Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
8
अध्याय 8 / 95

Adhyaya 8

72 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ72 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे सप्तमो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।शार्ङ्गपाणिनमायान्तं दृष्ट्वाग्रे दानवेश्वरः ।परिभ्राम्य गदां वेगात् मूर्ध्नि साध्यमताडयत्

iti śrīvāmanapurāṇe saptamo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / śārṅgapāṇinamāyāntaṃ dṛṣṭvāgre dānaveśvaraḥ / paribhrāmya gadāṃ vegāt mūrdhni sādhyamatāḍayat

हिन्दी अर्थ

प्रह्लाद और नारायणका तुमुल युद्ध, भक्तिसे विजय प्रह्माद बोले प्रभो! आपको भला कौन जीत सकता है? आपसे बढ़कर कौन हो सकता है? आप ही अनन्त नारायण पीताम्बरधारी जनार्दन हैं। आप ही कमलनयन शारङ्गधनुषधारी विष्णु हैं। आप अव्यय,

English

Nara then covered the earth, ether and directions through a pile of arrows blown. Prahlada too on his part split them all by shooting arrows having gold wings.

अध्याय ८

श्लोक 2

ताडितस्याथ गदया धर्मपुत्रस्य नारद ।नेत्राभ्यामपतद् वारि वह्निवर्षनिभं भुवि

tāḍitasyātha gadayā dharmaputrasya nārada / netrābhyāmapatad vāri vahnivarṣanibhaṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

महेश्वर तथा शाश्वत परम पुरुषोत्तम हैं । योगिजन आपका ही ध्यान करते हैं। विद्वान् पुरुष आपकी ही पूजा करते हैं। वेदज्ञ आपके नामका जप करते हैं तथा याज्ञिकजन आपका यजन करते हैं। आप ही अच्युत, हृषीकेश, (कूर्म) अवतारी हैं

English

Both these warriors then hit fierce weapons and arrows at one another.

अध्याय ८

श्लोक 3

मूर्ध्नि नारायणस्यापि सा गदा दानवार्पिता ।जगाम शतधा ब्रह्मञ्शैलशृङ्गे यथाशनिः

mūrdhni nārāyaṇasyāpi sā gadā dānavārpitā / jagāma śatadhā brahmañśailaśṛṅge yathāśaniḥ

हिन्दी अर्थ

आप हिरण्याक्ष हैत्यका वध करनेवाले ऐश्वर्य- युक्त और भगवान् आदि वाराह हैं। आप ही मेरे पिताको मारनेवाले भगवान् नृसिंह हैं । आप ब्रह्मा, शिव, इन्द्र, अग्नि, यम, वरुण और वायु हैं। है स्वामिन्! हे खगेन्द्रकेतु (गरुडध्वज!) आप सूर्य, चन्द्र तथा स्थावर और जंगमके आदि हैं। पृथ्वी, अग्नि, आकाश और जल आप ही हैं। सहस्नों रूपोंसे आपने समस्त जगतूको व्याप्त किया है। माधव! आपको कौन जीत सकेगा?

English

Prahlada then took a supreme weapon in hand and put Brahmastra on his bow while Nara (Purusottama) exercised Mahes'varastra. Both these weapons collided with each other and were destroyed simultaneously. Having seen that Brahmastra failed in its target, Prahlada was in furiated. He picked up his mace and jumped down from his chariot.

अध्याय ८

श्लोक 4

ततो निवृत्य दैत्येन्द्रः समास्थाय रथं द्रुतम् ।आदाय कार्मुकं वीरस्तूणद् बाणं समाददे

tato nivṛtya daityendraḥ samāsthāya rathaṃ drutam / ādāya kārmukaṃ vīrastūṇad bāṇaṃ samādade

हिन्दी अर्थ

जगद्गुरो! हृषीकेश! आप भक्तिसे ही संतुष्ट हो सकते हैं। है सर्वगत! है अविनाशिन्! आप दूसरे किसी भी अन्य प्रकारसे नहीं जीते जा सकते श्रीभगवान् बोले सुब्रत! हैत्य! तुम्हारी इस स्तुतिसे मैं अत्यन्त संतुष्ट हूँ। हैत्य! अनन्य भक्तिसे तुमने मुझे जीत लिया है। प्रह्लाद! पराजित पुरुष विजेताको दण्ड (-के रूपमें कुछ) देता है। परंतु मैं तुम्हारे दण्डके

English

When Narayana saw Prahlada advancing with his mace, he pulled back Nara and came in front for coupling with his attack.

अध्याय ८

श्लोक 5

आनम्य चापं वेगेन गार्द्धूपत्राञ्सिलीमुखान् ।मुमोच साध्याय तदा क्रोधन्धकारिताननः

ānamya cāpaṃ vegena gārddhūpatrāñsilīmukhān / mumoca sādhyāya tadā krodhandhakāritānanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रह्मादजी बोले-हे नारायण! मैं आपसे वर माँग रहा हूँ; आप उसे देनेकी कृपा करें। है जगन्नाथ! आपके तथा नरके साथ युद्ध करनेमें मेरे शरीर, मन और वाणीसे जो भी पाप (अपकर्म) हुआ हो वह सब नष्ट हो जाय। आप मुझे यही वर दें

English

O Narada! Prahlada, the demon king with his mace then rushed towards great chivalrous Narayana who was with his Sarriga bow.

अध्याय ८

श्लोक 6

तानापतत एवाशु बाणांश्चन्द्रार्द्धसन्निभान् ।चिच्छेद बाणैरपरैर्निर्बिभेद च दानवम्

tānāpatata evāśu bāṇāṃścandrārddhasannibhān / ciccheda bāṇairaparairnirbibheda ca dānavam

हिन्दी अर्थ

नारायणने कहा-- हैत्येन्द्र! ऐसा ही होगा। तुम्हारा पाप नष्ट हो जाय। अब प्रह्वाद्। तुम दूसरा एक वर और माँग लो, मैं उसे भी तुम्हें दूँगा हो, वह आपसे ही सम्बद्ध हो, वह देवपूजामें लगी रहे। मेरी बुद्धि, आपका ही ध्यान करे और आपके चिन्तनमें

English

A crowd of gods desirous to see this short-term, excellent and hurried battle gathered in the sky.

अध्याय ८

श्लोक 7

ततो नारायणं दैत्यो दैत्यं नारायणः शरैः ।आविध्येतां तदान्योन्यं मर्मभिद्भिरजिह्यगैः

tato nārāyaṇaṃ daityo daityaṃ nārāyaṇaḥ śaraiḥ / āvidhyetāṃ tadānyonyaṃ marmabhidbhirajihyagaiḥ

हिन्दी अर्थ

गच्छस्व हैत्यशार्दूल स्वमावासं क्रियारतः। न कर्मबन्धो भवतो मच्चित्तस्य भविष्यति प्रशासयदमून् हैत्यान् राज्यं पालय शाश्वतम्। स्वजातिसदूशं हैत्य कुरु धर्ममनुत्तमम्

English

Those gods then played the trumpets making a loud noise and showered flowers on both the warriors. These great warriors and archers then fought a war throwing in surprise the crowd of spectators in the sky who all were gods.

