Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
67
अध्याय 67 / 95

Adhyaya 67

70 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ70 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६७

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे षट्षष्टितमो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।गत्वा रसातलं दैत्यो महार्हमणिचित्रितम् ।शुद्धस्फटिसोपानं कारयामास वै पुरम्

iti śrīvāmanapurāṇe ṣaṭṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / gatvā rasātalaṃ daityo mahārhamaṇicitritam / śuddhasphaṭisopānaṃ kārayāmāsa vai puram

हिन्दी अर्थ

अदितिका दर्शन कर हाथ जोड़ तथा सिर झुकाकर इन्द्र उनके समीप आये एवं उनके कमलकी कान्तिवाले चरणोंमें प्रणाम करनेके बाद उन्होंने अपनी तपस्याका वर्णन किया। उन (अदिति) -ने अश्रुपूर्ण दृष्टिसे (इन्द्रकों)

English

#rk t fedi-wci ?mkii ?ii

अध्याय ६७

श्लोक 2

तत्र मध्ये सुविस्तीर्मः प्रासादो वज्रवेदिकः ।मुक्ताजालान्तरद्वारो निर्मितो विश्वकर्मणा

tatra madhye suvistīrmaḥ prāsādo vajravedikaḥ / muktājālāntaradvāro nirmito viśvakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

सूँघा एवं उनको गले लगाकर (तपस्याका कारण) पूछा। इन्द्रने बलिद्वारा देवोंसहित अपने पराजित होनेका पूरा समाचार कह सुनाया। यह सुननेके बाद अपने उस पुत्रको दितिके पुत्रंद्वारा पराजित जान शोकसे भर गयीं एवं दुःखसे दुखी होकर (अदिति) वरेण्य एवं अनादि देव विष्णुकी शरणमें गयीं॥ २७--२९॥

English

Pulastya said- Sankara too when Sambara departed, summoned Nandi and said- "O Sailadi! call all those who are under your

अध्याय ६७

श्लोक 4

तत्रास्ते विविधान् भोगान् भुञ्जन् दिव्यान् स मानुषान् ।नाम्ना विन्ध्यावलीत्येवं भार्यास्य दयिताभवत् ।६७।३ युवतीनां सहस्रस्य प्रधाना शीलमण्डिता ।तया सह महातेजा रेमे वैरोचनिर्मुने

tatrāste vividhān bhogān bhuñjan divyān sa mānuṣān / nāmnā vindhyāvalītyevaṃ bhāryāsya dayitābhavat / 67.3 yuvatīnāṃ sahasrasya pradhānā śīlamaṇḍitā / tayā saha mahātejā reme vairocanirmune

हिन्दी अर्थ

नारदने कहा (पूछा)--(कृपया) आप यह बतलाइये कि देवोंकी माता अदितिने किस शुभ स्थानपर अनादि, अनन्त, चर और अचरके उत्पन्न करनेवाले

English

wi ttwtc <iuhm<*hu ^

अध्याय ६७

श्लोक 5

भोगासक्तस्य दैत्यस्य वसतः सुतले तदा ।दैत्यतेजोहरः प्राप्तः चपाताले वै सुदर्शनः

bhogāsaktasya daityasya vasataḥ sutale tadā / daityatejoharaḥ prāptaḥ capātāle vai sudarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं पुरातन हृषीकेशकी आराधना की ? अध्याय ७६ प्रायश्चित्त-हेतु इन्द्रकी तपस्या, माताके आश्रममें आना, अदितिकी तपस्या और वासुदेवकी स्तुति ३७७

English

Nandi went out immediately in compliance with Sankara's words and summoned Gana- chiefs with acamana

अध्याय ६७

श्लोक 6

चक्रे प्रविष्टे पातालं दानवानां पुरे महान् ।बभै हलहलाशब्दः क्षुभितार्णवसंनिभः

cakre praviṣṭe pātālaṃ dānavānāṃ pure mahān / babhai halahalāśabdaḥ kṣubhitārṇavasaṃnibhaḥ

हिन्दी अर्थ

पराजितं -दानवनायकेन। सितेऽथ पक्षे मकरक्षगेऽके

English

All chiefs of Ganas, being thousands in number came immediately where Sankara was and bowed their heads before him.

अध्याय ६७

श्लोक 7

तं च श्रुत्वा महाशब्दं बलिः खङ्गं समाददे ।आः किमेतदितीत्थञ्च पप्रच्छासुरपुङ्गवः

taṃ ca śrutvā mahāśabdaṃ baliḥ khaṅgaṃ samādade / āḥ kimetaditītthañca papracchāsurapuṅgavaḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टैव देवं त्रिदशाधिपं तं जयस्व दिव्याम्बुजकोशचौर

English

3TFTcTW Jpi l i a k t

अध्याय ६७

श्लोक 8

ततो विन्ध्यावली प्राह सान्त्वयन्ती निजं पतिम् ।कोशे खङ्गं समावेश्य धर्मपत्नी शुचिव्रता

tato vindhyāvalī prāha sāntvayantī nijaṃ patim / kośe khaṅgaṃ samāveśya dharmapatnī śucivratā

हिन्दी अर्थ

जयस्व पापेन्धनजातवेद- स्तमौघसंरोध नमो नमस्ते

English

Immortal Nandi then informed Sankara that all the Ganas had arrived.

अध्याय ६७

श्लोक 9

एतद् भगवतश्चक्रं दैत्यचक्रक्षयङ्करम् ।संपूजनीयं दैत्येन्द्र वामनस्य महात्मनः ।इत्येवमुक्त्वा चार्वङ्गी सार्घपात्रा विनिर्ययौ

etad bhagavataścakraṃ daityacakrakṣayaṅkaram / saṃpūjanīyaṃ daityendra vāmanasya mahātmanaḥ / ityevamuktvā cārvaṅgī sārghapātrā viniryayau

हिन्दी अर्थ

नमोऽस्तु ते भास्कर दिव्यमूर्ते त्रैलोक्यलक्ष्मीतिलकाय ते नमः। तत्वं कारणं सर्वचराचरस्य नाथेन शक्रो निजराज्यहानिम्।

English

tttt fftr wrn: c&tei irchr<vk 511 m

अध्याय ६७

श्लोक 10

अथाभ्यागात् सहस्रारं विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् ।ततो ऽसुरपतिः प्रह्वः कृताञ्जलिपुटो मुने ।संपूज्य विधिवच्चक्रमिदं स्तोत्रमुदीरयत्

athābhyāgāt sahasrāraṃ viṣṇoścakraṃ sudarśanam / tato 'surapatiḥ prahvaḥ kṛtāñjalipuṭo mune / saṃpūjya vidhivaccakramidaṃ stotramudīrayat

हिन्दी अर्थ

सम्पूजयित्वा 'करवीरपुष्पै: संधूप्य धूपैः कणमर्कभोज्यम्

English

Nandi said- O Sambhu! The neat and clean Ganas having three eyes, matted hairs are called Rudras. They are eleven crores in

अध्याय ६७

श्लोक 11

बलिरुवाच ।नमस्यामि हरेश्चक्रं दैत्यचक्रविदारणम् ।सहस्रांशुं सहस्राभं सहस्रारं सुनिर्मलम्

baliruvāca / namasyāmi hareścakraṃ daityacakravidāraṇam / sahasrāṃśuṃ sahasrābhaṃ sahasrāraṃ sunirmalam

हिन्दी अर्थ

मन्नं महेन्द्रस्य हिताय देवी। पराप्स्यसे दुर्लभं कामं मत्प्रसादान्न संशय:

