका महान् फल सुनें। वहाँ जाना एवं उनका स्मरण करना समस्त

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 64

तस्यां तिथ्यां हरः पाणिं ग्रहीष्यति समन्त्रकम् ।तव पुत्र्या वयं यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि

tasyāṃ tithyāṃ haraḥ pāṇiṃ grahīṣyati samantrakam / tava putryā vayaṃ yāmastadanujñātumarhasi

हिन्दी अर्थ

पापोंका नाश करनेवाला होता है। महाबलवान् रन्तुक नामक द्वारपालका दर्शन करनेके बाद यक्षको प्रणाम कर तीर्थयात्रा प्रारम्भ करनी चाहिए। विप्रेन्द्रो! उसके बाद महान् अदितिवनमें जाना चाहिए, जहाँ अदितिने पुत्रके लिये अत्यन्त कठोर तप किया था

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 65

ततः संपूज्य विधिना फलमूलादिभिः शुभैः ।विसर्जयामास शनैः शैलराड् ऋषिपुङ्गवान्

tataḥ saṃpūjya vidhinā phalamūlādibhiḥ śubhaiḥ / visarjayāmāsa śanaiḥ śailarāḍ ṛṣipuṅgavān

हिन्दी अर्थ

वहाँ स्रानकर तथा देवमाता अदितिका दर्शनकर मनुष्य समस्त दोषोंसे रहित (निर्मल) वीर पुत्र उत्पन्न करता है और सैकड़ों सूर्योके समान प्रकाशमान विमानपर निर्मलं स्वर्गमायाति रुद्रलोकं च गच्छति

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 66

ते ऽप्याजग्मुर्महावेगात् त्वाक्रम्य मरुदालयम् ।आसाद्य मन्दरगिरिं भूयो ऽवन्दन्त शङ्करम्

te 'pyājagmurmahāvegāt tvākramya marudālayam / āsādya mandaragiriṃ bhūyo 'vandanta śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

हरिं च बलदेवं च एकत्राससमन्वितौ। दृष्टा मोक्षमवाप्नोति कलिकल्मषसम्भवैः त्ततः पारिप्लवं गच्छेत् तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम्। ततत्र स्त्रात्वा च दृष्टा च ब्रह्माणं वेदसंयुतम्

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 67

प्रणम्योचुर्महेशानं भवान् भर्त्ताद्रिजा वधुः ।सब्रह्यकास्त्रयो लोका द्रक्ष्यन्ति घनवाहनम्

praṇamyocurmaheśānaṃ bhavān bharttādrijā vadhuḥ / sabrahyakāstrayo lokā drakṣyanti ghanavāhanam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मवेदफलं प्राप्य निर्मलं स्वर्गमाप्नुयात्। धरण्यास्तीर्थमासाद्य सर्वपापविमोचनम्। क्षान्तियुक्तो नरः स्त्रात्वा प्राप्नोति परमं पदम्

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 68

ततो महेश्वरः प्रीतो मुनीन् सर्वाननुक्रमात् ।पूजयामास विधिना अरुन्धत्या समं हरः

tato maheśvaraḥ prīto munīn sarvānanukramāt / pūjayāmāsa vidhinā arundhatyā samaṃ haraḥ

हिन्दी अर्थ

ततो दक्षाश्रमं गत्वा दृष्टा दक्षेश्वरं शिवम्। अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः प्राप्नोत्यभिमताँल्लोकान् सर्वपापविवर्जितान्

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 69

ततः संपूजिता जग्मुः सुराणां मन्त्रणाय ते ।ते ऽप्याजग्मुर्हरं द्रष्टुं ब्रह्मविष्ण्विन्द्रभास्कराः

tataḥ saṃpūjitā jagmuḥ surāṇāṃ mantraṇāya te / te 'pyājagmurharaṃ draṣṭuṃ brahmaviṣṇvindrabhāskarāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्रोष्य रजनीमेकां स्त्रात्वा तीर्थवरे शुभे सिद्धिर्मयाभिलषिता तया सार्द्धं भवाम्यहम्। एवं प्रसाद्य यक्षेन्द्रं ततः पञ्चनदं व्रजेत्

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 70

गेहं ततो ऽभ्येत्य महेश्वरस्य कृतप्रणामा विविशुर्महर्षे ।सस्मार नन्दिप्रमुखांश्च सवानभ्येत्य ते वन्द्य हरं निषण्णाः

gehaṃ tato 'bhyetya maheśvarasya kṛtapraṇāmā viviśurmaharṣe / sasmāra nandipramukhāṃśca savānabhyetya te vandya haraṃ niṣaṇṇāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र सर्वेषु लोकेषु तीर्थं पञ्चनदं स्मृतम् 'कोटितीर्थानि रुद्रेण समाहृत्य यतः स्थितम्। तेन त्रैलोक्यविख्यातं कोटितीर्थं प्रचक्षते

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

अध्याय २६

श्लोक 71

देवैर्गणैश्चापि वृतो गिरीशः स शोभते मुक्तजटाग्रभारः ।यता वने सर्ज्जकदम्बमध्ये प्ररोहमूलो ऽथ वनस्पतिर्वै

devairgaṇaiścāpi vṛto girīśaḥ sa śobhate muktajaṭāgrabhāraḥ / yatā vane sarjjakadambamadhye prarohamūlo 'tha vanaspatirvai

हिन्दी अर्थ

आरूढ़ होता है। विप्रेन्द्रो! इसके बाद “सवन” नामसे विख्यात सर्वोत्तम विष्णु-स्थानको जाना चाहिए, जहाँ भगवान् हरि सदा संनिहित रहते हैं। विमल तीर्थम स्नानकर विमलेश्वरका दर्शन करनेसे मनुष्य निर्मल हो जाता है तथा रुद्रलोकमें जाता है। एक आसनपर स्थित कृष्ण और बलदेवका दर्शन करनेसे मनुष्य कलिके दुष्कर्मोसे उत्पन्न पापोंसे मुक्त हो जाता है

English

Salute to havi (oblation) receiver as- four (asravaya), four (astu srausad), two (yaja), five (ye yajamahe) and again two (vasat) syllables (thus, total = 7 syllables) because you yourself are Hotra (havana).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 26
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.