अध्याय ८

श्लोक 8

ततो ऽम्बरे संनिपातो देवानामभवन्मुने ।दिदृक्षूणां तदा युद्धं लघु चित्रं च सुष्ठु च

tato 'mbare saṃnipāto devānāmabhavanmune / didṛkṣūṇāṃ tadā yuddhaṃ laghu citraṃ ca suṣṭhu ca

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य उवाच इत्युक्तो लोकनाथेन प्रह्णादो देवमब्रवीत्। कथं राज्यं समादास्ये परित्यक्तं जगदगुरो हितोपदेष्टा हैत्यानां दानवानां तथा भव

English

I Both of them shot numerous arrows and these covered the entire sky. All directions and the angles of those directions were filled with the stock of arrows so blown.

अध्याय ८

श्लोक 9

ततः सुराणां दुन्दुभ्यस् त्ववाद्यन्त महास्वनाः ।पुष्पवर्षमनौपम्यं मुमुचुः साध्यदैत्ययौः

tataḥ surāṇāṃ dundubhyas tvavādyanta mahāsvanāḥ / puṣpavarṣamanaupamyaṃ mumucuḥ sādhyadaityayauḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणेनैवमुक्तः स तदा हैत्यनायकः। प्रणिपत्य विभुं तुष्टो जगाम नगरं निजम् दृष्टः सभाजितश्चापि दानवैरन्धकेन च। निमन्त्रितश्च राज्याय न प्रत्यैच्छत्स नारद

English

O great hermit! Narayana exercised acute arrows and hit hard at the sensitive spots of Prahlada's body while Prahlada too hit at the heart region, both arms and on the face of Narayana then shot an acute half-moon shaped arrow and cut-off the bow held by just from the portion where the fist is

अध्याय ८

श्लोक 10

ततः पश्यत्सु देवेषु गगनस्थेषु तावुभौ ।अयुध्येतां महेष्वासौ प्रेक्षकप्रीतिवर्द्धनम्

tataḥ paśyatsu deveṣu gaganastheṣu tāvubhau / ayudhyetāṃ maheṣvāsau prekṣakaprītivarddhanam

हिन्दी अर्थ

ध्यायन् स्मरन् केशवमप्रमेयं एवं पुरा नारद दानवेन्द्रो

English

He then shot a shower of arrows at Narayana.

अध्याय ८

श्लोक 11

बबन्धतुस्तदाकाशं तावुभौ शरवृष्टिभिः ।दिशश्च विदिशश्चैव छादयेतां शरोत्करैः

babandhatustadākāśaṃ tāvubhau śaravṛṣṭibhiḥ / diśaśca vidiśaścaiva chādayetāṃ śarotkaraiḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणेनोत्तमपूरुषेण 1 नारायणने कहा--प्रह्लाद! ऐसा ही होगा। पर हे

English

rtHUW VKHtl^fV^I 4UuU<*TT*ldl ^JT^J y ^pstni fefe? <JbqWq:ll HU

अध्याय ८

श्लोक 12

ततो नारायणश्चापं समाकृष्य महामुने ।बिभेद मार्गणैस्तीक्ष्णैः प्रह्लादं सर्वमर्मसु

tato nārāyaṇaścāpaṃ samākṛṣya mahāmune / bibheda mārgaṇaistīkṣṇaiḥ prahlādaṃ sarvamarmasu

हिन्दी अर्थ

माँगो। मैं बिना विचारे ही-बिना देय-अदेयका विचार किये ही-वह भी तुम्हें दूँगा प्रह्मादने कहा-- अधोक्षज! आपके अनुग्रहसे मुझे सन कुछ प्राप्त हो गया। आपके चरणकमलोंसे मैं सदा लगा रहूँ और ऐसी ही मेरी प्रसिद्धि भी हो अर्थात् मैं आपके भक्तके रूपमें ही चर्चित होऊँ

English

Narayana again split those arrows and cut¬ off that bow too.

अध्याय ८

श्लोक 13

तथा दैत्येश्वरः क्रुद्धश्चापमानम्य वेगवान् ।बिभेद हृदये बाह्वोर्वदने च नरोत्तमम्

tathā daityeśvaraḥ kruddhaścāpamānamya vegavān / bibheda hṛdaye bāhvorvadane ca narottamam

हिन्दी अर्थ

नारायणने कहा- ऐसा ही होगा। इसके अतिरिक्त मेरे प्रसादसे तुम अक्षय, अविनाशी, अजर और अमर होगे। हैत्यश्रेष्ठ! अब तुम अपने घर जाओ और सदा (धर्म) कार्यमें रत रहो। मुझमें मन लगाये रखनेसे तुम्हें कर्मबन्धन नहीं होगा। इन हैत्योंपर शासन करते हुए तुम शाश्वत (सदा बने रहनेवाले) राज्यका पालन करो। हैत्य! अपनी जातिके अनुकूल श्रेष्ठ धर्मोका अनुष्ठान करो॥ ६४--६६॥

English

O hermit! Prahlada replaced one after another bows but all were cut-off frequently by Narayana with his extreme expertise in Prahlada, when all bows were over, picked up a fierce and formidable Parigha made up of iron in large

अध्याय ८

श्लोक 14

ततो ऽस्यतो दैत्यपतेः कार्मुकं मुष्टिबन्धनात् ।चिच्छेदैकेन बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्चसा

tato 'syato daityapateḥ kārmukaṃ muṣṭibandhanāt / cicchedaikena bāṇena candrārdhākāravarcasā

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले लोकनाथके ऐसा कहनेपर प्र्मादने भगवान्से कहा -जगद्गुरो ! अब मैं छोड़े हुए राज्यको कैसे ग्रहण करूँ? इसपर भगवानूने उनसे कहा -तुम अपने घर जाओ तथा हैत्यों एवं दानवोंको कल्याणकारी बातोंका उपदेश करो। नारायणके ऐसा 'कहनेपर वे हैत्यनायक (प्रह्लाद) परमेश्वरको प्रणाम कर प्रसन्नतापूर्वक अपने नगर निवास-स्थानको चले गये। नारदजी! अन्धक तथा दानवोंने प्रह्मदको देखा एवं

English

He thus gave a circular move to Parigha but, in the meantime, Narayana shot an arrow and it was cut into parts.

अध्याय ८

श्लोक 15

अपास्यत धनुश्छिन्नं चापमादाय चापरम् ।अधिज्यं लाघवात् कृत्वा ववर्ष निशिताञ्शरान्

apāsyata dhanuśchinnaṃ cāpamādāya cāparam / adhijyaṃ lāghavāt kṛtvā vavarṣa niśitāñśarān

हिन्दी अर्थ

उनका सम्मान किया और उन्हें राज्य स्वीकार करनेके लिये अनुरोधित किया; किंतु उन्होंने राज्य स्वीकार नहीँ किया । हैत्येश्वर प्रह्लाद राज्यको छोड़ अपने उपदेशोंसे दानव-श्रेष्ठोंको शुभ मार्गमें नियोजित तथा भगवान् नारायणका ध्यान और स्मरण करते हुए योगके द्वारा शुद्ध शरीर होकर विराजित हुए। नारदजी! इस प्रकार पहले पुरुषोत्तम नारायणद्वारा पराजित दानवेन्द्र प्रह्लाद राज्य छोड़कर भगवान् नारायणके ध्यानमें लीन होकर

English

fey 5 yffe tflmppji pyyw:i ■gyt yfe^hi ynu^iR o n

अध्याय ८

श्लोक 16

तानप्यस्य शरान् साध्यश्छित्त्वा बाणैरवारयत् ।कार्मुकं च क्षुरप्रेण चिच्छेद पुरुषोत्तमः

tānapyasya śarān sādhyaśchittvā bāṇairavārayat / kārmukaṃ ca kṣurapreṇa ciccheda puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

शान्त एवं सुस्थिर हुए थे॥ ६७--७२॥ अन्धकासुरकी विजिगीषा, देवों और असुरोंके वाहनों एवं युद्धका वर्णन

English

When Parigha was cut-off, Prahlada gave a circle to Mudgara and threw it at Narayana.