English

qkit irwRrk ^ilsRT:ii^ii

अध्याय ६७

श्लोक 12

नमस्यामि हरेश्चक्रं यस्य नाभ्यां पितामहः ।तुण्डे त्रिशूलधृक् शर्व आरामूले महाद्रयः

namasyāmi hareścakraṃ yasya nābhyāṃ pitāmahaḥ / tuṇḍe triśūladhṛk śarva ārāmūle mahādrayaḥ

हिन्दी अर्थ

राज्यं त्वत्तनयानां वै दास्ये देवि सुरारणि। दानवान् ध्वंसयिष्यामि सम्भूयैवोदरे तव

English

The faced and valorous like lions bears the same name as myself and are the door-keepers of Rudras. They regard fame as the only

अध्याय ६७

श्लोक 13

अरेषु संस्थिता देवाः सेन्द्राः सार्काः सपावकाः ।जवे यस्य स्थितो वायुरापोग्निः पृथिवी नभः

areṣu saṃsthitā devāḥ sendrāḥ sārkāḥ sapāvakāḥ / jave yasya sthito vāyurāpogniḥ pṛthivī nabhaḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले--दानव-नायकद्वारा पराजित हुए दीन बने इन्द्रको देखकर अदिति सूर्यके मकर- दिन उन सुरोंके स्वामी सूर्यदेवको महान् उदयाचलपर पूर्व दिशामें उगनेपर देखकर उपवास करती हुई वाणी एवं मनको संयत करके उन सुरेन्द्र (सूर्य)-की शरणमें गयीं

English

TR ^ ufiptMT ^T25T: f MR<*Rh Ull

अध्याय ६७

श्लोक 14

आरप्रान्तेषु जीमूताः सौदामिन्यृक्षतारकाः ।बाह्मतो मुनयो यस्य बालखिल्यादयस्तथा

āraprānteṣu jīmūtāḥ saudāminyṛkṣatārakāḥ / bāhmato munayo yasya bālakhilyādayastathā

हिन्दी अर्थ

अदितिने कहा--हे दिव्य कमलकोशको अपनेमें छिपाकर रखनेवाले! आपकी जय हो। है संसाररूपी वृक्षके कुठार! आपकी जय हो। है पापरूपी इन्धनके लिये अग्नि! आपकी जय हो। है अन्धकार (अज्ञान)-

English

The six-faced Sakhas with sakti in their hand and rode on peacock are Skanda Kumaras. These are sixty six crores in

अध्याय ६७

श्लोक 15

तमायुधवरं वन्दे वासुदेवस्य भक्तितः ।यन्मे पापं शरीरोत्थं वाग्जं मानसमेव च

tamāyudhavaraṃ vande vāsudevasya bhaktitaḥ / yanme pāpaṃ śarīrotthaṃ vāgjaṃ mānasameva ca

हिन्दी अर्थ

के समूहके विनाश करनेवाले! आपको बारम्बार नमस्कार है। है भास्कर! है दिव्यमूर्ते! आपको नमस्कार है। है त्रैलोक्य-लक्ष्मीके स्वामिन्! आपको नमस्कार है। आप समस्त चर और अचर जगत्के कारण तथा स्वामी हैं। है विश्वमूर्ते! आप मेरी रक्षा कीजिये। है जगन्नाथ! जगन्मय आप स्वामीके ही कारण इन्द्रको अपने राज्यकी हानि एवं शत्रुसे 'पराभवकी भी प्राप्ति हुई हैं। अतः मैं आपकी शरणमें

English

^wriiwyi taster: WOT ^ M^mci

अध्याय ६७

श्लोक 16

तन्मे दहस्व दीप्तांशो विष्णोश्चक्र सुदर्शन ।यन्मे कुलोद्भवं पापं पैतृकं मातृकं तथा

tanme dahasva dīptāṃśo viṣṇoścakra sudarśana / yanme kulodbhavaṃ pāpaṃ paitṛkaṃ mātṛkaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

आयी हूँ। ऐसा कहनेके बाद रक्तचन्दनद्वारा देवोंसे पूजित सूर्यको चित्रितकर उन देवी (अदिति)-ने कनैरके पुष्पोंसे उनका पूजन किया और धूपसे धूपित करनेके बाद महेन्द्रकी भलाईके लिये सूर्यके लिये

English

fav i us i KdM^ciU f Ww jrarriun

अध्याय ६७

श्लोक 17

तन्मे हरस्व तरसा नमस्ते अच्युतायुध ।आधयो मम नश्यन्तु व्याधयो यान्तु संक्षयम् ।त्वन्नामकीर्तनाच् चक्र दुरितं यातु संक्षयम्

tanme harasva tarasā namaste acyutāyudha / ādhayo mama naśyantu vyādhayo yāntu saṃkṣayam / tvannāmakīrtanāc cakra duritaṃ yātu saṃkṣayam

हिन्दी अर्थ

घृतसे बने उत्तम अन्न अर्पित किया तथा निराहार रहकर पवित्र स्तोत्रॉंसे स्तुति करती हुई (साधनामें) दूसरे दिन प्रणाम करनेके बाद विधिसे स्नान एवं पूजा करके उन्होंने ब्राह्मणोंको कणक, तिल एवं घृत प्रदान किया और उसके बाद वे और अधिक संयत रहने लगीं । इससे घृताचि भानु प्रसन्न हो गये। (वे) सूर्य-मण्डलसे

English

O Sankara! The Ganas called Sakhas having six faces are in same number (sixty-six crores) and Visakhas as also Naigameya Ganas are also in same number.

अध्याय ६७

श्लोक 18

इत्येवमुक्त्वा मतिमान् समभ्यर्च्याथ भक्तितः ॥ संस्मरन् पुण्डरीकाक्षं सर्वपापप्रणासनम्

ityevamuktvā matimān samabhyarcyātha bhaktitaḥ // saṃsmaran puṇḍarīkākṣaṃ sarvapāpapraṇāsanam

हिन्दी अर्थ

निकले एवं अदितिके सामने खड़े होकर यह वचन बोले- दक्षनन्दिनि! तुम्हारे इस त्रतसे मैं बहुत प्रसन्न हूँ। अतः मेरी कृपासे तुम निःसन्देह मनोवाञ्छित दुर्लभ वस्तु प्राप्त करोगी। देवि! देवजननि! मैं तुम्हारा पुत्र होकर देवपुत्रोंको

English

Sambhu! Those worthy Pramathas are in seven hundred crores number. O god of gods! They have each, as many

अध्याय ६७

श्लोक 19

पूजितं बलिना चक्रं कृत्वा निस्तेजसो ऽसुरान् ।निश्चक्रामाथ पातालाद् विषुवे दक्षिमे मुने

pūjitaṃ balinā cakraṃ kṛtvā nistejaso 'surān / niścakrāmātha pātālād viṣuve dakṣime mune

हिन्दी अर्थ

राज्य दूँगा और दानवोंका नाश करूँगा॥ ३८--४१॥ तद्वाक्यं वासुदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मन् सुरारणिः। प्रोवाच जगतां योनिं वेपमाना पुनः पुन:

English

iiVd>K cra «rfFT Jiulvejtmi h

अध्याय ६७

श्लोक 20

सुदर्शने निर्गते तु बलिर्विक्लवतां गतः ।परमामापदं प्राप्य सस्मार स्वपितामहम्

sudarśane nirgate tu balirviklavatāṃ gataḥ / paramāmāpadaṃ prāpya sasmāra svapitāmaham

हिन्दी अर्थ

कस्त्वां धारयितुं नाथ शक्तस्त्रैलोक्यधार्यसि।

English

These ash-smeared bodies, three eyed ganas having Sula 2 in hand are called Saivas. All these pioneer Ganas are your devotees.

