Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
68
अध्याय 68 / 95

Adhyaya 68

69 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ69 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६८

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे सप्तषष्टितमो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ बलिरुवाच ।भवता कथितं सर्वं समाराध्य जनार्दनम् ।या गतिः प्राप्यते लोके तां मे वक्तुमिहार्हसि

iti śrīvāmanapurāṇe saptaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ baliruvāca / bhavatā kathitaṃ sarvaṃ samārādhya janārdanam / yā gatiḥ prāpyate loke tāṃ me vaktumihārhasi

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले--ब्रह्मन्! इस प्रकार कहे जानेपर बलशाली बलि शीघ्र ही आसनसे नीचे उतरा और हाथ जोड़कर उसने सिरसे झुककर प्रणाम कर कहा--गुरो! मेरे ऊपर आप प्रसन्न हों। बड़े लोग

English

Siva Pulastya said- In the meantime, Andhaka reached at the greatest of mountains Mandara

अध्याय ६८

श्लोक 2

केनार्चनेन देवस्य प्रीतिः समुपजायते ।कानि दानानि शस्तानि प्रीणनाय जगद्गुरोः

kenārcanena devasya prītiḥ samupajāyate / kāni dānāni śastāni prīṇanāya jagadguroḥ

हिन्दी अर्थ

अपराध करनेपर भी बालकोंको क्षमा करते हैं। दानवेश्वर! आपका मुझे शाप देना ठीक है। मैं शत्रुओंसे तथा राज्यके विनाश होनेसे भयभीत नहीं हूँ। विभो! मुझे राज्यसे भ्रष्ट हो जानेका कष्ट भी नहीं है, परंतु आपका अपराध करनेका मुझे सबसे अधिक दुःख है। इसलिये तात! आप मेरे अपराधको क्षमा करें। मैं एक अनाथ दुर्बुद्धि शिशु हूँ। गुरुजन दोष करनेपर भी आर्त बने हुए बालकोंको क्षमा कर देते हैं

English

Pramathas were living. His army of demons was also with him. When Pramathas saw demons, they made a loud voice ‘kil-kil’ and began to play with several trumpets and other war striking instruments in sheer excitement.

अध्याय ६८

श्लोक 3

उपवासादिकं कार्यं कस्यां तिथ्यां महोदयम् ।कानि पुण्यानि शस्तानि विष्णोस्तुष्टिप्रदानि वै

upavāsādikaṃ kāryaṃ kasyāṃ tithyāṃ mahodayam / kāni puṇyāni śastāni viṣṇostuṣṭipradāni vai

हिन्दी अर्थ

(फिर) पुलस्त्यजी बोले--इस प्रकारके वचन 'कहनेपर विष्णुके चरणोंमें श्रद्धा रखनेवाले ज्ञानी महात्मा (प्रह्माद)-ने बहुत देरतक विचारकर पौत्रसे इस प्रकार अद्भुत एवं मधुर यह वचन कहा

English

That fierce sound had pierced the heart of ether and the earth viz. everywhere echo of these was heard because it was the same big- bang as occurs at the time of great devastation (Pralaya). Vinayaka, the god removing hurdles was moving through sky route that time. He therefore, also heard that voice.

अध्याय ६८

श्लोक 4

यच्चान्यदपि कर्त्तव्यं हृष्टरूपैरनालसैः ।तदप्यशेषं दैत्येन्द्र ममाख्यातुमिहार्हसि

yaccānyadapi karttavyaṃ hṛṣṭarūpairanālasaiḥ / tadapyaśeṣaṃ daityendra mamākhyātumihārhasi

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदने कहा--तात! अज्ञाने मेरे ज्ञान एवं विवेकको ढक दिया था। इसीसे विष्णुको सर्वव्यापी जानते हुए भी मैंने तुम्हें शाप दे दिया। दानव! निश्चय ही तुम्हारी इस प्रकारकी होनहार थी। इसीसे विवेकका प्रतिबन्धक-विषय-वासनारूप अज्ञान मुझमें प्रवेश कर

English

With great indignation, he went at the mountain Mandara in company of Pramathas and saw there his father.

अध्याय ६८

श्लोक 5

प्रह्लाद उवाच ।श्रद्दधानैर्भक्तिपरैर्यान्युद्दिश्य जनार्दनम् ।बले दानानि दीयन्ते तानूचुर्मुनयो ऽक्षयान्

prahlāda uvāca / śraddadhānairbhaktiparairyānyuddiśya janārdanam / bale dānāni dīyante tānūcurmunayo 'kṣayān

हिन्दी अर्थ

तस्माद् राज्यम्प्रति विभो न ज्चरं कर्तुमर्हसि। अवश्यं भाविनो ह्यर्था न विनश्यन्ति कर्हिचित्

English

He bowed his head for father (Sankara) and enquired- “O lord of the world! Why are you so relaxing? Please, stand up with zeal to fight against enemy.” Mahadeva then stood up and said to Ambika- "I will go for killing Andhaka. Take guard of yourself."

अध्याय ६८

श्लोक 6

ता एव तिथयः शस्ता यास्वभ्यर्च्य जगत्पतिम् ।तच्चित्तस्तन्मयो भूत्वा उपवासी नरो भवेत्

tā eva tithayaḥ śastā yāsvabhyarcya jagatpatim / taccittastanmayo bhūtvā upavāsī naro bhavet

हिन्दी अर्थ

यथा यथा समायान्ति पूर्वकर्मविधानतः। सुखदुःखानि हैत्येन्द्र नरस्तानि सहेत् तथा धीराः कार्येषु च सदा भवन्ति पुरुषोत्तमाः

English

Ml fiiRt f n & gp.* gr:i PT? PE® ^rldl-ycfcqjllail

अध्याय ६८

श्लोक 7

पूजितेषु द्विजेन्द्रेषु पूजितः स्याज्जनार्दनः ।एतान् द्विषन्ति ये मूढास्ते यान्ति नरकं ध्रुवम्

pūjiteṣu dvijendreṣu pūjitaḥ syājjanārdanaḥ / etān dviṣanti ye mūḍhāste yānti narakaṃ dhruvam

हिन्दी अर्थ

एवं विदित्वा हैत्येन्द्र न विषादं कथंचन। कर्तुमर्हसि विद्वांस्त्वं पण्डितो नावसीदति

English

Parvatl embraced him frequently, looked at Siva with love and said- "Go and vanquish

अध्याय ६८

श्लोक 8

तानर्चयेन्नरो भक्त्या ब्राह्मणान् विष्णुतत्परः ।एवमाह हरिः पूर्वं ब्राह्मणा मामकी तनुः

tānarcayennaro bhaktyā brāhmaṇān viṣṇutatparaḥ / evamāha hariḥ pūrvaṃ brāhmaṇā māmakī tanuḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुं चराचरगुरुं हरिमीशितारम्। संसारगर्तपतितस्य करावलम्बं अहं च पापोपशमार्थमीश-

English

II Gaurl then put sandal paste, rocana 1 and anjana 2 on the forehead of Sankara and worshipped his feet affectionately.