अध्याय ८

श्लोक 17

छिन्नं छिन्नं धनुर्दैत्यस्त्वन्यदन्यत्समाददे ।समादत्तं तदा साध्यो मुने चिच्छेद लाघवात्

chinnaṃ chinnaṃ dhanurdaityastvanyadanyatsamādade / samādattaṃ tadā sādhyo mune ciccheda lāghavāt

हिन्दी अर्थ

नेत्रहीनः कथं राज्ये प्रह्नादेनान्धको मुने। अभिषिक्तो जानताऽपि राजधर्म सनातनम् ततोऽभिषिक्तो हैत्येन प्रह्वादेन निजे पदे

English

O hermit! The mighty Narayana shot ten arrows and cut that Mudgara into ten pieces. It thus fell on the ground.

अध्याय ८

श्लोक 18

संछिन्नेष्वथ चापेषु जग्राह दितिजेश्वरः ।परिघं दारुणां दीर्घं सर्वलोहमयं दृढम्

saṃchinneṣvatha cāpeṣu jagrāha ditijeśvaraḥ / parighaṃ dāruṇāṃ dīrghaṃ sarvalohamayaṃ dṛḍham

हिन्दी अर्थ

राज्येऽन्धकोऽभिषिक्तस्तु किमाचरत सुब्रत। देवादिभिः सह कथं समास्ते तद् वदस्व मे पुलस्त्य उवाच राज्येऽभिषिक्तो हैत्येन्द्रो हिरण्याक्षसुतोऽन्धकः। तपसाराध्य देवेशं शूलपाणिं त्रिलोचनम्

English

tjs$ fey& ymmfam '^icfl^i yfeqfey mmq wy ferafe spfcr:ii33i|

अध्याय ८

श्लोक 19

परिगृह्याथ परिघं भ्रामयामास दानवः ।भ्राम्यमाणं स चिच्छेद नाराचेन महामुनिः

parigṛhyātha parighaṃ bhrāmayāmāsa dānavaḥ / bhrāmyamāṇaṃ sa ciccheda nārācena mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

एवं स वरलब्धस्तु हैत्यो राज्यमपालयत्। शुक्रं पुरोहितं कृत्वा समध्यास्ते ततोऽन्धकः ततश्चक्रे समुद्योगं देवानामन्धकोऽसुरः। आक्रम्य वसुधां सर्वा मनुजेन्द्रान् पराजयत्

English

Prahlada took Prasa and threw it at Narayana when he saw that attack by Mudgara has failed. Narayana cut it also with

अध्याय ८

श्लोक 20

छिन्ने तु परिघे श्रीमान् प्रह्लादो दानवेश्वरः ।मुद्गरं भ्राम्य वेगेन प्रचिक्षेप नराग्रजे

chinne tu parighe śrīmān prahlādo dānaveśvaraḥ / mudgaraṃ bhrāmya vegena pracikṣepa narāgraje

हिन्दी अर्थ

शक्रस्यानु तथैवान्ये लोकपाला महौजसः। आरुह्य वाहनं स्वं स्वं सायुधा निर्ययुर्बहिः देवसेनाऽपि च समं शक्रेणाद्धुतकर्मणा। निर्जगामातिवेगेन गजवाजिरथादिभिः

English

Prahlada on failure of attack by Prasa, took Sakti and threw it immediately but it was also cut into pieces by Narayana.

अध्याय ८

श्लोक 21

तमापतन्तं बलवान् मार्गणैर्दशभिर्मुने ।चिच्छेद दशधा साध्यः स छिन्नो न्यपतद् भुवि

tamāpatantaṃ balavān mārgaṇairdaśabhirmune / ciccheda daśadhā sādhyaḥ sa chinno nyapatad bhuvi

हिन्दी अर्थ

नारदजीने कहा--मुने! प्रह्मदजी सनातन राजधर्मको भलीभाँति जानते थे। ऐसी दशामें उन्होंने नेत्रहीन अन्धकको राजगद्दीपर कैसे बैठाया? पुलस्त्यजी बोले-हिरण्याक्षके जीवनकालमें ही अन्धकको पुनः दृष्टि प्राप्त हो गयी थी, अतः हैत्यवर्य प्रह्मादने उसे अपने पदपर अभिषिक्त किया था

English

O Narada! The demon king then took other supreme bows (Mahadhanusa) and showered arrows on Narayana when the stock of all other weapons was finished and could do HKiqu ft

अध्याय ८

श्लोक 22

मुद्गरे वितथे जाते प्रासमाविध्य वेगवान् ।प्रचिक्षेप नराग्र्याय तं च चिच्छेद धर्मजः

mudgare vitathe jāte prāsamāvidhya vegavān / pracikṣepa narāgryāya taṃ ca ciccheda dharmajaḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजीने पूछा--सुत्रत! मुझे यह बतलाइये किया तथा वह देवताओं आदिके साथ कैसा व्यवहार करता था

English

HU I R W II ? Ml Then Jagadguru and supreme austere Narayana made a blow with Naraca just at the heart of the demon king.

अध्याय ८

श्लोक 23

प्रासे छिन्ने ततो दैत्यः शक्तिमादाय चिक्षिपे ।तां च चिच्छेद बलवान् क्षुरप्रेण महातपाः

prāse chinne tato daityaḥ śaktimādāya cikṣipe / tāṃ ca ciccheda balavān kṣurapreṇa mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-- हिरण्याक्षके पुत्र हैत्यराज अन्धकने राज्य प्राप्त करके तपस्याद्वारा शूलपाणि भगवान् शंकरकी आराधना की और उनसे देवता, सिद्ध, ऋषि एवं नागोंद्वारा नहीं जीते जाने और नहीं मारे जानेका वर प्राप्त कर लिया। इसी प्रकार वह अग्निके द्वारा न जलने, जलसे न भीगने आदिका भी वरदान प्राप्त कर राज्यका संचालन कर रहा था। उसने शुक्राचार्यको अपना पुरोहित बना लिया था। फिर अन्धकासुरने देवताओंको

English

fanpp ft ji^m^dch TF iJ i i i fororar -wftnft <npft^ wftft:ii^n

अध्याय ८

श्लोक 24

छिन्नेषु तेषु शस्त्रेषु दानवो ऽन्यन्महद्धनुः ।समादाय ततो बाणैरवतस्तार नारद

chinneṣu teṣu śastreṣu dānavo 'nyanmahaddhanuḥ / samādāya tato bāṇairavatastāra nārada

हिन्दी अर्थ

जीतनेका उपक्रम (आरम्भ) किया और उन्हें जीतकर सम्पूर्ण पृथ्वीको अपने वशमें कर लिया सभी श्रेष्ठ राजाओंको परास्त कर दिया उसने सभी राजाओंको पराजित कर उन्हें (सामन्त बनाकर) अपनी सहायतामें नियुक्त कर दिया। फिर उनके साथ वह सुमेरुगिरि पर्वतको देखनेके लिये उसके अद्भुत शिखरपर गया। इधर इन्द्र भी देवसेनाको

English

O Brahmin! That demon king fell down at the middle portion of his chariot on account of the severe blow at the heart region by Naraca (a weapon). His charioteer then immediately took him away.