अध्याय ६७

श्लोक 21

स चापि संस्मृतः प्राप्तः सुतलं दानवेश्वरः ।दृष्ट्वा तस्थौ महातेजाः सार्घपात्रो बलिस्तदा

sa cāpi saṃsmṛtaḥ prāptaḥ sutalaṃ dānaveśvaraḥ / dṛṣṭvā tasthau mahātejāḥ sārghapātro balistadā

हिन्दी अर्थ

तथापि सम्भविष्यामि अहं देव्युद्रे तव आत्मानं भुवनान् शैलांस्त्वाञ्च देवि सकश्यपाम्। धारयिष्यामि योगेन मा विषादं कृथाऽम्बिके

English

O sovereign! Numerous other ash-smeared bodies with weapons in hands are Pasupata Ganas. They have also came here to serve

अध्याय ६७

श्लोक 25

तमर्च्य विधिना ब्रह्मन् पितुः पितरमीश्वरम् ।कृताञ्जलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ।६७।२२ संस्मृतो ऽसि मया तात सुविषण्णेन चेतसा तन्मे हितं च पथ्यं च श्रेयोग्र्यं वद तात मे ।६७।२३ किं कार्यं तात संसारे वसता पुरुषोण हि ।कृतेन येन वै नास्य बन्धः समुपजायते ।६७।२४ संसारार्णवमग्नानां नराणामल्पचेतसाम् ।तरणे यो भवेत् पोतस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

tamarcya vidhinā brahman pituḥ pitaramīśvaram / kṛtāñjalipuṭo bhūtvā idaṃ vacanamabravīt / 67.22 saṃsmṛto 'si mayā tāta suviṣaṇṇena cetasā tanme hitaṃ ca pathyaṃ ca śreyogryaṃ vada tāta me / 67.23 kiṃ kāryaṃ tāta saṃsāre vasatā puruṣoṇa hi / kṛtena yena vai nāsya bandhaḥ samupajāyate / 67.24 saṃsārārṇavamagnānāṃ narāṇāmalpacetasām / taraṇe yo bhavet potastanme vyākhyātumarhasi

हिन्दी अर्थ

तदा निस्तेजसो हैत्याः सम्भविष्यन्त्यसंशयम्

English

II Your other ganas called Kalamukhas, fierce in body, having dangerous face, holding Pinaka bows, wearing matted locks and devoted to you have also come here.

अध्याय ६७

श्लोक 27

पुलस्त्य उवाच ।एतद्वचनमाकर्ण्य तत्पौत्राद् दानवेश्वरः ।विचिन्त्य प्राह वचनं संसारे यद्वितं परम् ॥ ६७।२६ ॥ प्रह्लाद उवाच ।साधु दानवशार्दूल यत्ते जाता मतिस्त्वियम् ।प्रवक्ष्यामि हितं ते ऽद्य तथानेयेषां हितं बले

pulastya uvāca / etadvacanamākarṇya tatpautrād dānaveśvaraḥ / vicintya prāha vacanaṃ saṃsāre yadvitaṃ param // 67.26 // prahlāda uvāca / sādhu dānavaśārdūla yatte jātā matistviyam / pravakṣyāmi hitaṃ te 'dya tathāneyeṣāṃ hitaṃ bale

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्त्वा भगवान् विवेश स्वतेजसोंऽशेन विवेश देव्याः तदोदरे शक्रहिताय विप्र

English

igsenfsiiiRl w*u5ym^di:i

अध्याय ६७

श्लोक 28

भवजलधिगतानां द्वान्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् ।विषमविषयतोये मज्जतामप्लावानां भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम्

bhavajaladhigatānāṃ dvāndvavātāhatānāṃ sutaduhitṛkalatratrāṇabhārārditānām / viṣamaviṣayatoye majjatāmaplāvānāṃ bhavati śaraṇameko viṣṇupoto narāṇām

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी कहते हैं- ब्रह्मन्! वासुदेवका वह वाक्य सुनकर बार-बार काँपती हुई देवोंकी माता अदितिने संसारको उत्पन्न करनेवाले विष्णुसे कहा-जिसके (विशाल) उदरमें स्थावर-जङ्गमात्मक समस्त संसार

English

The excellent Ganas Mahavrati expert in fighting with Khatvanga 3 and having red shield have also come to fight for you.

अध्याय ६७

श्लोक 30

ये संश्रिता हरिमनन्तमनादिमध्यं नारायणं सुरगुरुं शुभदं वरेण्यम् ।शुद्धं खगेन्द्रगमनं कमलालयेशं ते धर्मराजकरणं न विशन्ति धीराः ।६७।२९ स्वपुरुषमभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले ।परिहर मधुसूदनप्रन्नान् प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम्

ye saṃśritā harimanantamanādimadhyaṃ nārāyaṇaṃ suraguruṃ śubhadaṃ vareṇyam / śuddhaṃ khagendragamanaṃ kamalālayeśaṃ te dharmarājakaraṇaṃ na viśanti dhīrāḥ / 67.29 svapuruṣamabhivīkṣya pāśahastaṃ vadati yamaḥ kila tasya karṇamūle / parihara madhusūdanaprannān prabhurahamanyanṛṇāṃ na vaiṣṇavānām

हिन्दी अर्थ

निवास करता है, ऐसे त्रिलोकीको धारण करनेवाले आपको मैं अपने उदरमें कैसे धारण कर सकूँगी ? नाथ! आप तीनों लोकोंको धारण करनेवाले हैं। जिसकी कुक्षिमें पर्वतोंके साथ सातों समुद्र अवस्थित हैं ऐसे आपको कौन धारण कर सकता है? अतः है जनार्दन! आप वैसा ही करें जिससे इन्द्र देवताओंके स्वामी बन जायँ और मुझे भी कष्ट न हो

English

faejuuii tfifRsr ^nJ^rsrgroiRtmri Rrronrr w: wsntn s^u

अध्याय ६७

श्लोक 31

तथान्यदुक्तं नरसत्तमेन इक्ष्वाकुणा भक्तियुतेन नूनम् ।ये विष्णुभक्ताः पुरुषाः पृथिव्यां यमस्य ते निर्विषया भवन्ति

tathānyaduktaṃ narasattamena ikṣvākuṇā bhaktiyutena nūnam / ye viṣṇubhaktāḥ puruṣāḥ pṛthivyāṃ yamasya te nirviṣayā bhavanti

हिन्दी अर्थ

विष्णुने कहा--महाभागे! यह सत्य है कि मैं देवों और हैत्योंसे धृत नहीं हो सकता, फिर भी है देवि! मैं आपके उदरसे उत्पन्न होऊँगा। देवि! स्वयंको, (चौदहों) भुवनों, पर्वतों एवं कश्यपसहित आपको भी मैं योगद्वारा

English

O preceptor of the universe! The nude Ganas have also come here. They observe silence and hold bells as weapon in their hands. The Ganas possessing two and a half eyes, with lotus like eyes, mark of Srivatsa on their chests, seated on birds, bull-bannered have also come here. All of them are imperishable.