अध्याय ६८

श्लोक 9

ब्राह्मणो नावमन्तव्यो बुधो वाप्यबुधो ऽपि वा ।सो ऽपि दिव्या तनुर्विष्णोस्तस्मात् तामर्चयेन्नरः

brāhmaṇo nāvamantavyo budho vāpyabudho 'pi vā / so 'pi divyā tanurviṣṇostasmāt tāmarcayennaraḥ

हिन्दी अर्थ

विमुक्तपापश्च तततो गमिष्ये चत्राच्युतो लोकपतिर्नृसिंहः

English

rfiTt ?T: w wzt pr fcqTq f v i pp p fem rNr pppf pmifadiqji <? n

अध्याय ६८

श्लोक 10

तान्येव च प्रशस्तानि कुसुमानि महासुर ।यानि स्युर्वर्णयुक्तानि रसगन्धयुतानि च

tānyeva ca praśastāni kusumāni mahāsura / yāni syurvarṇayuktāni rasagandhayutāni ca

हिन्दी अर्थ

संस्मृत्य योगाधिपतिं च विष्णुम्। जगाम कर्तु त्वथ तीर्थयात्राम्

English

Mahadeva then said to Malini, Jaya, Vijaya, Jayanti and Aparajita- PIP

अध्याय ६८

श्लोक 12

विशेषतः प्रवक्ष्यामि पुष्पाणि तिथयस्तथा ।दानानि च प्रशस्तानि माधवप्रीणनाय तु ।।६८।११ जाती शताह्वा सुमनाः कुन्दं बहुपुटं तथा ।बाणञ्च चम्पकाशोकं करवीरं च यूथिका

viśeṣataḥ pravakṣyāmi puṣpāṇi tithayastathā / dānāni ca praśastāni mādhavaprīṇanāya tu / / 68.11 jātī śatāhvā sumanāḥ kundaṃ bahupuṭaṃ tathā / bāṇañca campakāśokaṃ karavīraṃ ca yūthikā

हिन्दी अर्थ

गया था। इसलिये विभो! राज्यके लिये कष्ट मत करो। अवश्यम्भावी विषय कभी भी विनष्ट नहीं होते। बुद्धिमान् व्यक्तिको पुत्र, मित्र, पत्नी, राज्यभोग और धनके आने तथा जानेपर चिन्तित नहीं होना चाहिए ॥ ४४--४७॥

English

"You women must now live cautiously in a safe house and defend Parvatl from being careless with your efforts." After, instructing all of them, God Sankara took sula in his hand and left happily from home with a determination of victory.

अध्याय ६८

श्लोक 13

पारिभद्रं पाटला च बकुलं गिरिशालिनी ।तिलकं च जपाकुसुमं पीतकं नागरं त्वपि

pāribhadraṃ pāṭalā ca bakulaṃ giriśālinī / tilakaṃ ca japākusumaṃ pītakaṃ nāgaraṃ tvapi

हिन्दी अर्थ

हैत्येन्द्र! पूर्वजन्ममें किये हुए कर्माके विधानमे जैसे-जैसे सुख और दुःख आते हैं, मनुष्यको उसी प्रकार उनको सहन कर लेना चाहिए। संयम करनेवाले व्यक्तिको आपत्तियोंका आगमन देखकर पीड़ित नहीं होना चाहिए एवं अत्यन्त अधिक सम्पत्तिको देखकर धीरता नहीं खो देनी चाहिए। उत्तम पुरुष धनके नष्ट होनेपर चिन्ता एवं धनको प्राप्ति होनेपर हर्ष नहीं करते। वे कर्तव्य कर्मके प्रति

English

The heads of ganas immediately surrounded Sankara as soon as he came out from the house from four sides and pronounced the voice for ‘victory, victory’.

अध्याय ६८

श्लोक 14

एतानि हि प्रशस्तानि कुसुमान्यच्युतार्चने ।सुरभीणि तथान्यानि वर्जयित्वा तु केतकीम्

etāni hi praśastāni kusumānyacyutārcane / surabhīṇi tathānyāni varjayitvā tu ketakīm

हिन्दी अर्थ

सदा धीर बने रहते हैं। हैत्येन्द्र! इस प्रकार जानकर तुम्हे किसी प्रकारका शोक नहीं करना चाहिए; तुम विद्वान् हो! विद्वान् व्यक्ति दुःखी नहीं होते

English

^TPlfp PlujTft qq^rdlfp amfp fer^rfr pfp ?tpt:ii ^ii

अध्याय ६८

श्लोक 15

बिल्वपत्रं शमीपत्रं पत्रं भृङ्गमृगाङ्कयोः ।तमालामलकीपत्रं शस्तं केशवपूजने

bilvapatraṃ śamīpatraṃ patraṃ bhṛṅgamṛgāṅkayoḥ / tamālāmalakīpatraṃ śastaṃ keśavapūjane

हिन्दी अर्थ

महाबाहो! तुम अपने लिये तथा अन्योंके लिये महान् अर्थपूर्ण एवं कल्याणकर (वचन) सुनो और सुनकर वैसा ही करो। दानवेन्द्र! तुम उन्हीं शरणागतकी रक्षा करनेवाले पुरुषोत्तमकी शरणमें जाओ। वे ही इस भयसे तुम्हारी रक्षा करेंगे। आदि, मध्य और अन्मे हीन, चर और अचरके गुरु, संसाररूपी गर्त्तमें गिरे हुओंके लिये हाथका आश्रय देनेवाले एवं सबके नियन्ता हरि विष्णुकी शरणमें जानवाले मनुष्य निश्चय

English

O hennit! When Sankara, protector of the world, started for the battle, having spear in hand, there appeared good, modest and benevolent indications indicative of victory.

अध्याय ६८

श्लोक 17

येषामपि हिच पुष्पाणि प्रशस्तान्यच्युतार्चने ।पल्लवान्यपि तेषां स्तुः पत्राण्यर्चाविधौ हरेः ।६८।१६ वीरुधां च प्रवालेन बर्हिषा चार्चयेत्तथा ।नानारूपैश्चाम्बुभवैः कमलेन्दीवरादिभिः

yeṣāmapi hica puṣpāṇi praśastānyacyutārcane / pallavānyapi teṣāṃ stuḥ patrāṇyarcāvidhau hareḥ / 68.16 vīrudhāṃ ca pravālena barhiṣā cārcayettathā / nānārūpaiścāmbubhavaiḥ kamalendīvarādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ही संसारमें संतप्त नहीं होते। दानवश्रेष्ठ! अब तुम अपना मन उन्हींमें लगाकर उनके भक्त बनो। वे जनार्दन ही तुम्हारा कल्याण करेंगे। मैं भी पापके विनाशके लिये ईश्वरकी आराधनाकर तीर्थयात्रा करने

English

A she-jackal was seen at the left hand side and she was running with expressions from mouth. Groups of carrion-eating, blood-thirsty creatures desirous of flesh also went The right part of Sankara's body was shivered from root to the finger tips. A bird H5rlta was following silently them.