अध्याय ८

श्लोक 25

ततो नारायणो देवो दैत्यनाथं जगद्गुरुः ।नाराचेन जघानाथ हृदये सुरतापसः

tato nārāyaṇo devo daityanāthaṃ jagadguruḥ / nārācena jaghānātha hṛdaye suratāpasaḥ

हिन्दी अर्थ

तैयारकर और अमरावतीमें सुरक्षाकी व्यवस्था कर अपने ऐरावत हाथीपर सवार होकर युद्धके लिये बाहर निकले। इसी प्रकार दूसरे तेजस्वी लोकपालगण भी अपने-अपने वाहनोंपर सवार होकर तथा अपने अस्त्र लेकर इन्द्रके पीछे-पीछे चल पड़े। हाथी, घोडे, रथ आदिसे युक्त देवसेना भी बड़े अद्भुत पराक्रमी इन्द्रके साथ तेजीसे

English

The demon king came back to consciousness after many hours but he again appeared at that place for another battle. A strong bow this time was in his hand.

अध्याय ८

श्लोक 26

संभिन्निहृदयो ब्रह्मन् देवेनाद्भुतकर्मणा ।निपपात रथोपस्थे तमपोवाह सारथिः

saṃbhinnihṛdayo brahman devenādbhutakarmaṇā / nipapāta rathopasthe tamapovāha sārathiḥ

हिन्दी अर्थ

एकैकस्यापि धर्मज्ञ परं कौतूहलं मम पुलस्त्य उवाच शृणुष्व कथयिष्यामि सर्वेषामपि नारद। वाहनानि समासेन एकैकस्यानृपूर्वशः

English

Having seen him re-appeared, Narayana said- "O demon king! we will not fight in the morning. Go back and perform Anhika-karma as prescribed for the morning." 5P1PT tr

अध्याय ८

श्लोक 27

स संज्ञां सुचिरेणैव प्रतिलभ्य दितीश्वरः ।सुदृढं चापमादाय भूयो योद्धमुपागतः

sa saṃjñāṃ sucireṇaiva pratilabhya ditīśvaraḥ / sudṛḍhaṃ cāpamādāya bhūyo yoddhamupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

श्वेतवर्णो गजपतिर्देवराजस्य वाहनम् पौण्डूको नाम महिषो धर्मराजस्य नारद

English

Prahlada returned, visited Naimisaranya and performed Anhika-karma there.

अध्याय ८

श्लोक 28

तमागतं संनिरीक्ष्य प्रत्युवाच नराग्रजः ।गच्छ दैत्येन्द्र योत्स्यामः प्रातस्त्वाह्निकमाचर

tamāgataṃ saṃnirīkṣya pratyuvāca narāgrajaḥ / gaccha daityendra yotsyāmaḥ prātastvāhnikamācara

हिन्दी अर्थ

रुद्रकर्णमलोद्भूतः श्यामो जलधिसंज्ञकः। शिशुमारो दिव्यगतिः वाहनं वरुणस्य च रौद्रः शकटचक्राक्षः शैलाकारो नरोत्तमः। अम्बिकापादसंभूतो वाहनं धनदस्य तु

English

It O hermit! Prahlada kept his mind busy throughout the night on a strategy to defeat Narayana by duly recollecting the experiences

अध्याय ८

श्लोक 29

एवमुक्तो दितीशस्तु साध्येनाद्भुतकर्मणा ।जगाम नैमिषारण्यं क्रियां चक्रे तदाऽह्निकीम्

evamukto ditīśastu sādhyenādbhutakarmaṇā / jagāma naimiṣāraṇyaṃ kriyāṃ cakre tadā'hnikīm

हिन्दी अर्थ

एकादशानां रुद्राणां वाहनानि महामुने। हरयो रथवाहाश्च आदित्या मुनिसत्तम

English

O Narada! Prahlada fought for several thousand divine years with Narayana; still he could not win him over.

अध्याय ८

श्लोक 30

एवं युध्यति देवे च प्रह्लादो ह्यसुरो मुने ।रात्रौ चिन्तयते युद्धे कथं जेष्यामि दाम्भिकम्

evaṃ yudhyati deve ca prahlādo hyasuro mune / rātrau cintayate yuddhe kathaṃ jeṣyāmi dāmbhikam

हिन्दी अर्थ

सारङ्गाधिष्ठिता ब्रह्मन् मरुतो घोरदर्शनाः। शुकारूढाश्च कवयो गन्धर्वाश्च पदातिनः हैत्यानां वाहनान्येवं यथावद् वक्तुमहसि

English

ffift qfoggrft irfaft ^tftdft i ^H*ft ct l cHt 3? II

अध्याय ८

श्लोक 31

एवं नारायणेनासौ सहायुध्यत नारद ।दिव्यं वर्षसस्रं तु दैत्यो देवं न चाजयत्

evaṃ nārāyaṇenāsau sahāyudhyata nārada / divyaṃ varṣasasraṃ tu daityo devaṃ na cājayat

हिन्दी अर्थ

निकल पड़ी। सेनाके आगे-आगे बारहों आदित्य और उनके पृष्ठभागमें ग्यारह रुद्रगण थे। उसके मध्यमें आठों वसु, तेरहों विश्वेदेव, साध्य, अश्विनीकुमार, सवार होकर चल रहे थे

English

When he could not win Narayana in spite of the tremendous battle with him in which he applied his all skill and expertise, he went to lord Visnu and said

अध्याय ८

श्लोक 32

ततो वर्षसहस्रान्ते ह्यजिते पुरुषोत्तमे ।पीतवाससमभ्येत्य दानवो वाक्यमब्रवीत्

tato varṣasahasrānte hyajite puruṣottame / pītavāsasamabhyetya dānavo vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

नारदजीने पूछा धर्मज्ञ! रुद्र आदिके वाहनोंका एक-एक कर पूरी तरह वर्णन कीजिये। इस विषयमें मुझे बड़ी उत्सुकता हो रही है पुलस्त्यजी बोले नारदजी! सुनिये; मैं एक- एक करके क्रमशः सभी देवताओंके वाहनोंका संक्षेपमें वर्णन करता हूँ। रुद्रके करतलसे उत्पन्न अति पराक्रमवाला, अति तीव्रगतिवाला, श्वेतवर्णका ऐरावत हाथी देवराज

English

O Mahadeva! Please tell me the reason why I could not win victory over Narayana till Lord Visnu replied- ”0 Prahlada! the great chivalrous son of Dharma is beyond your powers and you cannot defeat him. Those intelligent Sadhya Devas are invincible and undefeatable even by all the gods.