अध्याय ६७

श्लोक 32

सा जिह्वा या हरिं स्तौति तच्चित्तं यत्तदर्पितम् ।तावेव केवलं शलाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ

sā jihvā yā hariṃ stauti taccittaṃ yattadarpitam / tāveva kevalaṃ śalāghyau yau tatpūjākarau karau

हिन्दी अर्थ

धारण करूँगा। मातः! आप विषाद न करें। दक्षात्मजे! जब मैं आपके उदरमें आऊँगा तब हैत्य निस्सन्देह तेजोहीन हो जायँगे। पुलस्त्यजी कहते हैं- विप्र! ऐसा कहकर शत्रुओंके नाश करनेवाले भगवान् विष्णु इन्द्रकी भलाईके लिये अपने तेजके अंशमात्रसे उन देवीके उदरमें प्रविष्ट हो गये

English

They are called the Mahapasupatas, holding discuses and Sula in their hands. They have worshipped Bhairava with Visnu

अध्याय ६७

श्लोक 33

नूनं न तौ करौ प्रोक्तौ वृक्षशाखाग्रपल्लवौ ।न यौ पूजितुं शक्तौ हरिपादाम्बुजद्वयम्

nūnaṃ na tau karau proktau vṛkṣaśākhāgrapallavau / na yau pūjituṃ śaktau haripādāmbujadvayam

हिन्दी अर्थ

प्रह्मादसे अदितिके गर्भमें विष्णुके प्रविष्ट होनेकी बात जानकर बलिका विष्णुको दुर्वचन, प्रह्मदद्वारा बलिको शाप और अनुनय करनेपर उपदेश

English

These are the lion-faced Ganas with Virabhadra as their leader, holding spears, arrows and bows and originating from the hair on your body.

अध्याय ६७

श्लोक 34

नूनं तत्कण्ठशालूकमथवा प्रतिजिह्वका ।रोगोवान्यो न सा जिह्वा या न वक्ति हरेर्गुणान्

nūnaṃ tatkaṇṭhaśālūkamathavā pratijihvakā / rogovānyo na sā jihvā yā na vakti harerguṇān

हिन्दी अर्थ

देवमातुः स्थिते देवे उदरे वामनाकृतौ। निस्तेजसोऽसुरा जाता यथोक्तं विश्वयोनिना पुलस्त्यजी बोले-(नारदजी) संसारके उत्पन्न करनेवाले भगवानूके वचनानुसार देवमाता अदितिके गर्भमें वामनरूपमें देवके स्थित हो जानेपर असुर निस्तेज हो गये। असुरोंको निस्तेज देखकर दानवोंमें श्रेष्ठ बलिने

English

These and several hundred other ganas too have come for assisting you. Give them order as per your choice.

अध्याय ६७

श्लोक 35

शोचनीयः स बन्धूनां जीवन्नपि मृतो नरः ।यः पादपङ्कजं विष्णोर्न पूजयति भक्तितः

śocanīyaḥ sa bandhūnāṃ jīvannapi mṛto naraḥ / yaḥ pādapaṅkajaṃ viṣṇorna pūjayati bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

दानवेश्वर प्रह्मदसे यह वचन कहा--

English

All Ganas then bowed their heads before the bull-riding god. God gave hint of acceptance through his hand and wished that they should take their seats.

अध्याय ६७

श्लोक 36

ये नरा वासुदेवस्य सततं पूजने रताः ।मृता अपि न शोच्यास्ते सत्यं सत्यं मयोदितम्

ye narā vāsudevasya satataṃ pūjane ratāḥ / mṛtā api na śocyāste satyaṃ satyaṃ mayoditam

हिन्दी अर्थ

तात निस्तेजसो हैत्याः केन जातास्तु हेतुना। कथ्यतां परमज्ञोऽसि शुभाशुभविशारद स ज्ञात्वा वासुदेवोत्थं भयं हैत्येष्वनुत्तमम्। चिन्तयामास योगात्मा क्क विष्णुः साम्प्रतं स्थित:

English

WWityiMH, Trrorni ^|w:i

अध्याय ६७

श्लोक 37

शारीरं मानसं वाग्जं मूर्तामूर्तं चराचरम् ।दृश्यं स्पृस्यमदृश्यञ्च तत्सर्वं केशवात्मकम्

śārīraṃ mānasaṃ vāgjaṃ mūrtāmūrtaṃ carācaram / dṛśyaṃ spṛsyamadṛśyañca tatsarvaṃ keśavātmakam

हिन्दी अर्थ

अधो नाभेः स पातालान् सप्त संचिन्त्य नारद। नाभेरुपरि भूरादींल्लोकांश्चर्तुमियाद् वशी

English

Mahesvara seeing the Mahapasupatas, rose and embraced his army commanders. They all saluted him with reverence. Hi

अध्याय ६७

श्लोक 38

येनार्चितो हि भगवान् चतुर्धा वै त्रिविक्रमः ।तेनार्चिता न संदेहो लोकाः सामरदानवाः

yenārcito hi bhagavān caturdhā vai trivikramaḥ / tenārcitā na saṃdeho lokāḥ sāmaradānavāḥ

हिन्दी अर्थ

भूमिं स पङ्कजाकारां तन्मध्ये पङ्कजाकृतिम्। मेरुं ददर्श शैलेन्द्रं शातकौम्भं महद्धिमत् तस्योपरि महापुर्यस्त्वष्टौ लोकपतींस्तथा। तेषामुपरि वैराजीं ददृशे ब्रह्मणः पुरीम्

English

fRit faftmiqrm t^ii?^11

अध्याय ६७

श्लोक 39

यता रत्नानि जलधेरसंख्येयानि पुत्रक ।तथा गुणा हि देवस्य त्वसंख्यातास्तु चक्रिणः

yatā ratnāni jaladherasaṃkhyeyāni putraka / tathā guṇā hi devasya tvasaṃkhyātāstu cakriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

देवमातुः स ददृशे मृगपक्षिगणैर्वृतम्

English

The eyes of all Ganas began dizzying of having an eye on that excellent scene. Then they all wondered for a very long time and were ashamed to the extreme.

अध्याय ६७

श्लोक 40

ये शङ्खचक्राब्जकरं सशार्ङ्गिणं खगेन्द्रकेतुं वरदं श्रियः पतिम् ।समाश्रयन्ते भवभीतिनाशनं संसारगर्ते न पतन्ति ते पुनः

ye śaṅkhacakrābjakaraṃ saśārṅgiṇaṃ khagendraketuṃ varadaṃ śriyaḥ patim / samāśrayante bhavabhītināśanaṃ saṃsāragarte na patanti te punaḥ

हिन्दी अर्थ

तां दृष्टा देवजननीं सर्वतेजोऽधिकां मुने। विवेश दानवपतिरन्वेष्ं मधुसूदनम् स दृष्टवाञ्जगन्नाथं माधवं वामनाकृतिम्। सर्वभूतवरेण्यं तं देवमातुरथोदरे

English

When the great Yogi Sailadi etc. saw them dizzy eyed, they smiled and said to the god of gods

अध्याय ६७

श्लोक 41

येषां मनसि गोविन्दो निवासी सततं बले ।न ते परिभवं यान्ति न मृत्योरुद्विजन्ति च

yeṣāṃ manasi govindo nivāsī satataṃ bale / na te paribhavaṃ yānti na mṛtyorudvijanti ca

हिन्दी अर्थ

तं दृष्टा पुण्डरीकाक्षं शङ्खचक्रगदाधरम्।

English

Mahesvara! Your embrace of have threw these all Ganas in Hence O Mahadeva! O sovereign! Describe as you please about their complexion, knowledge and conscience that have reached the three-world.