अध्याय ६८

श्लोक 18

प्रवालैः शुचिभिः श्लक्ष्णैर्जलप्रक्षालितैर्बले ।वनस्पतीनामर्च्येत तथा दूर्वाग्रपल्लवैः

pravālaiḥ śucibhiḥ ślakṣṇairjalaprakṣālitairbale / vanaspatīnāmarcyeta tathā dūrvāgrapallavaiḥ

हिन्दी अर्थ

जाऊँगा और पापसे विमुक्त होकर मैं वहाँ जाऊँगा, जहाँ लोकपति अच्युत नृसिंह हैं पुलस्त्यजी बोले--इस प्रकार बलिको आश्वासन देनेके बाद महात्मा (प्रह्माद)-ने योगके अधिपति विष्णुका स्मरण किया और दानवसमूहोंके पालकोंसे

English

II When Mahadeva, the sovereign god with crescent on his forehead, the all-pervading god covering the past, present and the future, smiled and said to Sailadi (Nandi)

अध्याय ६८

श्लोक 19

चन्दनेनानुलिम्पेत कुङ्कुमेन प्रयत्ननतः ।उशीरपद्मकाभ्यां च तथा कालीयकादिना

candanenānulimpeta kuṅkumena prayatnanataḥ / uśīrapadmakābhyāṃ ca tathā kālīyakādinā

हिन्दी अर्थ

अनुमति लेकर तीर्थयात्रा करने चले गये

English

Sankara said- O Nandi! O heads of Ganas! There are good indications appearing to my eyes (for the omens have appeared and arc seen here). Hence, I will definitely achieve victory. I will not suffer from defeat by any gt

अध्याय ६८

श्लोक 20

महिषाख्यं कणं दारु सिह्लकं सागरुं सिता ।शङ्खं जातीफलं श्रीशे धूपानि स्युः प्रियाणि वै

mahiṣākhyaṃ kaṇaṃ dāru sihlakaṃ sāgaruṃ sitā / śaṅkhaṃ jātīphalaṃ śrīśe dhūpāni syuḥ priyāṇi vai

हिन्दी अर्थ

प्रह्मादकी तीर्थयात्रा, धुन्धु और वामन-प्रसङ्ग, धुन्धुका यज्ञानुष्ठान और वामनका प्रादुर्भाव ३८३ कानि तीर्थानि विप्रेन्द्र प्रह्मादोऽनुजगाम ह।

English

Sailadi replied- “O Mahadeva! How can it be doubted that you will vanquish the enemies? You will definitely conquer.”

अध्याय ६८

श्लोक 21

हविषा संस्कृता ये तु यवगोधूमशालयः ।तिलमुद्गादयो माषा व्रीहयश्च प्रिया हरेः

haviṣā saṃskṛtā ye tu yavagodhūmaśālayaḥ / tilamudgādayo māṣā vrīhayaśca priyā hareḥ

हिन्दी अर्थ

शृणुष्व कथयिष्यामि पापपङ्कप्रणाशिनीम्।

English

With these words, Nandi ordered Rudras to attack on enemy along with

अध्याय ६८

श्लोक 22

गोदानानि पवित्राणि भूमिदानानि चानघ ।वस्त्रान्नस्वर्णदानानि प्रीतये मधुघातिनः

godānāni pavitrāṇi bhūmidānāni cānagha / vastrānnasvarṇadānāni prītaye madhughātinaḥ

हिन्दी अर्थ

संत्यज्य मेरुं कनकाचलेनदर तस्मिस्तीर्थवरे स्त्रात्वा संतर्प्य पितृदेवताः ।

English

Those warriors began to crush the army of demons by using numerous weapons the same way as the thunderbolt destroys the trees. % i: I

अध्याय ६८

श्लोक 23

माघमासे तिला देयास्तिलधेनुश्च दानव ।इन्धनादीनि च तथा माधवप्रीणनाय तु

māghamāse tilā deyāstiladhenuśca dānava / indhanādīni ca tathā mādhavaprīṇanāya tu

हिन्दी अर्थ

उपोष्य भूयः सम्पूज्य देवर्षिपितृमानवान्। जगाम कच्छपं द्रष्टुं कौशिक्यां पापनाशनम्॥

English

Those sons of Diti and Danu took Kuta- Mudgara 1 in their hands and attacked on Pramathas when attack was so made by them.

अध्याय ६८

श्लोक 24

फाल्गुने व्रीहयो मुद्गा वस्त्रकृष्णाजिनादिकम् ।गोविन्दप्रीणनार्थाय दातव्यं पुरुषर्षभैः

phālgune vrīhayo mudgā vastrakṛṣṇājinādikam / govindaprīṇanārthāya dātavyaṃ puruṣarṣabhaiḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र देवहुदे स्त्रात्वा तर्पयित्वा पितृन् सुरान्॥ तत्र देवं जगन्नाथं गोविन्दं चक्रपाणिनम्॥

English

Indra, Vi§nu, Brahma, Surya and Agni etc. gods then gathered in sky in order to see that fierce battle.

अध्याय ६८

श्लोक 25

चैत्रे चित्राणि वस्त्राणि शयनान्यासनानि च ।विष्णोः प्रीत्यर्थमेतानि देयानि ब्राह्मणेष्वथ

caitre citrāṇi vastrāṇi śayanānyāsanāni ca / viṣṇoḥ prītyarthametāni deyāni brāhmaṇeṣvatha

हिन्दी अर्थ

ददर्श देवदेवेशं लोकनाथं त्रिविक्रमम्॥

English

O Narada! Echo from drum, the slogans and the sound of other war declaring instruments then began to spread throughout IN

अध्याय ६८

श्लोक 26

गन्धमाल्यानि देयानि वैशाखे सुरभीणि वै ।देयानि द्विजमुख्येभ्यो मधुसूदनतुष्टये

gandhamālyāni deyāni vaiśākhe surabhīṇi vai / deyāni dvijamukhyebhyo madhusūdanatuṣṭaye

हिन्दी अर्थ

साम्प्रतं भगवान् विष्णुस्त्रैलोक्याक्रमणं वपुः। नारदने कहा (पूछा) -- श्रेष्ठ विप्र! प्रह्मद (क्रमशः) किन-किन तीर्थोमें गये। कृपया आप मुझसे प्रह्मदकी तीर्थयात्राका भलीभाँति वर्णन कीजिये

English

The furious Mahapasupatas and other Ganas then began slaughtering the demons army within seconds when the gods were just

अध्याय ६८

श्लोक 27

उदकुम्भाम्बुधेनुं च तालवृन्तं सुचन्दनम् ।त्रिविक्रमस्य प्रीत्यर्थं दातव्यं साधुभिः सदा

udakumbhāmbudhenuṃ ca tālavṛntaṃ sucandanam / trivikramasya prītyarthaṃ dātavyaṃ sādhubhiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले--नारदजी! सुनिये; मैं आपसे पापरूपी कीचड्को नष्ट करनेवाली एवं पवित्र पुण्यको देनेवाली प्रह्मदकी तीर्थयात्राको कहता हूँ। सुवर्णमय श्रेष्ठ मेरुपर्वतको छोड़कर वे (सबसे पहले) देवोंसे

English

Tuhunda forwarded furiously when he saw severe killing of the four segments (infantry, horse rider, elephant rider ana camel rider) through the hands of Gana-chiefs, He was looking excellently good like uplifted flag of Indra with formidable silver- white iron mace, fixed with a strip of silk in

अध्याय ६८

श्लोक 28

उवानद्युगलं छत्रं लवणामलकादिकम् ।आषाढे वामनप्रीत्यै दातव्यानि तु भक्तितः

uvānadyugalaṃ chatraṃ lavaṇāmalakādikam / āṣāḍhe vāmanaprītyai dātavyāni tu bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

सेवित (और) पृथ्वीमें प्रसिद्ध कल्याणदायी मानसतीर्थमें गये, जहाँ मत्स्यशरीरधारी (मत्स्यावतारी) देवाधिदेव निवास करते हैं। उस उत्तम तीर्थमें स्नान और पितृ- देव-तर्पण कर उन्होंने वेद-मन्त्रोंसे अच्युत भगवान् विश्वेशका पूजन किया। फिर वहाँ उपवास रहकर देवों, ऋषियों, पितरों और मनुष्योंकी (यथायोग्य) पूजा कर कौशिकीमें (अवस्थित) पापका नाश करनेवाले भगवान् कच्छपका दर्शन करने गये। उस महानदीमें ख्रान