अध्याय ८

श्लोक 33

किमर्थं देवदेवेश साध्यं नारायणं हरिम् ।विजेतुं नाद्य शक्नोमि एतन्मे कारणं वद

kimarthaṃ devadeveśa sādhyaṃ nārāyaṇaṃ harim / vijetuṃ nādya śaknomi etanme kāraṇaṃ vada

हिन्दी अर्थ

(इन्द्र)-का वाहन है। है नारद! रुद्रके ऊरुसे उत्पन भयंकर कृष्णवर्णवाला एवं मनके सदृश गतिमान् पौण्डक नामक महिष धर्मराजका वाहन है। रुद्रके कर्ण-मलसे उत्पन्न श्यामवर्णवाला दिव्यगतिशील जलधि नामक शिशुमार (सूँस) वरुणका वाहन है। अम्बिकाके चरणोंसे उत्पन्न गाड़ीके चवकेके समान भयंकर आँखवाला, पर्वताकार नरोत्तम कुबेरका वाहन है

English

■srercft ftq w -graft TDnf^i (reCT ddi(r i ^id w ^rti *tfamfft ii 3 mi

अध्याय ८

श्लोक 34

पीतवासा उवाच ।दुर्जयो ऽसौ महाबाहुस्त्वया प्रह्लाद धर्मजः ।साध्यो विप्रवरो धीमान् मृधे देवासुरैरपि

pītavāsā uvāca / durjayo 'sau mahābāhustvayā prahlāda dharmajaḥ / sādhyo vipravaro dhīmān mṛdhe devāsurairapi

हिन्दी अर्थ

हे महामुने! एकादश रुद्रोंक वाहन महापराक्रमशाली गन्धर्वगण, भयंकर सर्पराजगण तथा सुरभिके अंशसे उत्पन्न तीव्रगतिवाले सफेद बैल हैं। मुनिश्रेष्ठ! चन्द्रमाके रथको खींचनेवाले आधे हजार (पाँच सौ) हंस हैं। आदित्योंके रथके वाहन घोड़े हैं । वसुओंके वाहन हाथी, यक्षोंके वाहन नर, किन्नरोंके वाहन सर्प एवं अश्विनीकुमारोंके वाहन घोडे हैं। ब्रह्मन्! भयंकर दीखनेवाले मरुद्गणोंके वाहन हरिण हैं, भूगुओंके वाहन शुक हैं

English

Prahlada said- ”0 god! If those Sadhyadevas are unconquerable, what will then be of my promise? It will then prove a mere fallacy. "O lord! How can a man like me live life when spotted as false and resolute? O Visnu! I will therefore, give-up my breathing before

अध्याय ८

श्लोक 35

प्रह्लाद उवाच ।यद्यसौ दुर्जयो देव मया साध्यो रणाजिरे ।तत्कथं यत्प्रतिज्ञातं तदसत्यं भविष्यति

prahlāda uvāca / yadyasau durjayo deva mayā sādhyo raṇājire / tatkathaṃ yatpratijñātaṃ tadasatyaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

और गन्धर्वलोग पैदल ही चलते हैं इस प्रकार बड़े तेजस्वी श्रेष्ठ देवगण अपने-अपने वाहनोंपर आरूढ एवं सन्नद्ध (तैयार) होकर प्रसन्नतापूर्वक युद्धके लिये निकल पड़े

English

Pulastya said- "With these words the demon king Prahlada set his breathing in head, seated himself there and started chanting the hymns relating to everlasting Brahma." Lord Visnu then said to Prahlada- "Go there again. Remember that you can only win them with devotion and not by ensuing battle."

अध्याय ८

श्लोक 36

हीनप्रतिज्ञो देवेश कथं जीवेत मादृशः ।तस्मात्तवाग्रतो विष्णो करिष्ये कायशोधनम्

hīnapratijño deveśa kathaṃ jīveta mādṛśaḥ / tasmāttavāgrato viṣṇo kariṣye kāyaśodhanam

हिन्दी अर्थ

नारदने कहा-- मुने! आपने देवादिकोंके वाहनोंका वर्णन किया; इसी प्रकार अब असुरोंके वाहनोंका भी यथावत् वर्णन करें पुलस्त्यजी बोले--द्विजोत्तम! (अब) दानवोंके 'वाहनको सुनो। मैं तत्त्वतः उनका ठीक-ठीक वर्णन करता हूँ। अन्धकका अलौकिक रथ कृष्णवर्णके श्रेष्ठ

English

II Prahlada said- O god of gods! O great resolute! I have won the three-world by virtue of having your pleasure with me. What to say about these sons of Dharma.

अध्याय ८

श्लोक 37

पुल्स्त्य उवाच ।इत्येवमुक्त्वा वचनं देवाग्रे दानवेश्वरः ।शिरःस्नातस्तदा तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम्

pulstya uvāca / ityevamuktvā vacanaṃ devāgre dānaveśvaraḥ / śiraḥsnātastadā tasthau gṛṇan brahma sanātanam

हिन्दी अर्थ

जम्भस्य तु रथो दिव्यो हयैः काञ्चनसन्निभैः शम्बरस्य विमानोऽभूदयःशङ्कोर्मृगाधिपः

English

O unborn! If that resolute is undefeated by any person in the three-world and I cannot stand before him even after so backed by your pleasure, tell me then, what should I do?

अध्याय ८

श्लोक 38

ततो दैत्यपतिं विष्णुं पीतवासाब्रवीद्वचः ।गच्छ जेष्यसि भक्त्या तं न युद्धेन कथञ्चन

tato daityapatiṃ viṣṇuṃ pītavāsābravīdvacaḥ / gaccha jeṣyasi bhaktyā taṃ na yuddhena kathañcana

हिन्दी अर्थ

पदभ्यां हैवतसैन्यानि अभिद्रवितुमुद्यतौ ततो रणोऽभूत् तुमुलः संकुलोऽतिभयंकरः। रजसा संवृतो लोको पिङ्गवर्णेन नारद

English

Hewing Lord Visnu said- O great demon king! Narayana is nobody else but I myself and busy there on penance in order to establish religion above all so that it could render place

अध्याय ८

श्लोक 39

प्रह्लाद उवाच ।मया जितं देवदेव त्रैलोक्यमपि सुव्रत ।जितो ऽयं त्वत्प्रसादेन शक्रः किमुत धर्मजः

prahlāda uvāca / mayā jitaṃ devadeva trailokyamapi suvrata / jito 'yaṃ tvatprasādena śakraḥ kimuta dharmajaḥ

हिन्दी अर्थ

परस्परं तु प्रत्यघ्नन्नन्योन्यजयकाङ्क्षिणः ततस्तु संकुले तस्मिन् युद्धे हैवासुरे मुने। प्रावर्तत नदी घोरा शमयन्ती रणाद्रजः

English

Hence, O danavas! Do their worship if you want to win them. You can defeat them by your sheer devotion. Hence, serve those sons Pulastya said- O hermit, Prahlada pleased with this, called Andhaka and ordered.

अध्याय ८

श्लोक 40

असौ यद्यजयो देव त्रैलोक्येनापि सुव्रतः ।न स्थातुं त्वत्प्रसादेव शक्यं किमु करोम्यज

asau yadyajayo deva trailokyenāpi suvrataḥ / na sthātuṃ tvatprasādeva śakyaṃ kimu karomyaja

हिन्दी अर्थ

तीक्ष्णाग्रप्रासमकरा महासिग्राहवाहिनी। अन्त्रशैवालसंकीर्णा पताकाफेनमालिनी वनवायसकादम्बा गोमायुश्चापदाकुला

English

Prahlada said- "O Andhaka! Provide maintenance to all daityas and danavas. O chivalrous! I abandon and assign the state and all stately affairs to you. sun?