अध्याय ६७

श्लोक 42

देवं सार्ङ्गधरं विष्णुं ये प्रपन्नाः परायणम् ।न तेषां यमसालोक्यं न च ते नरकौकसः

devaṃ sārṅgadharaṃ viṣṇuṃ ye prapannāḥ parāyaṇam / na teṣāṃ yamasālokyaṃ na ca te narakaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

तेनैव क्रमयोगेन दृष्टा वामनतां गतम्। हैत्यतेजोहरं विष्णुं प्रकृतिस्थोऽभवत् ततः येन निस्तेजसो हैत्या जाता हैत्येन्द्र हेतुना

English

yqyifiiiKtafati fefcm frro:i

अध्याय ६७

श्लोक 43

न तां गतिं प्राप्नुवन्ति श्रुतिशास्त्रविशारदाः ।विप्रा दानवशार्दूल विष्णुभक्ता व्रजन्ति याम्

na tāṃ gatiṃ prāpnuvanti śrutiśāstraviśāradāḥ / viprā dānavaśārdūla viṣṇubhaktā vrajanti yām

हिन्दी अर्थ

भवता निर्जिता देवाः सेनद्रुद्रार्कपावकाः।

English

Understanding the sayings of Parmatha- chief, the lord of the creator addressed all those Ganas, considerers of existence and non-existence.

अध्याय ६७

श्लोक 44

या गतिर्दैत्यशार्दूल हतानां तु महाहवे ।ततो ऽदिकां गतिं यान्ति विष्णुभक्ता नरोत्तमाः

yā gatirdaityaśārdūla hatānāṃ tu mahāhave / tato 'dikāṃ gatiṃ yānti viṣṇubhaktā narottamāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयाताः शरणं देवं हरिं त्रिभुवनेश्वरम् प्रह्मादसे अदितिके गर्भमें विष्णुके प्रविष्ट होनेकी बात जानकर बलिका विष्णुको दुर्वचन ३७९

English

Rudra said- You all have worshipped Hara with reverence but condemned the devotees of Visnu on account of ignorance causing dullness to mind.

अध्याय ६७

श्लोक 45

या गतिर्धर्मशीलानां सात्त्विकानां महात्मनाम् ।सा गतिर्गदिता दैत्य भगवत्सेविनामपि

yā gatirdharmaśīlānāṃ sāttvikānāṃ mahātmanām / sā gatirgaditā daitya bhagavatsevināmapi

हिन्दी अर्थ

बलिने कहा--तात! आप यह बतलानेकी कृपा करें कि दानव किस कारणसे निस्तेज हो गये हैं? शुभ और अशुभके जाननेवाले आप महान् ज्ञानी हैं

English

On account of such ignorance looming in you all, special honour was given to them while you have been disregarded. Listen that Visnu and I myself are one and equal. There is no dividing line between both of us.

अध्याय ६७

श्लोक 46

सर्वावासं वासुदेवं सूक्ष्ममव्यक्तविग्रहम् ।प्रविशन्ति महात्मानं तद्भक्ता नान्यचेतसः

sarvāvāsaṃ vāsudevaṃ sūkṣmamavyaktavigraham / praviśanti mahātmānaṃ tadbhaktā nānyacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-अपने पौत्र (बलि)-के उस वचनको सुनकर (दानवोंके) तेजकी अत्यधिक हानि क्यों और किससे हुई है-(यह जाननेके लिये) प्रह्मदने क्षणभर ध्यान किया और हैत्योंके लिये वासुदेवद्वारा उत्पन्न हुए अतुलनीय भयको जानकर उन योगात्माने यह सोचा कि इस समय विष्णु कहाँपर स्थित हैं? नारदजी! नाभिके नीचेके स्थानमें सात पातालोंका चिन्तन करनेके बाद (सातों पातालोंमें पता लगानेके बाद) सभीको अपने वशमें करनेवाले वे

English

maurl ^ iran qfafiai fwn

अध्याय ६७

श्लोक 47

अनन्यमनसो भक्त्या ये नमस्यन्ति केशवम् ।शुचयस्ते महात्मानस्तीर्थभूता भवन्ति ते

ananyamanaso bhaktyā ye namasyanti keśavam / śucayaste mahātmānastīrthabhūtā bhavanti te

हिन्दी अर्थ

नाभिके ऊपर भू: आदि लोकमें देखनेके लिये (पता लगानेके लिये) पहुँचे। उन्होंने कमलके आकारकी भूमि और उसके बीच महान् समृद्धिसे सम्पन्न सुवर्णमय कमलके आकार-जैसे पर्वतश्रेष्ठ मेरुको देखा । उसके ऊपर महापुरियोंमें आठ लोक-

English

d<qlfq4<oin^4fTliqTcig^'’fu'l:II ?6 il w? ^ tR^idl q qafetawT ^fr:i

अध्याय ६७

श्लोक 48

गच्छन् तिष्ठन् स्वपन् जाग्रत् पिबन्नश्चन्नभीक्ष्णशः ।ध्यायन् नारायणं यस्तु न ततो ऽन्यो ऽस्ति पुण्यभाक् ।वैकुण्ठं खड्गपरशुं भवबन्धसमुच्छिदम्

gacchan tiṣṭhan svapan jāgrat pibannaścannabhīkṣṇaśaḥ / dhyāyan nārāyaṇaṃ yastu na tato 'nyo 'sti puṇyabhāk / vaikuṇṭhaṃ khaḍgaparaśuṃ bhavabandhasamucchidam

हिन्दी अर्थ

पति तथा उनके ऊपर ब्रह्माकी वैराजपुरीको देखा ॥ ४--८॥ उसके नीचे उन्होंने महान् पुण्यसे युक्त देवताओंसे पूजित तथा पशु-पक्षियोंसे भरे देवमाता अदितिके आश्रमको देखा। मुने! समस्त तेजॉसे भी अधिक तेजस्विनी उस देवमाता अदितिको देखकर दानवपति

English

fqf^Tt ford Hgfr : II ? SII

अध्याय ६७

श्लोक 49

प्रणिपत्य यथान्यायं संसारे न पुनर्भवेत् ।क्षेत्रेषु वसते नित्यं क्रीडन्नास्ते ऽमितद्युतिः

praṇipatya yathānyāyaṃ saṃsāre na punarbhavet / kṣetreṣu vasate nityaṃ krīḍannāste 'mitadyutiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रह्मादने मधुसूदनको ढूँढनेके लिये (उनके उदरमें) प्रवेश किया। उन्होंने सभी प्राणियोंमें श्रेष्ठ वामनके रूपमें उन जगत्पति माधवको देवमाताके उदरमें देखकर सारे सुरों और असुरोंसे चारों ओर व्याप्त शरीरवाले

English

There lies no discrimination between us. A single form is seen in two reflections. These Ganas therefore, know me better than you all. No doubt can be raised in their conscience. When I take the matter from this angle, you all have so condemned me instead of praying. This is the reason, you all have lost your discretion. I therefore, has not embraced you. On this, the Ganas said to Mahesvara.