English

i wrant '<KHcufcMUH tut nun^i b5tiai: T^M^dl^SSRRT ^IrJTfMRtall

अध्याय ६८

श्लोक 29

घृतं च क्षीरकुम्भाश्च घृतधेनुफलानि च ।श्रावणे श्रीधरप्रीत्यै दातव्यानि विपश्चिता

ghṛtaṃ ca kṣīrakumbhāśca ghṛtadhenuphalāni ca / śrāvaṇe śrīdharaprītyai dātavyāni vipaścitā

हिन्दी अर्थ

'करनेके बाद उन्होंने जगत्स्वामी भगवान्की पूजा की और उपवास (व्रत) करके पवित्र होकर ब्राह्मणोंको दक्षिणा दी। उसके बाद कच्छपावतार जगन्नाथ भगवानको नमस्कार कर वे वहाँसे कृष्ण नामके अश्वमुख भगवानका

English

The mighty Tuhunda gave hard blows to Ganas in battle by brandishing that mace. All those Ganas from Rudras to even Skandas fled panic-stricken.

अध्याय ६८

श्लोक 30

मासि भाद्रपदे दद्यात् पायसं मधुसर्पिषी ।हृषीकेशप्रीणनार्थं लवणं सगुडोदनम्

māsi bhādrapade dadyāt pāyasaṃ madhusarpiṣī / hṛṣīkeśaprīṇanārthaṃ lavaṇaṃ saguḍodanam

हिन्दी अर्थ

दर्शन करने चले गये। वहाँ उन्होंने देवहदमें स्रानकर देवों एवं पितरोंका तर्पण किया और हयग्रीव भगवानका अर्चन कर वे हस्तिनापुर चले गये। वहाँ स्नान करनेके बाद चक्रपाणि विश्वपति गोविन्ददेवकी विधिसे पूजा करनेके बाद वे यमुना नदीके पास पहुँच गये। उसमें ख्रान करके पवित्र होकर उन्होंने ऋषियों, पितरों और देवोंका तर्पण किया तथा देवोंके देव जगन्नाथ त्रिविक्रम (वामन भगवान्)-का दर्शन किया

English

When Vinayaka, the head of Gana saw his soldiers so scattered, he speedily rushed towards the demon

अध्याय ६८

श्लोक 31

तिलास्तुरङ्गं वृषभं दधि ताम्रायसादिकम् ।प्रीत्यर्थं पद्मनाभस्य देयमाश्वयुजे नरैः

tilāsturaṅgaṃ vṛṣabhaṃ dadhi tāmrāyasādikam / prītyarthaṃ padmanābhasya deyamāśvayuje naraiḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजीने पूछा-इस समय जगत्स्वामी भगवान् विष्णु तीनों लोकोंको आक्रान्त करनेवाला (विशालतम)

English

When the wicked and mighty demon saw Ganapati forwarding fast, he let his mace fall on the frontal globe of Ganapati.

अध्याय ६८

श्लोक 32

रजतं कनकं दीपान् मणिमुक्ताफलादिकम् ।दामोदरस्य तुष्ट्यर्थं प्रदद्यात् कार्तिके नरः

rajataṃ kanakaṃ dīpān maṇimuktāphalādikam / dāmodarasya tuṣṭyarthaṃ pradadyāt kārtike naraḥ

हिन्दी अर्थ

करिष्यति जगत्स्वामी बलेर्बन्धनमीश्चरः॥ १० देह धारण करेंगे और बलिको बाँधेंगे तो वे भगवान् तत्कथं पूर्वकालेऽपि विभुरासीत् त्रिविक्रमः।

English

O Brahman! That mace as hard as thunderbolt split into several hundred pieces when so blown on the frontal globe of Ganapati. This phenomenon took place the same way as the thunderbolt is split in several hundred pieces if befallen on the ridge of Meru mountain.

अध्याय ६८

श्लोक 33

खरोष्ट्राश्वतरान् नागान् यानयुग्यमजाविकम् ।दात्वयं केशवप्रीत्यै मासि मार्गशिरे नरैः

kharoṣṭrāśvatarān nāgān yānayugyamajāvikam / dātvayaṃ keśavaprītyai māsi mārgaśire naraiḥ

हिन्दी अर्थ

'कस्य वा बन्धनं विष्णुः कृतवांस्तच्च मे बद

English

When Rahu (the devil head) saw the mace infructuous and the Parsada (Ganesa) coming, he just appeared and gripped him tightly with his fastening arms, with a view to protect his maternal uncle.

अध्याय ६८

श्लोक 34

प्रासादनगरादीनि गृहप्रावरणादिकम् ।नारायणस्य तुष्ट्यर्थं पौषे देयानि भक्तितः

prāsādanagarādīni gṛhaprāvaraṇādikam / nārāyaṇasya tuṣṭyarthaṃ pauṣe deyāni bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्मिन् काले सम्बभूव यं च वञ्चितवानसौ स समाराध्य वरदं ब्रह्माणं तपसाऽसुरः। अवध्यत्वं सुरः सेन्द्रैः प्रार्थयत् स तु नारद

English

Inspite of so gripped by Rahu, Vinayaka dragged with force the demon and gave a sharp blow from his axe on his head.

अध्याय ६८

श्लोक 35

दासीदासमलङ्कारमन्नं षड्रससंयुतम् ।पुरुषोत्तमस्य तुष्ट्यर्थं प्रदेयं सार्वकालिकम्

dāsīdāsamalaṅkāramannaṃ ṣaḍrasasaṃyutam / puruṣottamasya tuṣṭyarthaṃ pradeyaṃ sārvakālikam

हिन्दी अर्थ

चतुर्थस्य कलेरादौ जित्वा देवान् सवासवान्। धुन्धुः शक्रत्वमकरोद्द्रिण्यकशिपौ सति

English

That demon divided into two parts and fell down. The mighty Rahu still not loosened his grip, O Narada! He did his every effort to cut¬ off the arm grip and get liberty yet he failed.

अध्याय ६८

श्लोक 36

यद्यदिष्टतमं किञ्चिद्यद्वाप्यस्ति शुचि गृहे ।तत्तद्वि देयं प्रीत्यर्थं देवदेवाय चक्रिणे

yadyadiṣṭatamaṃ kiñcidyadvāpyasti śuci gṛhe / tattadvi deyaṃ prītyarthaṃ devadevāya cakriṇe

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् काले स बलवान् हिरण्यकशिपुस्ततः। चचार मन्दरगिरौ हैत्यं धुन्धुं समाश्रितः ततोऽसुरा यथा कामं विहरन्ति त्रिविष्टपे। ब्रह्मलोके च त्रिदशाः संस्थिता दुःखसंयुताः

English

When Kundodara Gana having enormous size saw Vinayaka so gripped by Rahu, he took musala 1 and gave a blow on Rahu.