अध्याय ८

श्लोक 41

पीतवासा उवाच ।सो ऽहं दानवशार्दूल लोकानां हितकाम्यया ।धर्मं प्रवर्त्तापयितुं तपश्चर्यां समास्थितः

pītavāsā uvāca / so 'haṃ dānavaśārdūla lokānāṃ hitakāmyayā / dharmaṃ pravarttāpayituṃ tapaścaryāṃ samāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

पिशाचमुनिसंकीर्णा दुस्तरा प्राकृतैर्जनैः। अन्धकासुरकी विजिगीषा, देवों और असुरोंके वाहनों एवं युद्धका वर्णन

English

In compliance with the order of Prahlada, Andhaka (son of Hiranyaksa) took over the liability of the state. Prahlada then went to

अध्याय ८

श्लोक 42

तस्माद्यदिच्छसि जयं तमाराधय दानव ।तं पराजेष्यसे भक्त्या तस्माच्छुश्रूष धर्मजम्

tasmādyadicchasi jayaṃ tamārādhaya dānava / taṃ parājeṣyase bhaktyā tasmācchuśrūṣa dharmajam

हिन्दी अर्थ

अश्वोंसे परिचालित होता था। वह हजार अरों- 'पहियेकी नाभि और नेमिके बीचकी लकड़ियोंसे युक्त बारह सौ हाथोंका परिमाणवाला था। प्रह्मादका दिव्य रथ सुन्दर एवं सुवर्ण-रजत-मण्डित था। उसमें चन्द्रवर्णवाले आठ उत्तम घोड़े जुते हुए थे। विरोचनका वाहन हाथी था एवं कुजम्भ घोड़ेपर सवार था। जम्भका दिव्य रथ स्वर्णवर्णके घोडोंसे युक्त था॥ २५--२८॥ इसी प्रकार शंकुकर्णका वाहन घोड़ा, हयग्रीवका

English

He saluted with his head on their (Nara and Narayana) feet at

अध्याय ८

श्लोक 43

पुलस्त्य उवाच।।इत्युक्तः पीतवासेन दानवेन्द्रो महात्मना ।अब्रवीद्वचनं हृष्टः समाहूयान्धकं मुनेष

pulastya uvāca/ / ityuktaḥ pītavāsena dānavendro mahātmanā / abravīdvacanaṃ hṛṣṭaḥ samāhūyāndhakaṃ muneṣa

हिन्दी अर्थ

हाथी और मय दानवका वाहन दिव्य रथ था। दुन्दुभिका वाहन विशाल नाग था। शम्बर विमानपर चढ़ा हुआ था बलवान् बल और वृत्र पैदल थे; पर देवताओंकी सेनापर चढ़ाई करनेके लिये उद्यत थे। फिर अति भयङ्कर घमासान युद्ध प्रारम्भ हो गया। नारदजी! समस्त लोक पीली धूलसे ढक गया, जिससे पिता पुत्रको और पुत्र

English

Mmfarcti wngni Narayana, the greatest genius and imperishable said to him- "O great demon king! Why have you shifted to salute instead of defeating me in battle."

अध्याय ८

श्लोक 44

दैत्याश्च दानवाश्चैव परिपाल्यास्त्वयान्धक ।मयोत्सृष्टमिदं राज्यं प्रतीच्छस्व महाभुज

daityāśca dānavāścaiva paripālyāstvayāndhaka / mayotsṛṣṭamidaṃ rājyaṃ pratīcchasva mahābhuja

हिन्दी अर्थ

पिताको भी परस्पर एक-दूसरेको पहचान नहीँ पाते थे। सुब्रत! कुछ लोग अपने ही पक्षके लोगोंको तथा कुछ लोग विरोधी पक्षके लोगोंको मारने लगे उस युद्धमें रथके ऊपर रथ और हाथीके ऊपर हाथी टूट पड़े तथा घुड्सवार घुड्सवारोंकी ओर वेगसे आक्रमण करने लगे। इसी प्रकार पादचारी (पैदल) सैनिक क्रुद्ध होकर अन्य बलशाली पैदलोंपर चढ़ बैठे।

English

Prahlada replied- "O lord! Who can conquer you? Who is the man here greater than you? You yourself are Narayana immortal and

अध्याय ८

श्लोक 45

इत्येवमुक्तो जग्राह राज्यं हैरण्यलोचनिः ।प्रह्लादो ऽपि तदागच्छत् पुण्यं बदरिकाश्रमम्

ityevamukto jagrāha rājyaṃ hairaṇyalocaniḥ / prahlādo 'pi tadāgacchat puṇyaṃ badarikāśramam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छासे सभी परस्पर प्रहार करने लगे। मुने! उसके बाद देवताओं और असुरोंके उस घोर संग्राममे युद्धसे उत्पन्न धूलिको शान्त करती हुई रक्तरूपी जलधारावाली एवं रथरूपी भँवरवाली और योद्धाओंके समूहको बहा ले जानेवाली एवं गजकुम्भरूपी महान् कूर्म तथा शररूपी मीनसे युक्त बड़ी भारी नदी बह चली

English

You are Puri4arlkaksa and Vi§nu with the Sarhga bow. You are imperishable, Mahesvara and immortal

अध्याय ८

श्लोक 46

दृष्ट्वा नारायणं देवं नरं च दितिजेश्वरः ।कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ववन्दे चरणौ तयोः

dṛṣṭvā nārāyaṇaṃ devaṃ naraṃ ca ditijeśvaraḥ / kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vavande caraṇau tayoḥ

हिन्दी अर्थ

उस नदीमें तेज धारवाले प्रास (एक प्रकारका अस्त्र) ही मकर थे, बड़ी-बड़ी तलवारें ही ग्राह थीं, उसमें आंतें ही शैवाल, पताका ही फेन, गृध्र एवं कङ्क मानो कलहंस थे। वह नदी शृगालरूपी हिंस्र एवं पिशाचरूपी मुनियॉँसे संकीर्ण थी और साधारण मनुष्योंसे दुस्तर थी। 'जयरूप धनकी इच्छावाले शूर योद्धा लोग घुटनोंतक डूबते और एक-दूसरेको मारते हुए रथरूपी नौकाओंद्वारा

English

Yogis do meditation, scholars worship, celibates (snataka) do japa of your revered name and yajnikas perform yajna.

अध्याय ८

श्लोक 47

तमुवाच महातेजा वाक्यं नारायणो ऽव्ययः ।किमर्थं प्रणतो ऽसीह मामजित्वा महासुर

tamuvāca mahātejā vākyaṃ nārāyaṇo 'vyayaḥ / kimarthaṃ praṇato 'sīha māmajitvā mahāsura

हिन्दी अर्थ

उस नदीको वेगसे पार कर रहे थे रौद्रे सुरहैत्यसादने महाहवे भीरु भयंकरेऽथ।

English

You are Acyuta, Hrslkesa, Cakrapani, Dharadhara, Mahamatsya, Hayagriva and the greatest Kacchapa (Kurma).

अध्याय ८

श्लोक 48

प्रह्लाद उवाच।।कस्त्वां जेतुं प्रभो शक्तः कस्त्वत्तः पुरुषो ऽधिकः ।त्वं हि नारायणो ऽनन्तः पीतवासा जनार्दनः

prahlāda uvāca/ / kastvāṃ jetuṃ prabho śaktaḥ kastvattaḥ puruṣo 'dhikaḥ / tvaṃ hi nārāyaṇo 'nantaḥ pītavāsā janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

फेत्काररवाडिशवाश्च तस्मिञ्शिवाघोररवे प्रवृत्ते

English

You are Srlman, killer of Hiranyaksa and god pig (SOkara). You yourself are the killer of my father god

अध्याय ८

श्लोक 49

त्वं देवः पुण्डरीकाक्षस्त्वं विष्णुः शार्ङ्गचापधृक् ।त्वमव्ययो महेशानः शाश्वतः पुरुषोत्तमः

tvaṃ devaḥ puṇḍarīkākṣastvaṃ viṣṇuḥ śārṅgacāpadhṛk / tvamavyayo maheśānaḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

सुरासुराणां सुभयंकरे ह। 'हिरण्यचक्षुस्तनयो रणेऽन्धको

English

You are Brahma, Mahadeva, Indra, Agni, Yama, Varuna and you are wind. O sovereign god! O administrator, O Garudadhvaja! You are the cause of the sun, moon, the immovable and movable. You are the earth, fire, sky and water. You are present in this whole universe in several thousand forms. 0 Madhava! Who will conquer you?