अध्याय ६७

श्लोक 50

आसीनः सर्वदेहेषु कर्मभिर्न स बध्यते ।येषां विष्णुः प्रियोन्त्यन्ते विष्णोः सततं प्रियाः

āsīnaḥ sarvadeheṣu karmabhirna sa badhyate / yeṣāṃ viṣṇuḥ priyontyante viṣṇoḥ satataṃ priyāḥ

हिन्दी अर्थ

शङ्क, चक्र एवं गदा धारण करनेवाले उन पुण्डरीकनयन भगवानको देखा। उसी योगके क्रममें वामनरूपको प्राप्त हुए हैत्योके तेजको हरण करनेवाले विष्णुको जानकर वे प्रकृति-भावमें स्थित हो गये। उसके बाद मधुसूदनको प्रणाम कर महाबुद्धिमान् प्रह्मादने विरोचनपुत्र 'बलिसे मधुर वचन कहा

English

gsj *rcn-s$*^ qfwls fer

अध्याय ६७

श्लोक 51

न ते पुनः सम्भवन्ति तद्भक्तास्तत्परायणाः ।ध्यायेद् दामोदरं यस्तु भक्तिनम्रोर्ऽचयेत वा

na te punaḥ sambhavanti tadbhaktāstatparāyaṇāḥ / dhyāyed dāmodaraṃ yastu bhaktinamror'cayeta vā

हिन्दी अर्थ

प्रह्मादने कहा- हैत्येन्द्र! आपलोगोंको जिससे भय प्राप्त हुआ है और जिस कारण हैत्यगण तेजसे रहित हो गये हैं, वह सब मैं कहता हूँ, सुनो। आपके

English

“How is it that you are identical with Janardana?” You are of pure heart, sacrosanct, always in peace, white and Niranjana (detached) while Visnu is attached. In these circumstances, how can he join or integrate with you? Having heard such substantial pleas, Jimuta-vahana 2 Sankara smiled and thundered to Ganas like the cloud and said- "I shall tell everything that enhances my own glory in detail.

अध्याय ६७

श्लोक 52

न स संसारपङ्के ऽस्मिन् मज्जते दानवेश्वर ।कल्यमुत्थाय ये भक्त्या स्मरन्ति मधुसूदनम् ।स्तुवन्त्यप्यभिशृण्वन्ति दुर्गण्यतितरन्ति ते

na sa saṃsārapaṅke 'smin majjate dānaveśvara / kalyamutthāya ye bhaktyā smaranti madhusūdanam / stuvantyapyabhiśṛṇvanti durgaṇyatitaranti te

हिन्दी अर्थ

द्वारा जीते गये इन्द्रसहित रुद्र, सूर्य तथा अग्नि आदि देवता प्रह्मादमाहाथ बलिर्भाविकर्मप्रचोदितः

English

31i4cJldMdip % SlcblVrtlll^'SII

अध्याय ६७

श्लोक 53

हरिवाक्यामृतं पीत्वा विमलैः श्रोत्रभाजनैः ।प्रहृष्यति मनो येषां दुर्गाण्यतितरन्ति ते

harivākyāmṛtaṃ pītvā vimalaiḥ śrotrabhājanaiḥ / prahṛṣyati mano yeṣāṃ durgāṇyatitaranti te

हिन्दी अर्थ

तात कोऽयं हरिर्नाम यतो नो भयमागतम्। सन्ति मे शतशो हैत्या वासुदेबबलाधिकाः

English

You all are not entitled to acquire Mahajnana. 3 Yet due to fear that you may blame, I disclose the cryptic element before By having exclusive devotion to me, other people are also dear to you. Make your indiscriminative or integrated relation with the god to whom you worship.

अध्याय ६७

श्लोक 54

येषां चक्रगदापाणौ भक्तिरव्यभिचारिणी ।ते यान्ति नियतं स्थानं यत्र योगेश्वरो हरिः

yeṣāṃ cakragadāpāṇau bhaktiravyabhicāriṇī / te yānti niyataṃ sthānaṃ yatra yogeśvaro hariḥ

हिन्दी अर्थ

सहस्त्रशो यैरमराः सेन्द्ररुद्राग्रिमारुताः। निर्जित्य त्याजिताः स्वर्ग भग्नदर्पा रणाजिरे अयःशङ्कुः शिवः शम्भुरसिलोमा विलोमकृत्। त्रिशिरा मकराक्षश्च वृषपर्वा नतेक्षणः

English

I never please on the devotees who give bath to my icon with milk or ghee and smear sandal etc. without any concentration.

अध्याय ६७

श्लोक 55

विष्णुकर्मप्रसक्तानां भक्तानां या परा गतिः ।सा तु जन्मसहस्रेण न तपोभिरवाप्यते

viṣṇukarmaprasaktānāṃ bhaktānāṃ yā parā gatiḥ / sā tu janmasahasreṇa na tapobhiravāpyate

हिन्दी अर्थ

येषामेकैकशो विष्णुः कलां नाईति षोडशीम्

English

Take a saw in your hand and cut me in pieces, yet I shall defend you all hell-bearing devotees for my fame.

अध्याय ६७

श्लोक 56

किं जप्यैस्तस्य मन्त्रैर्वा किं तपोभिः किमाश्रमैः ।यस्य नास्ति परा भक्तिः सततं मधुसूदने

kiṃ japyaistasya mantrairvā kiṃ tapobhiḥ kimāśramaiḥ / yasya nāsti parā bhaktiḥ satataṃ madhusūdane

हिन्दी अर्थ

धिक् त्वां पापसमाचारं दुष्टबुद्द्धि सुबालिशम्। हरिं निन्दयतो जिह्वा कथं न पतिता तव यत् त्रैलोक्यगुरुं विष्णुमभिनिन्दसि दुर्मते

English

OTSt crf^ZOT OTOTTT PTOTOTJOTfc^l

अध्याय ६७

श्लोक 57

वृथा यज्ञा वृता वेदा वृथा दानं वृथा श्रुतम् ।वृथा तपश्च कीर्तिश्च यो द्वेष्टि मधुसूदनम्

vṛthā yajñā vṛtā vedā vṛthā dānaṃ vṛthā śrutam / vṛthā tapaśca kīrtiśca yo dveṣṭi madhusūdanam

हिन्दी अर्थ

यस्य त्वं कर्कशः पुत्रो जातो देवावमान्यकः

English

(This is because) this world will call me a highly scandalous person, by saying that the devotees to Sankara fall in hell.

अध्याय ६७

श्लोक 58

किं तस्य बहुर्भर्मन्त्रैर्भक्तिर्यस्य जनार्दने ।नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः

kiṃ tasya bahurbharmantrairbhaktiryasya janārdane / namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वेश्वरेश्वरं देवं कथं निन्दितवानसि घूज्यस्तव पिता पूज्यस्तस्याप्यहं गुरुः। ह पूज्यो भगवान् गुरुलोकगुरुहरिः

English

The people criticising this way, fall in the gross hell. I therefore, do not want to throw you in that gross hell.