अध्याय ६८

श्लोक 37

यः कारयेन्मन्दिरं केशवस्य पुण्यांल्लोकान् स जयेच्छाश्वतान् वै ।दत्त्वारामान् पुष्पफलाभिपन्नान् भोगान् भुङ्क्ते कामातः श्लाघनीयान्

yaḥ kārayenmandiraṃ keśavasya puṇyāṃllokān sa jayecchāśvatān vai / dattvārāmān puṣpaphalābhipannān bhogān bhuṅkte kāmātaḥ ślāghanīyān

हिन्दी अर्थ

तततोऽमरान् ब्रह्मसदो निवासिनः

English

TfiTt Tf#?T: chHVi&^'tg T^rtsiinifw: ^vllii3mi

अध्याय ६८

श्लोक 38

पितामहस्य पुरतः कुलान्यष्टौ तु यानि च ।तारयेदात्मना सार्धं विष्णोर्मन्दिरकारकः

pitāmahasya purataḥ kulānyaṣṭau tu yāni ca / tārayedātmanā sārdhaṃ viṣṇormandirakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्या वयमग्रजस्य सदो विजेतुं त्रिदशान् सशक्रान् ते धुन्धुवाक्यं तु निशम्य हैत्याः प्रोचुर्न नो विद्यति लोकपाल!

English

Then Kalas'a-dhvaja 2 Gana pierced the heart region of Rahu with a spear. Ghatodara hit him by a mace and the demon king hit

अध्याय ६८

श्लोक 39

इमाश् च पितरो दैत्य गाथा गायन्ति योगिनः ।पुरतो यदुसिंहस्य ज्यामघस्य तपस्विनः

imāś ca pitaro daitya gāthā gāyanti yoginaḥ / purato yadusiṃhasya jyāmaghasya tapasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

दह्यन्ति हैत्याः सहसेक्षितेन

English

Rahu could not bear the simultaneous blows by four warriors from every side and he made Vinayaka free from his grip. He immediately cut-off the head of Tuhunda when released from Rahu’s grip.

अध्याय ६८

श्लोक 40

अपि नः स कुले कश्चिद् विष्णुभक्तो भविष्यति ।हरिमन्दिरकर्ता यो भविष्यति शिचिव्रतः

api naḥ sa kule kaścid viṣṇubhakto bhaviṣyati / harimandirakartā yo bhaviṣyati śicivrataḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽपरो योजनकोटिना वै लोको जनो नाम वसन्ति यत्र। गोमातरोऽस्मासु विनाशकारि ततोऽपरो योजनकोटिभिस्तु

English

When Tuhunda was so killed and Rahu lost power to sustain, the five Ganesvaras simultaneously forced their way into the army of demons with a view to disgorging the venom of their wrath upon them. The mighty Bali took his club and gave hard blows on the belly, forehead and trunk of Vinayaka when he saw that his army was being butchered by them.

अध्याय ६८

श्लोक 41

अपि नः सन्ततौ जायेद् विष्ण्वालयविलेपनम् ।सम्मार्जनं च धर्मात्मा करिष्यति च भक्तितः

api naḥ santatau jāyed viṣṇvālayavilepanam / sammārjanaṃ ca dharmātmā kariṣyati ca bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णु पहले समयमें भी कैसे त्रिविक्रम हुए थे और (उस समय) उन्होंने किसका बन्धन किया था-यह मुझे बतलाइये

English

He rendered Kundodara broken in the waist, crushed the skull of Mahodara, cracked the joints of Kumbhadhvaja and broked the legs of

अध्याय ६८

श्लोक 42

अपि नः सन्ततौ जातो ध्वजं चकेशवमन्दिरे ।दास्यते देवदेवाय दीपं पुष्पानुलेपनम्

api naḥ santatau jāto dhvajaṃ cakeśavamandire / dāsyate devadevāya dīpaṃ puṣpānulepanam

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले--नारदजी ! वे त्रिविक्रम भगवान् कौन हैं, कब हुए और उन्होंने किसको ठगा? यह सब जो आपने पूछा है उसे मैं कहता हूँ; आप सुनिये-दनुके गर्भसे उत्पन्न अत्यन्त बलवान् एवं पराक्रमी धुन्धु नामसे प्रसिद्ध कश्यपका एक औरस पुत्र था। नारदजी! उस हैत्यने तपस्यासे वरदानी ब्रह्माकी आराधना करके उनसे इन्द्र आदि देवताओंसे (अपनेको) अवध्य होनेकी याचना की। (उसकी) तपस्यासे प्रसन्न होकर

English

That mighty, exceedingly valiant demon¬ chief, after having repulsed those Ganesvaras, rushed to kill Skanda, Visakha etc.

अध्याय ६८

श्लोक 43

महापातकयुक्तो वा पातकी चोपपातकी ।विमुक्तपापो भवति विष्ण्वायतनचित्रकृत्

mahāpātakayukto vā pātakī copapātakī / vimuktapāpo bhavati viṣṇvāyatanacitrakṛt

हिन्दी अर्थ

'कमल-योनि ब्रह्माजीने उसे वह (वाञ्छित) वर दे दिया। उसके बाद वह बलवान् धुन्धु स्वर्गमें चला गया। चतुर्थ कलियुगके आदिमें हिरण्यकशिपुके वर्तमान रहते समय धुन्धु इन्द्रसहित देवोंको जीतकर स्वयं इन्द्र बन

English

Then, the omnipresent Mahesvara called the chief of Ganas, Sailadi (Nandi) when saw him marching forward and said- “O warrior! Go and kill the demons in battle.”

अध्याय ६८

श्लोक 44

इत्थं पितॄणां वचनं श्रुत्वा नृपतिसत्तमः ।चकारायतनं भूम्यां ख्यं च लिम्पतासुर

itthaṃ pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā nṛpatisattamaḥ / cakārāyatanaṃ bhūmyāṃ khyaṃ ca limpatāsura

हिन्दी अर्थ

गया। उस समय धुन्धुका आश्रय लेकर बलवान् हैत्य हिरण्यकशिपु मन्दरपर्वतपर (स्वच्छन्दतासे) विचरण कर रहा था। हैत्यगण भी स्वच्छन्दतासे स्वर्गमें विचरण करने लगे। (इससे) सभी देवता दुखी होकर ब्रह्मलोकमें तब देवताओंका ब्रह्मलोकमें रहना सुनकर धुन्धुने हैत्योंसे कहा--हैत्यो! इन्द्रसहित देवोंको जीतनेके लिये हमलोग (अब) ब्रह्मलोक चलें। धुन्धुका वचन सुनकर उन हैत्योंने कहा-लोकपाल! हमलोगोंमें बह गति नहीं

English

Nandi, the son of Silada then took a thunderbolt, approached to Bali and hit hard on his head. He fainted and fell down on the

अध्याय ६८

श्लोक 45

विभूतिभिः केशवस्य केशवाराधने रतः ।नानाधातुविकारैश्च पञ्चवर्णैश्च चित्रकैः

vibhūtibhiḥ keśavasya keśavārādhane rataḥ / nānādhātuvikāraiśca pañcavarṇaiśca citrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

है, जिससे पितामह (न्रह्मा)-के लोकमें जा सकें। (वहाँका) मार्ग बहुत दूर एवं-बीहड़ है । यहाँसे हजारों योजन दूर महर्षियोंसे सेवित 'मह” नामका लोक है। उन ऋषियोंकी सहसा दृष्टि पड़ते ही समस्त हैत्य जल

English

iratftii wfp fafd<di left jpjwft -pvt 5(ppl

अध्याय ६८

श्लोक 46

ददौ दीपानि विधिवद् वासुदेवालये बले ।सुगन्धितैलपूर्णानि घृतपूर्णानि च स्वयम्

dadau dīpāni vidhivad vāsudevālaye bale / sugandhitailapūrṇāni ghṛtapūrṇāni ca svayam

हिन्दी अर्थ

जाते हैं। उससे भी आगे कोटि योजन दूर “जन' नामक एक लोक है जहाँ गोमाताएँ रहती हैं! महासुरेन्द्र! उनकी धूलि भी हमलोगोंका विनाश कर सकती है। उसके बाद छ: करोड़ योजनकी दूरीपर तपस्वियोंसे भरा “तप' लोक है। असुरराज! वहाँ श्रेष्ठ साध्यगण रहते

English

When Kujambha saw his nephew unconscious, he gave a round turn to boulder with anger and threw it with full force on

अध्याय ६८

श्लोक 47

नानावर्णा वैजयन्त्यो महारजनरञ्जिताः ।मञ्जिष्ठा नवरङ्गीयाः श्वेतपाटलिकाश्रिताः

nānāvarṇā vaijayantyo mahārajanarañjitāḥ / mañjiṣṭhā navaraṅgīyāḥ śvetapāṭalikāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। उनका निःश्वास-वायु असहनीय है

English

The mighty Nandi held that musala in his hand and gave the hard blows from that boulder to him. He could not bear the blows and fell down dead. Warrior Nandi killed several hundred other demons with the thunderbolt after killing Kujambha. The demons took shelter of Duryodhana then.