अध्याय ८

श्लोक 50

त्वां योगिनश्चिन्तयन्ति चार्चयन्ति मनीषिणः ।जपन्ति स्नातकास्त्वां च यजन्ति त्वां च याज्ञिकाः

tvāṃ yoginaścintayanti cārcayanti manīṣiṇaḥ / japanti snātakāstvāṃ ca yajanti tvāṃ ca yājñikāḥ

हिन्दी अर्थ

समेयिवान् देवपतिं शतक्रतुम् चापानि कर्षन्त्यतिवेगिताश्च।

English

O Jagadguru! O Hrslkesa! You can satisfy yourself only ort the devotion made. O

अध्याय ८

श्लोक 51

त्वमच्युको हृषीकेशश्चक्रपाणिर्धराधरः ।महामीनो हयशिरास्त्वमेव वरकच्छपः

tvamacyuko hṛṣīkeśaścakrapāṇirdharādharaḥ / mahāmīno hayaśirāstvameva varakacchapaḥ

हिन्दी अर्थ

आगच्छ है तिष्ठसि किं ब्रुबन्तः वह युद्ध डरपोकोंके लिये भयावना, देवों एवं हैत्योंका संहार करनेवाला तथा वस्तुत: अत्यन्त भयंकर था। उसमें यक्ष और राक्षस लोग अत्यन्त आनन्दित हो रहे थे। पिशाचोंका समूह भी प्रसन्न था। वे

English

O everlasting! you cannot be won in any way and by anybody. MRggtafoi rf

अध्याय ८

श्लोक 52

हिरण्याक्षरिपुः श्रीमान् भगवानथ सूकरः ।मत्पितुर्नाशनकरो भवानपि नृकेसरी

hiraṇyākṣaripuḥ śrīmān bhagavānatha sūkaraḥ / matpiturnāśanakaro bhavānapi nṛkesarī

हिन्दी अर्थ

वीरोंके गाढे रुधिरका पान करते थे तथा (उनके शवोंका) आलिंगन कर मांसका भक्षण करते थे। पक्षी चर्बीको नोचते और उछलते थे एवं एक- दूसरेके प्रति गर्जन करते थे। सियारिनें 'फेत्कार' शब्द कर रही थीं, भूमिपर पड़े हुए वेदनासे दुःखी योद्धा कराह रहे थे। कुछ लोग शस्त्रसे आहत होकर गिर रहे थे। युद्धभूमि मरघटके समान हो गयी थी। सियारिनोंके भयंकर शब्दसे युक्त देवासुर

English

Lord said- O great resolute! O Daitya! I am pleased with your prayer. O Daitya! This exclusive devotion has defeated me.

अध्याय ८

श्लोक 53

ब्रह्म त्रिनेत्रो ऽमरराड् हुताशः प्रेताधिपो नीरपतिः समीरः ।सूर्यो मृगाङ्को ऽचलजङ्गमाद्यो भवान् विभो नाथ खगेन्द्रकेतो

brahma trinetro 'mararāḍ hutāśaḥ pretādhipo nīrapatiḥ samīraḥ / sūryo mṛgāṅko 'calajaṅgamādyo bhavān vibho nātha khagendraketo

हिन्दी अर्थ

संग्राम ऐसा लगता था, मानो युद्धमें निपुण योद्धा लोग शस्त्ररूपी पाशा लेकर अपने प्राणोंकी बाजी लगाते हुए जुआ खेल रहे हैं हिरण्याक्षका पुत्र अन्धक हजारों घोड़ोंसे युक्त रथपर आरूढ़ होकर मतवाले हाथीकी पीठपर स्थित महातेजस्वी देवराज इन्द्रके साथ जा भिड़ा। इधर आठ घोड़ोंसे युक्त रथपर आरूढ़ अस्त्र

English

O Daitya! The defeated man is given punishment but instead of receiving any punishment from you, it is I who will bless you. Ask for anything that you desire.

अध्याय ८

श्लोक 54

त्वं पृथ्वी ज्योतिराकाशं जलं भूत्वा सहस्रशः ।त्वया व्याप्तं जगत्सर्वं कस्त्वां जेष्यति माधव

tvaṃ pṛthvī jyotirākāśaṃ jalaṃ bhūtvā sahasraśaḥ / tvayā vyāptaṃ jagatsarvaṃ kastvāṃ jeṣyati mādhava

हिन्दी अर्थ

उठाये बलवान् हैत्यराज प्रह्नादने महिषपर सवार 'यमराजका सामना किया। नारदजी! उधर विरोचन वरुणदेवसे युद्ध करनेके लिये आगे बढ़ा तथा जम्भ बलशाली कुबेरकी ओर चला। शम्बर वायुदेवताके सामने जा खड़ा हुआ एवं मय अग्निके साथ युद्ध करने लगा। हयग्रीव आदि अन्यान्य महाबलवान् हैत्य तथा दानव अग्नि, सूर्य, अष्ट वसुओं तथा शेषनाग आदि देवताओंके साथ द्वन्द्रयुद्ध

English

^ras^zTOcf^Tpi Stimuli

अध्याय ८

श्लोक 55

भक्त्या यदि हृषीकेश तोषमेषि जगद्गुरो ।नान्यथा त्वं प्रशक्तो ऽसि जेतुं सर्वगताव्यय

bhaktyā yadi hṛṣīkeśa toṣameṣi jagadguro / nānyathā tvaṃ praśakto 'si jetuṃ sarvagatāvyaya

हिन्दी अर्थ

करने लगे॥ ४५--४८॥ वे एक-दूसरेके साथ युद्ध करते हुए भीषण गर्जन कर रहे थे। वे वेगपूर्वक धनुष चढ़ा करके हजारों बाणोंकी झड़ी लगाकर कहने लगे --अरे! आओ, आओ, रुक क्यों गये। तेज बाणोंकी वर्षा

English

Prahlada said- O Narayana! You are competent to bless me with what I ask for. Hence, O Jagannatha! May the evil committed on my part through body, mind and speech in course of fighting, all that may be absolved. I pray and ask for it. Please, bless me with this fefrd Ttufa it irarfm t- o ii

अध्याय ८

श्लोक 56

भगवानुवाच।।परितुष्टो ऽस्मि ते दैत्य स्तवेनानेन सुव्रत ।भक्त्या त्वनान्यया चाहं त्वया दैत्य पराजितः

bhagavānuvāca/ / parituṣṭo 'smi te daitya stavenānena suvrata / bhaktyā tvanānyayā cāhaṃ tvayā daitya parājitaḥ

हिन्दी अर्थ

करते हुए तथा अमोघ शस्त्रोंसे प्रहार करते हुए मन्दाकिनीवेगनिभां वहन्तीं प्रवर्तयन्तो भयदां नदीं च

English

Narayana said- O demon king! May it be as you wish. May your evils so committed be absolved. O demon! Ask for another thing. I will render it also.