अध्याय ६७

श्लोक 59

विष्णुरेव गतिर्योषां कुतस्तेषां पराजयः ।येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः

viṣṇureva gatiryoṣāṃ kutasteṣāṃ parājayaḥ / yeṣāmindīvaraśyāmo hṛdayastho janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिभुवनके स्वामी देव हरिकी शरणमें गये। वे लोकगुरु महाबाहु हरि इन्द्र आदि देवताओंको अभय देकर अदितिके उदरमें अवतीर्ण हुए हैं। बले! मेरा ऐसा विचार है कि उन्होंने तुम लोगोंके तेजको हरण कर

English

The Puskaraksa 1 Jagannatha criticised by you is actually god Sarva, the head of ganas and omnipresent god. He is of my own form. Nobody analogous to him is existed in this movable and immovable world. That god has white, yellow, red and dark aura or

अध्याय ६७

श्लोक 60

सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं वरेण्यं वरदं प्रभुम् ।नारायणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेत्

sarvamaṅgalamāṅgalyaṃ vareṇyaṃ varadaṃ prabhum / nārāyaṇaṃ namaskṛtya sarvakarmāṇi kārayet

हिन्दी अर्थ

लिया है। बले! (जैसे कि) सूर्योदयके होते ही अन्धकार ठहर नहीं सकता है पुलस्त्यजी बोले--प्रह्मादके वचनको सुनकर क्रोधसे ओठ फड़फड़ाते हुए बलिने होनहारसे प्रेरित होकर प्रह्णादसे कहा

English

TOTOTTOt ?P? % feRTl

अध्याय ६७

श्लोक 61

विष्टयो व्यतिपाताश्च ये ऽन्ये दुर्नीतिसम्भवाः ।ते नाम स्मरणाद्विष्णोर्नासं यान्ति महासुर

viṣṭayo vyatipātāśca ye 'nye durnītisambhavāḥ / te nāma smaraṇādviṣṇornāsaṃ yānti mahāsura

हिन्दी अर्थ

बलिने कहा--तात! ये हरि कौन हैं जिनके कारण हमें भय प्राप्त हुआ है? हमारे पास वासुदेवसे अधिक बलवान् सैकड़ों हैत्य हैं। उन लोगोंने इन्द्रसहित रुद्र, अग्नि तथा वायु आदि हजारों देवोंको

English

There is no other Dharma in this world better than him. That god Sadasiva, adored by all people holds the Sattva, Rajasa, Tamasa and the mixed properties (guna).

अध्याय ६७

श्लोक 62

तीर्थकोटिसहस्राणि तीर्थकोटिशतानि च ।नारायणप्रणामस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

tīrthakoṭisahasrāṇi tīrthakoṭiśatāni ca / nārāyaṇapraṇāmasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

हिन्दी अर्थ

युद्धमें जीतकर उनके अहंकारको नष्ट किया एवं उन्हे स्वर्गसे खदेड़ दिया। वह बलशाली विप्रचित्ति मेरी सेनाका अगुआ है, जिसने धावा बोलकर सूर्यके रथसे महान् तीत्रगामी चक्रको खींच लिया था। अयःशङक, शिव, शम्भु, असिलोमा, विलोमकृत्, त्रिशिरा, मकराक्ष, वृषपर्वा एवं नतेक्षण--ये तथा अन्य बहुत-से भाँति- भाँतिके आयुधोंको चलानेमें निपुण बलवान् (हैत्य मेरे सहायक हैं,) जिनमें हर एककी सोलहवीं कलाके भी

English

TORTOT -aft: fcOT^raT: OTOTItTOT:II*3II

अध्याय ६७

श्लोक 63

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।तानि सर्वाण्यवाप्नोति विष्णोर्नामानुकीर्तनात्

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca / tāni sarvāṇyavāpnoti viṣṇornāmānukīrtanāt

हिन्दी अर्थ

समान विष्णु नहीं हैं

English

Hearing Sankara’s words, Saiva and other Ganas then enquired- “O god! Kindly describe the characteristics of Sadasiva.” When the god of Pramathas (Sankara) saw curiosity of Ganas, he showed his Sadasiva

अध्याय ६७

श्लोक 64

प्राप्नुवन्ति न तांल्लोकान् व्रतिनो वा तपस्विनः ।प्राप्यन्ते ये तु कृष्णस्य नमस्कारपरैर्न रैः

prāpnuvanti na tāṃllokān vratino vā tapasvinaḥ / prāpyante ye tu kṛṣṇasya namaskāraparairna raiḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यने कहा--पौत्रके इस वचनको सुनकर अत्यन्त कुपित हुए उन प्रह्मदने विष्णुकी निन्दा करनेवाले बलिसे कहा-पापकर्मा दुष्टबुद्धि तुम मूर्खको धिक्कार है। विष्णुकी निन्दा करते हुए तुम्हारी जीभ क्यों नहीं गिर गयी? दुर्बुद्धे! दुर्मते! तुम शोक करने

English

The several thousand Ganas then saw that god having thousand mouths, thousand feet and thousand arms.

अध्याय ६७

श्लोक 65

यो ऽप्यन्यदेवताभक्तो मिथ्यार्चयति केशवम् ।सो।ऽपि गच्छति साधूनां स्थानं पुण्यकृतां महत्

yo 'pyanyadevatābhakto mithyārcayati keśavam / so/'pi gacchati sādhūnāṃ sthānaṃ puṇyakṛtāṃ mahat

हिन्दी अर्थ

क्योंकि तुम तीनों लोकोंके गुरु विष्णुकी निन्दा कर रहे

English

He was everywhere in all lokas, Dandapani 2 and rarest to see. All weapons of god were also seen comprised in his Danda

अध्याय ६७

श्लोक 66

सातत्येन हृषीकेशं पूजयित्वा तु यत्फलम् ।सुचीर्णतपसां नॄणां तता फलं न कदाचन

sātatyena hṛṣīkeśaṃ pūjayitvā tu yatphalam / sucīrṇatapasāṃ nṝṇāṃ tatā phalaṃ na kadācana

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे उस पिताको जन्म दिया, जिससे तुम देवताओंकी निन्दा करनेवाले तथा उग्र पुत्र हुए निश्चय ही तुम और ये महासुर भी जानते हैं कि जनार्दनसे अधिक दूसरा कोई मेरा प्रिय नहीं है। विष्णु मुझे प्राणोंसे भी अधिक प्रिय हैं, यह जानते हुए भी तुमने सर्वेश्वरेश्वर देवकी निन्दा किस प्रकार की ? तुम्हारे

English

The Ganas then saw one mouthed Sankara with several thousands marks of Rudra and

अध्याय ६७

श्लोक 67

त्रिसन्ध्यं पद्मानाभं तु ये स्मरन्ति सुमेधसः ।ते लभन्त्युपवासस्य फलं नासत्यत्र संशयः

trisandhyaṃ padmānābhaṃ tu ye smaranti sumedhasaḥ / te labhantyupavāsasya phalaṃ nāsatyatra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

पिता (तुम्हारे लिये) गुरु एवं पूजनीय हैं। उनका भी गुरु तथा पूजनीय मैं हूँ। लोकगुरु भगवान् विष्णु मेरे भी

English

The half part of that form was of Hara and another half was of Visnu (the bird rider). Further, one fraction of that half was of bull rider while the another fraction was of bird

अध्याय ६७

श्लोक 68

सततं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा हरिमर्चय ।तत्प्रसादात् परां सिद्धिं बले प्राप्स्यसि शाश्वतीम्

satataṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā harimarcaya / tatprasādāt parāṃ siddhiṃ bale prāpsyasi śāśvatīm

हिन्दी अर्थ

पूज्यं निन्दयते पाप कथं न पतितोऽस्यधः येषां त्वं कर्कशो राजा वासुदेवस्य निन्दकः

English

With the changing of forms by three eyed god, more and more Ganas i.e. Mahapasupatas came into being.

अध्याय ६७

श्लोक 69

तन्मना भव तद्भक्तस्तद्याजी तं नमस्कुरु ।तमेवाश्रित्य देवेशं सुखं प्राप्यसि पुत्रक

tanmanā bhava tadbhaktastadyājī taṃ namaskuru / tamevāśritya deveśaṃ sukhaṃ prāpyasi putraka

हिन्दी अर्थ

तस्मात् पापसमाचार राज्यनाशमवाणुहि

English

Then the multi-formed Sankara converted into single-formed. He also appeared with two forms, single form and without any form. He continuously changed his complexion within seconds and seen as white, red, yellow, blue, mixed coloured, colourless and Mahapasupata. Sri Sankara was seen Indra at a moment, Surya at another moments, Visnu and Pitamaha (Brahma) etc. in half instant of time. Momentary changes were seen one after another. The ganas Saiva etc. were confirmed that Brahma, Visnu, Isa and Bhaskara are one and there lies no duality when they find such phenomenal scene.