अध्याय ६८

श्लोक 48

आरामा विविधा हृद्याः पुष्पाढ्याः फलशालिनः ।लतापल्लवसंछन्ना देवदारुभिरावृताः

ārāmā vividhā hṛdyāḥ puṣpāḍhyāḥ phalaśālinaḥ / latāpallavasaṃchannā devadārubhirāvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽपरो योजनकोटिभिस्तु संकोचमसुरा यान्ति ये च तेषां सधर्मिणः

English

When Duryodhana saw demons killed by the blows of thunderbolt, he picked up Prasa as quickly as the spark of lightening and threw it towards Nandi with words that "you are killed now."

अध्याय ६८

श्लोक 49

कारिताश्च महामञ्चाधिष्ठिताः कुशलैर्जनैः ।पौरोगवविधानज्ञै रत्नसंस्कारिभिर्द्दढै

kāritāśca mahāmañcādhiṣṭhitāḥ kuśalairjanaiḥ / paurogavavidhānajñai ratnasaṃskāribhirddaḍhai

हिन्दी अर्थ

तेषां वचनमाकर्ण्य धुन्धुः प्रोवाच दानवान्। गन्तुकामः स सदनं ब्रह्मणो जेतुमीश्वरान्

English

ffe ift^RT isp IT: i feft ■gfg 'iumKHiKii'tf\9ii

अध्याय ६८

श्लोक 50

तेषु नित्यं प्रपूज्यन्ते यतयो ब्रह्मचारिणः ।श्रोत्रिया ज्ञानसम्पन्ना दीनान्धविकलादयः

teṣu nityaṃ prapūjyante yatayo brahmacāriṇaḥ / śrotriyā jñānasampannā dīnāndhavikalādayaḥ

हिन्दी अर्थ

कथं तु कर्मणा केन गम्यते दानवर्षभाः। कथं तत्र सहस्त्राक्षः सम्प्राप्तः सह हैवतैः कर्म तन्न वयं विदाः शुक्रस्तद् वेत््यसंशयम्

English

Nandi cut-off that Prasa from thunderbolt the same way as a backbiter discloses the secrecy. When Duryodhana saw that javelin cut-off, he made fist and approached to Nandi. ijtft Itm

अध्याय ६८

श्लोक 51

इत्थं स नृपतिः कृत्वा श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।ज्यामघो विष्णुनिलयं गत इत्यनुशुश्रुमः

itthaṃ sa nṛpatiḥ kṛtvā śraddadhāno jitendriyaḥ / jyāmagho viṣṇunilayaṃ gata ityanuśuśrumaḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्यानां वचनं श्रुत्वा धुन्धु्हैत्यपुरोहितम्। पप्रच्छ शुक्रं किं कर्म कृत्वा ब्रह्मसदोगतिः

English

Nandi then beheaded him like the fruit of Tala 1 by his Kulisa 2 . He fell down on the ground and the frightened demons ran away towards all directions.

अध्याय ६८

श्लोक 52

तमेव चाग्यापि बले मार्गं ज्यामघकारितम् ।व्रजन्ति नरशार्दूल विष्णुलोकजिगीषवः

tameva cāgyāpi bale mārgaṃ jyāmaghakāritam / vrajanti naraśārdūla viṣṇulokajigīṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽस्मै कथयामास हैत्याचार्यः कलिप्रिय। शक्रस्य चरितं श्रीमान् पुरा वृत्ररिपोः किल हैत्येन्द्र वाजिमेधानां तेन ब्रह्मसदो गतः

English

When Hast! saw his son so dead, he approached to Nandi. He picked up his bow and shot volley of arrows analogous to Yamadanda 3 on him. i

अध्याय ६८

श्लोक 53

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र कारयस्वालयं हरेः ।तमर्चयस्व यत्नेन ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् ।पौराणिकान् विशेषेण सदाचाररताञ्शुचीन्

tasmāt tvamapi rājendra kārayasvālayaṃ hareḥ / tamarcayasva yatnena brāhmaṇāṃśca bahuśrutān / paurāṇikān viśeṣeṇa sadācāraratāñśucīn

हिन्दी अर्थ

यष्टुं तुरगमेधानां चकार मतिमुत्तमाम्। अथामन्त्र्यासुरगुरुं दानवांश्ाप्यनुत्तमान्

English

As the clouds cover the mountains with streams, he covered all Ganas of Sankara including Nandi with arrows. Those Vinayaka and other warriors so covered by the net of arrows shot by that demon began to run here and there like the bulls when attacked by lion.

अध्याय ६८

श्लोक 54

वासोभिर्भूषणै रत्नैर्गौभिर्भूकनकादिभिः ।विभवे सति देवस्य प्रीणनं कुरु चक्रिणः

vāsobhirbhūṣaṇai ratnairgaubhirbhūkanakādibhiḥ / vibhave sati devasya prīṇanaṃ kuru cakriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोवाच यक्ष्येऽहं यज्ञैरश्वमेधैः सदक्षिणैः । तदागच्छध्वमवनीं गच्छामो वसुधाधिपान् विजित्य हयमेधान् वै यथाकामगुणान्वितान्। आहूयन्तां च निधयस्त्वाज्ञाप्यन्तां च गुह्यकाः

English

When Kumara saw Ganas showing back to the battlefield, he cut-off all arrows by throwing his Sakti. He then immediately approached to the enemy and plunged the Sakti into his chest.

अध्याय ६८

श्लोक 55

एवं क्रियायोगरतस्य ते ऽद्य नूनं मुरारिः शुभदो भविष्यति ।नरा न सीदन्ति बले समाश्रिता विभुं जगन्नाथमनन्तमच्युतम्

evaṃ kriyāyogaratasya te 'dya nūnaṃ murāriḥ śubhado bhaviṣyati / narā na sīdanti bale samāśritā vibhuṃ jagannāthamanantamacyutam

हिन्दी अर्थ

आमन्त्यन्तां च ऋषयः प्रयामो देविकातटम्। सा हि पुण्या सरिच्छेष्ठा सर्वसिद्धिकरी शुभा। स्थानं प्राचीनमासाद्य वाजिमेधान् यजामहे

English

Hast! fell down dead on ground when his heart so pierced by Sakti and the army of enemy once again shattered.