अध्याय ६७

श्लोक 70

आद्यं ह्यनन्तमजरं हरिमव्ययं च ये वै स्मरन्त्यहरहर्नृवरा भुविस्थाः ।सर्वत्रगं शुभदं ब्रह्ममयं पुराणम् ते यान्ति वैष्णवपदं ध्रुवमक्षयञ्च

ādyaṃ hyanantamajaraṃ harimavyayaṃ ca ye vai smarantyaharaharnṛvarā bhuvisthāḥ / sarvatragaṃ śubhadaṃ brahmamayaṃ purāṇam te yānti vaiṣṇavapadaṃ dhruvamakṣayañca

हिन्दी अर्थ

यथा नान्यत् प्रियतरं विद्यते मम केशवात्। मनसा कर्मणा वाचा राज्यभ्रष्टस्तथा पत चतुर्दशसु लोकेषु राज्यभ्रष्टस्तथा पत

English

When all attendants of Siva realised Sadasiva as an integrated god, they all come out from the trap of evils. When the discrimination in their minds was effaced, Sambhu pleased on them. He said affectionately- ”0 great resolute! I am happy on being you all so conscious."

अध्याय ६७

श्लोक 71

ये मानवा विगतरागपरापरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरन्ति ।ते धौतपाण्डुरपुटा इव राजहंसाः संसारसागरजलस्य तरन्ति पारम्

ye mānavā vigatarāgaparāparajñā nārāyaṇaṃ suraguruṃ satataṃ smaranti / te dhautapāṇḍurapuṭā iva rājahaṃsāḥ saṃsārasāgarajalasya taranti pāram

हिन्दी अर्थ

सर्वेषामपि भूतानां नान्यल्लोके परायणम्। यथा तथाऽनृपश्येयं भवन्तं राज्यविच्युतम्

English

"Now ask your desires to uncountable number. I will give you whatever boon you

अध्याय ६७

श्लोक 72

ध्यायन्ति ये सततमच्युतमीशितारं निष्कल्मषं प्रवरपद्मदलायताक्षम् ।ध्यानेन तेन हतकिल्बषवेदनास्ते मातुः पयोधररसं न पुनः पिबन्ति

dhyāyanti ye satatamacyutamīśitāraṃ niṣkalmaṣaṃ pravarapadmadalāyatākṣam / dhyānena tena hatakilbaṣavedanāste mātuḥ payodhararasaṃ na punaḥ pibanti

हिन्दी अर्थ

अवतीर्यासनाद् ब्रह्मन् कृताञ्जलिपुटो बली क्षमन्ति हैन्यं समुपागतानाम्

English

They said- O god! O Endow us with absolving all sins crept in our minds due to sense of dualism.

अध्याय ६७

श्लोक 73

ये कीर्तयन्ति वरदं वरपद्मनाभं शङ्खाब्जचक्रवरचापगदासिहस्तम् ।पद्मालयावदनपङ्कजषट्पदाख्यं नूनं प्रयान्ति सदनं मधुघातिनस्ते

ye kīrtayanti varadaṃ varapadmanābhaṃ śaṅkhābjacakravaracāpagadāsihastam / padmālayāvadanapaṅkajaṣaṭpadākhyaṃ nūnaṃ prayānti sadanaṃ madhughātinaste

हिन्दी अर्थ

येन सर्वगतं विष्णुं जानंस्त्वां शप्तवानहम्

English

Pulastya said- Sankara wished as they desired and removed their evil feelings with embracement to all those heads of Gana

अध्याय ६७

श्लोक 74

शृण्वन्ति ये भक्तिपरा मनुष्याः संकीर्त्यमानं भगवन्तमाद्यम् ।ते मुक्तपापाः सुखिनो भवन्ति यथामृतप्राशनतर्पितास्तु

śṛṇvanti ye bhaktiparā manuṣyāḥ saṃkīrtyamānaṃ bhagavantamādyam / te muktapāpāḥ sukhino bhavanti yathāmṛtaprāśanatarpitāstu

हिन्दी अर्थ

प्रह्मादसे अदितिके गर्भमें विष्णुके प्रविष्ट होनेकी बात जानकर बलिका विष्णुको दुर्वचन पूजनीय और गुरु हैं। मूढ़ पापिन्! गुरुके भी गुरु तुम्हारे लिये पूज्य एवं पूज्यतम हैं। तुम पूजनीयकी निन्दा करते हो, इसलिये तुम नीचे क्यों नहीं गिर गये

English

PrRueirti 4wwwtwHjm4ii

अध्याय ६७

श्लोक 75

तस्माद् ध्यानं स्मरणं कीर्तनं वा नाम्नां श्रवणं पठतां सज्जनानाम् ।कार्यं विष्णोः श्रद्दधानैर्मनुष्यैः पूजातुल्यं तत् प्रशंसन्ति देवा

tasmād dhyānaṃ smaraṇaṃ kīrtanaṃ vā nāmnāṃ śravaṇaṃ paṭhatāṃ sajjanānām / kāryaṃ viṣṇoḥ śraddadhānairmanuṣyaiḥ pūjātulyaṃ tat praśaṃsanti devā

हिन्दी अर्थ

तुमने दुराचरण करनेवाले इन दानवोंको शोचनीय बना दिया। क्योंकि वासुदेवकी निन्दा करनेवाले कठोर- स्वभावके तुम इनके राजा हो। है पापका आचरण करनेवाले! यतः तुमने पूजनीय एवं अर्चनीय विष्णुकी

English

Then all heads of Ganas spread over the entire territory of Mandara mountain from all sides with Sankara, the bull and cloud riding god. It was arranged in accordance with the Vedic injunctions.

अध्याय ६७

श्लोक 76

बाह्यैस्तथान्तःकरणैरविक्लवैर्यो नार्चयेत् केशवमीशितरम् ।पुष्पैश्च पत्रैर्जलपल्लवादिभिर्नूनं स मुष्टो विधितस्करेण

bāhyaistathāntaḥkaraṇairaviklavairyo nārcayet keśavamīśitaram / puṣpaiśca patrairjalapallavādibhirnūnaṃ sa muṣṭo vidhitaskareṇa

हिन्दी अर्थ

निन्दा की है, अतः तुम्हारे राज्यका विनाश होगा। क्योंकि मन, कर्म एवं वाणीसे मेरा केशवसे अधिक दूसरा कोई प्रिय नहीं है, अतः राज्यसे भ्रष्ट होकर तुम अधःपतित हो जाओ। क्योंकि चौदहों लोकोंमें उनसे भिन्न दूसरा कोई नहीं है, अतः राज्य-भ्रष्ट होकर तुम पतित हो जाओ; क्‍योंकि संसारमें सभी भूतोंका (वासुदेवके अतिरिक्त) दूसरा कोई आधार नहीं है, अतः मैं तुम्हें राज्यच्युत हुआ देखूँ

English

As the mighty bull of Sankara having fair complexion like clouds of pleasant season (Sarada) covered with the hide of blue stag is looked, the white mountain Mandara was looking the same when all Pramathas having cloud complexion covered it.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 67
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.