अध्याय ६८

श्लोक 56

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमुक्त्वा वचनं दितीश्वरो वैरोचनं सत्यमनुत्तमं हि ।संपूजितस्तेन विमुक्तिमाययौ संपूर्णकामो हरिपादभक्तः

pulastya uvāca / ityevamuktvā vacanaṃ ditīśvaro vairocanaṃ satyamanuttamaṃ hi / saṃpūjitastena vimuktimāyayau saṃpūrṇakāmo haripādabhaktaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदकी तीर्थयात्रा, धुन्धु और वामन-प्रसङ्ग, धुन्थुका यज्ञानुष्ठान और वामनका प्रादुर्भाव ३८५ उसके बाद तीस करोड़ योजनकी दूरीपर हजारों सूर्योके समान प्रदीप्त 'सत्य'नामका लोक है। वह लोक उन्हीं भगवानका निवास-स्थल है, जिन्होंने आपको वर दिया था। जिनकी वेदध्वनि सुनकर देवता

English

amiRdd ^gl *TR 7TUt^TT:| RTTT Rf^T fR3T Mi ^Hcn^llMII

अध्याय ६८

श्लोक 57

गते हि तस्मिन् मुदिते पितामहे बलेर्बभौ मन्दिरमिन्दुवर्णम् ।महेन्द्रशिल्पिप्रवरो ऽथ केशवं स कारयामास महामहीयान्

gate hi tasmin mudite pitāmahe balerbabhau mandiraminduvarṇam / mahendraśilpipravaro 'tha keśavaṃ sa kārayāmāsa mahāmahīyān

हिन्दी अर्थ

आदि विकसित हो जाते हैं तथा हैत्य और उनके समान धर्मवाले संकुचित (म्लान) हो जाते हैं। अतः महाबाहु धुन्धो! आप ऐसी बुद्धि न करें; क्योंकि ब्रह्मलोक मनुष्यों (एवं हैत्यों)-के लिये सहैव अगम्य

English

When Ganesvara saw the demon army so shattered, he furiously began killing demons under lead of Nandi.

अध्याय ६८

श्लोक 58

स्वयं स्वभार्यासहितश्चकार देवालये मार्जनलेपनादिकाः ।क्रिया महात्मा यवशर्कराद्यां बलिं चकाराप्रतिमां मधुद्रुहः

svayaṃ svabhāryāsahitaścakāra devālaye mārjanalepanādikāḥ / kriyā mahātmā yavaśarkarādyāṃ baliṃ cakārāpratimāṃ madhudruhaḥ

हिन्दी अर्थ

है। उनकी बात सुनकर (भी) देवोंको जीतनेके लिये ब्रह्मलोक जानेकी इच्छावाले धुन्धुने दानवोंसे (फिर) कहा- दानवश्रेष्ठो वहाँ कैसे और किस कर्मसे जाया जा सकता है? इन्द्र देवोंके साथ वहाँ कैसे पहुँचे ? धुन्धुके पूछनेपर उन श्रेष्ठ दानवोंने कहा-हमलोग उस कर्मको तो नहीं जानते, किंतु शुक्राचार्य उसको निःसंदेह जानते

English

As the Pramathas started killing them, the mighty demons too, who had retreated, came back with Kartasvara leading.

अध्याय ६८

श्लोक 59

दीपप्रदानं स्वयमायताक्षी विन्ध्यावली विष्णुगृहे चकार ।गेयं स धर्म्यश्रवणं च धीमान् पौराणिकैर्विप्रवरैरकारयत्

dīpapradānaṃ svayamāyatākṣī vindhyāvalī viṣṇugṛhe cakāra / geyaṃ sa dharmyaśravaṇaṃ ca dhīmān paurāṇikairvipravarairakārayat

हिन्दी अर्थ

हैं। हैत्योंका वचन सुनकर धुन्धुने हैत्योंके पुरोहित शुक्राचार्यजीसे पूछा--( आचार्यजी !) किस कर्मको करनेसे ब्रह्मलोकमें जाया जा सकता है? (पुलस्त्यजी कहते हैं--) कलिप्रिय! उसके बाद हैत्योंके गुरु श्रीमान् शुक्राचार्यने

English

nf^ui) ciiiyyyi ftpr?jfxf

अध्याय ६८

श्लोक 60

तथाविधस्यासुरपुङ्गवस्य धर्म्ये सुमार्गे प्रतिसंस्थितस्य ।जगत्पतिर्दिव्यवपुर्जनार्दनस्तस्थौ महात्मा बलिरक्षणाय

tathāvidhasyāsurapuṅgavasya dharmye sumārge pratisaṃsthitasya / jagatpatirdivyavapurjanārdanastasthau mahātmā balirakṣaṇāya

हिन्दी अर्थ

उससे वृत्रशत्रु इन्द्रका चरित कहा। उन्होंने कहा-हैत्येनद्र ! पहले समयमें इन्द्रने सौ पवित्र अश्वमेध- यज्ञ किये थे। इसीसे वे ब्रह्मलोक गये शुक्राचार्यके उस वाक्यको सुनकर बलवान् दानवपतिने अश्वमेधयज्ञ करनेकी उत्कट इच्छा की। उसके बाद हैत्योंके गुरुको और अच्छे हैत्योको बुलाकर उसने 'कहा--मैं दक्षिणासहित अश्वमेधयज्ञोंका अनुष्ठान करूँगा।

English

When Nandisena with tiger mouth saw them so returned, he filled with anger, his eyes became red and he expirated long. He then also turned towards battle field. O Narada! Karttasvara returned to battle¬ field with mace in his hand when he saw the leader of Ganas again ready to fight with a in his hand.

अध्याय ६८

श्लोक 61

सूर्यायुताभं मुसलं प्रगृह्य निघ्नन् स दुष्टारियूथापालान् ।द्वारि स्थितो न प्रददौ प्रवेशं प्राकारगुप्ते बलिनो गृहे तु

sūryāyutābhaṃ musalaṃ pragṛhya nighnan sa duṣṭāriyūthāpālān / dvāri sthito na pradadau praveśaṃ prākāragupte balino gṛhe tu

हिन्दी अर्थ

इसलिये आओ, हमलोग पृथ्वीपर चलें और राजाओंको जीतकर इच्छानुकूल सामग्री एवं विधिसे पूर्ण अश्वमेधोंका अनुष्ठान करें। निधियोंको बुलाओ एवं गुह्यकोंको आदेश दे दो और ऋषियोंको आमन्त्रित करो । हमलोग देविकाके

English

When Ganapati saw that mighty demon king, having glow of body as fire, he gave a round turn to his Pattisa and hit hard on his head. Karttasvara fell down dead with a ear piercing cry.

अध्याय ६८

श्लोक 62

द्वारि स्थिते धातरि रक्षपाले नारायणे सर्वगुणाभिरामे ।प्रासादमध्ये हरिमीशितारमभ्यर्चयामास सुरर्षिमुख्यम्

dvāri sthite dhātari rakṣapāle nārāyaṇe sarvaguṇābhirāme / prāsādamadhye harimīśitāramabhyarcayāmāsa surarṣimukhyam

हिन्दी अर्थ

तटपर चलें। वह पुनीत उत्तम नदी कल्याणदायिनी तथा सर्वसिद्धिकारिणी है। उस प्राचीन स्थानपर पहुँचकर हम अश्वमेधयज्ञ करेंगे देवोंके शत्रु धुन्धुके उस वचनको सुनकर हैत्योंके यज्ञ करानेवाले शुक्राचार्यने "ठीक है '--ऐसा कहा और ग्रसन्नतापूर्वक उन्होंने निधियाँको आदेश दे दिया। उसके

English

When the warrior Turarigakandhara saw that his maternal brother is dead, he threw his noose and tied Nandisena, the head of ganas with Pattisa in his hand.

अध्याय ६८

श्लोक 63

स एवमास्ते ऽसुरराड् बलिस्तु समर्चयन् वै हरिपादपङ्कजौ ।सस्मार नित्यं हरिभषितानि स तस्य जातो विनयाङ्कुशस्तु

sa evamāste 'surarāḍ balistu samarcayan vai haripādapaṅkajau / sasmāra nityaṃ haribhaṣitāni sa tasya jāto vinayāṅkuśastu

हिन्दी अर्थ

ततो थुन्धुर्देविकाया: प्राचीने पापनाशने। भार्गवेन्द्रेण शुक्रेण वाजिमेधाय दीक्षितः

English

Hpc$0T cCT“ dfc'Hi 3FC:I

अध्याय ६८

श्लोक 64

इदं च वृत्तं स पपाठ दैत्यराट् स्मरन् सुवाक्यानि गुरोः शुभानि ।तथ्यानि पथ्यानि परत्र चेह पितामहस्येन्द्रसमस्य वीरः

idaṃ ca vṛttaṃ sa papāṭha daityarāṭ smaran suvākyāni guroḥ śubhāni / tathyāni pathyāni paratra ceha pitāmahasyendrasamasya vīraḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्रस्यानुमते ब्रह्मञ् शुक्रशिष्याश्च पण्डिताः यज्ञभागभुजस्तत्र स्वर्भानृप्रमुखा मुने। कृताश्चासुरनाथेन शुक्रस्यानुमतेऽसुराः

English

When mighty Visakha saw Nandisena so fastened, he approached to him immediately in fury and stood up before him with spear in When mighty Ayaftsira saw the cock- bannered Visakha, he picked up noose in his hand and began battle against Visakha.

अध्याय ६८

श्लोक 65

ये वृद्धवाक्यानि समाचरन्ति श्रुत्वा दुरुक्तान्यपि पूर्वतस्तु ।स्निग्धानि पश्चान्नवनीतशुद्धा मोदन्ति ते नात्र विचारमस्ति

ye vṛddhavākyāni samācaranti śrutvā duruktānyapi pūrvatastu / snigdhāni paścānnavanītaśuddhā modanti te nātra vicāramasti

हिन्दी अर्थ

"ततः प्रवृत्तो यज्ञस्तु समुत्सृष्टस्तथा हयः। हयस्यानुययौ श्रीमानसिलोमा महासुरः

English

fairer ftfaW ^ ^gT3tT:%rw tttti ?m3sr ^rirasr ^

अध्याय ६८

श्लोक 66

आपद्भुजङ्गदष्टस्य मन्त्रहीनस्य सर्वदा ।वृद्धवाक्यैषधा नूनं कुर्वन्ति किल निर्विषम्

āpadbhujaṅgadaṣṭasya mantrahīnasya sarvadā / vṛddhavākyaiṣadhā nūnaṃ kurvanti kila nirviṣam

हिन्दी अर्थ

मरुद्वबौ ब्रह्मलोके महर्षे प्रणम्य वरदं देवं पदानाभं जनार्दनम्। प्रोचुः सर्वे सुरगणा भयगद्रदया गिरा

English

When the Ganas Sakha and Naigameya saw Visakha bound by Ayahsira in the battle, they immediately rushed towards the enemy.

अध्याय ६८

श्लोक 67

वृद्धवाक्यामृतं पीत्वा तदुक्तमनुमान्य च ।या तृप्तिर्जायते पुंसा सोमपाने कुतस्तथा

vṛddhavākyāmṛtaṃ pītvā taduktamanumānya ca / yā tṛptirjāyate puṃsā somapāne kutastathā

हिन्दी अर्थ

भगवन् देवदेवेश चराचरपरायण। विज्ञप्तिः शरूयतां विष्णो सुराणामार्तिनाशन

English

In order to please Visakha, Naigameya from one side and Sakha from other side pierced Ayahsira with a sharp-edged spear.

अध्याय ६८

श्लोक 68

आपत्तौ पतितानां येषां वृद्धा न सन्ति शास्तारः ।ते शोच्या बनधूनां जीवन्तो ऽपीह मृततुल्याः

āpattau patitānāṃ yeṣāṃ vṛddhā na santi śāstāraḥ / te śocyā banadhūnāṃ jīvanto 'pīha mṛtatulyāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वान् सुरान् विनिर्जित्य त्रैलोक्यमहरद् बलिः ऋते पिनाकिनो देवात् त्राताऽस्मान् न यतो हरे।

English

When Ayahsira was hit by the three sons of Sankara, he left the battle. Ganesvara, then saw Sambara and approached him immediately.

अध्याय ६८

श्लोक 69

आपद्ग्राहगृहीतानां वृद्धाः सन्ति न पण्डिताः ।येषां मोक्ष्यितारे वै तेषां सान्तिर्न विद्यते

āpadgrāhagṛhītānāṃ vṛddhāḥ santi na paṇḍitāḥ / yeṣāṃ mokṣyitāre vai teṣāṃ sāntirna vidyate

हिन्दी अर्थ

साम्प्रतं ब्रह्मलोकस्थानपि जेतुं समुद्यतः। शुक्रस्य मतमास्थाय सोऽश्वमेधाय दीक्षितः

English

W ^RFPT MP Vid»tl^:l

अध्याय ६८

श्लोक 70

आपज्जलनिमग्नानां ह्रियतां व्यसनोर्मिभिः ।वृद्धवाक्यैर्विना नूनं नैवोत्तारं कथञ्चन

āpajjalanimagnānāṃ hriyatāṃ vyasanormibhiḥ / vṛddhavākyairvinā nūnaṃ naivottāraṃ kathañcana

हिन्दी अर्थ

शतं क्रतूनामिष्ट्राऽसौ ब्रह्मलोकं महासुरः। आरोढुमिच्छति वशी विजेतुं त्रिदशानपि बाद भार्गवश्रेष्ठ शुक्राचार्यने पापोंका नाश करनेवाले देविकाके प्राचीन तटपर अश्वमेधयज्ञके (अनुष्ठानके) लिये धुन्धुको दीक्षित किया। ब्रह्मन्! शुक्राचार्यकी अनुमतिसे उनके शिष्य तथा भार्गव-गोत्रीय विद्वान् ब्राह्मण उस यज्ञमें सदस्य

English

The noose, being hit with spear by four sons of Sankara, broke into pieces in no time and fell down from sky on the ground. Sambara was threatened when Pasa (noose) was destroyed and ran wherever he found the route and Kumara began to suppress the army.

अध्याय ६८

श्लोक 71

तस्माद् यो वृद्धवाक्यानि शृणुयाद् विदधाति च ।स सद्यः सिद्धिमाप्नोति यथा वैरोचनो बलिः

tasmād yo vṛddhavākyāni śṛṇuyād vidadhāti ca / sa sadyaḥ siddhimāpnoti yathā vairocano baliḥ

हिन्दी अर्थ

एवं ऋत्विक् बने । मुने ! शुक्राचार्यकी अनुमतिसे हैत्यस्वामीने स्वर्भानु आदि असुरोंको (देवोंके स्थानपर) यज्ञभागका रक्षक और भोक्ता बनाया। उसके बाद यज्ञ आरम्भ हुआ

English

O hennit! That army of demons so beaten by those sons of Rudra and Ganas panicked with fear of blows and sheltered to

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 68
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.