अध्याय ८

श्लोक 57

पराजितश्च पुरुषो दैत्य दण्डं प्रयच्छति ।दण्डार्थं ते प्रदास्यामि वरं वृणु यमिच्छसि

parājitaśca puruṣo daitya daṇḍaṃ prayacchati / daṇḍārthaṃ te pradāsyāmi varaṃ vṛṇu yamicchasi

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यमाकांक्षिभिरुग्रवेगैः सुरासुरैर्नारद संप्रयुद्धे। पश्यन्ति खस्था मुनिसिद्धसंघाः।

English

TTT 3JT 'jjiild ^ ^TT TTT feiwif ^dl&nil ^dlxft xT ftTrTT cdfadl ^TTOUmi $ *||

अध्याय ८

श्लोक 58

प्रह्लाद उवाच ।नारायण वरं याचे यं त्वं मे दातुमर्हसि ।तन्मे पापं लयं यातु शारीरं मानसं तथा

prahlāda uvāca / nārāyaṇa varaṃ yāce yaṃ tvaṃ me dātumarhasi / tanme pāpaṃ layaṃ yātu śārīraṃ mānasaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अन्धकके साथ देवताओंका युद्ध और अन्धककी विजय उन लोगोंने गङ्गाके समान तीब्र वेगसे प्रवाहित होनेवाली, (किंतु) भयंकर नदीको प्रवर्तित कर दिया। नारदजी! उस युद्धमें तीनों लोकोंको चाहनेवाले उग्रवेगशाली देवता एवं असुरगण पिशाचों

English

Prahlada said- O Visnu! Whatever inspiration would get birth in my mind may that all be shelter to you, for worship to god and for meditation on you.

अध्याय ८

श्लोक 59

वाचिकं च जगन्नाथ यत्त्वया सह युध्यतः ।नरेण यद्यप्यभवद् वरमेतत्प्रयच्छ मे

vācikaṃ ca jagannātha yattvayā saha yudhyataḥ / nareṇa yadyapyabhavad varametatprayaccha me

हिन्दी अर्थ

एवं राक्षसोंकी पुष्टि बढानेवाली शोणित-सरिताको पार करनेकी इच्छा कर रहे थे। उस समय देवता और दानवोंके बाजे बज रहे थे। आकाशमें स्थित मुनियों और सिद्धोंक समूह उस युद्धको देख रहे थे। जो वीर उस युद्धमें सम्मुख मारे गये थे, उन्हें अप्सराएँ सीधे स्वर्गमें लिये चली जा रही

English

I Narayana said- 0 demon! It shall be as desired. O chivalrous! Ask more whatever you like. I shall bless all that without application of my analysis.

अध्याय ८

श्लोक 60

नारायण उवाच ।एवं भवतु दैद्येन्द्र पापं ते यातु संक्षयम् ।द्वितीयं प्रार्थय वरं तं ददामि तवासुर

nārāyaṇa uvāca / evaṃ bhavatu daidyendra pāpaṃ te yātu saṃkṣayam / dvitīyaṃ prārthaya varaṃ taṃ dadāmi tavāsura

हिन्दी अर्थ

अन्धकके साथ देवताओंका युद्ध और अन्धककी विजय अन्धकोऽपि महावेगं धनुराकृष्य भास्वरम्। पुरंदराय चिक्षेप शरान् बर्हिणवाससः

English

Prahlada said- O Adhoksaja! I have got everything with your grace. May my popularity live long with your grace.

अध्याय ८

श्लोक 61

प्रह्लाद उवाच ।या या जायेय मे बुद्धिः सा सा विष्णो त्वदाश्रिता ।देवार्चने च निरता त्वच्चित्ता त्वत्परायणा

prahlāda uvāca / yā yā jāyeya me buddhiḥ sā sā viṣṇo tvadāśritā / devārcane ca niratā tvaccittā tvatparāyaṇā

हिन्दी अर्थ

रुक्मपुङ्कर्महावेगैराजघ्नतुरुभावपि चिक्षेप हैत्यराजाय तं ददर्श तथान्धकः

English

Narayana said- It shall be as asked. Besides it, you shall be immortal, always youthful and invulnerable with my grace.

अध्याय ८

श्लोक 62

नारायण उवाच ।एवं भविष्यत्यसुर वरमन्यं यमिच्छसि ।तं वृणीष्व महाबाहो प्रदास्याम्यविचारयन्

nārāyaṇa uvāca / evaṃ bhaviṣyatyasura varamanyaṃ yamicchasi / taṃ vṛṇīṣva mahābāho pradāsyāmyavicārayan

हिन्दी अर्थ

आजघान च बाणौघैरस्त्रैः शस्त्रैः स॒ नारद। तान् भस्मसात्तदा चक्रे नगानिव हुताशनः पुलस्त्यजी बोले तत्पश्चात् भीरुओंके लिये भय बढ़ानेवाला समर आरम्भ हो गया हजार नेत्रोंवाले इन्द्र अपने विशाल धनुषको लेकर बाणोंकी वर्षा करने लगे। अन्धक भी अपने दीप्तिमान् धनुषको लेकर बड़े वेगसे मयूरपंख

English

w*cr ' fcunf a wrrarct ferrc<T:i

अध्याय ८

श्लोक 63

प्रह्लाद उवाच।।सर्वमेव मया लब्धं त्वत्प्रसादादधोक्षज ।त्वत्पादपङ्कजाभ्यां हि ख्यातिरस्तु सदा मम

prahlāda uvāca/ / sarvameva mayā labdhaṃ tvatprasādādadhokṣaja / tvatpādapaṅkajābhyāṃ hi khyātirastu sadā mama

हिन्दी अर्थ

लगे बाणोंको इन्द्रपर छोड्ने लगा। वे दोनों एक-दूसरेको झुके हुए पर्वोवाले स्वर्णपंखयुक्त तथा महावेगवान् तीक्ष्ण बाणोंसे आहत कर दिये। फिर इन्द्रने क्रुद्ध होकर वज्रको अपने हाथसे घुमाकर उसे अन्धकके ऊपर फेंका । नारदजी ! अंधकने उसे आते देखा। उसने बाणों, अस्त्रों और शस्त्रोंसे उसपर प्रहार किया; पर अग्नि जिस प्रकार वनों, पर्वतों (या वृक्षों)-को भस्म कर देती है, उसी प्रकार उस बज्ने उन सभी अस्त्रोंको भस्म कर डाला ॥ १--५॥

English

Go back to your residence and always be busy with religious deeds. You will not be betrayed by the bondage of Karma (deed) since your mind will be always with me.

अध्याय ८

श्लोक 64

एवमस्त्वपरं चास्तु नित्यमेवाक्षयो ऽव्ययः ।अजरश्चामरश्चापि मत्प्रसादाद् भविष्यसि

evamastvaparaṃ cāstu nityamevākṣayo 'vyayaḥ / ajaraścāmaraścāpi matprasādād bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

तब बलवानोंमें श्रेष्ठ अन्धक अति वेगवान् वज्रको आते देखकर रथसे कूदकर बाहुबलका आश्रय लेकर पृथ्वीपर खड़ा हो गया। वह वज्र, सारथि, अश्व, ध्वजा एवं कूबरके साथ रथको भस्मकर इन्द्रके पास पहुँच गया। उस (वज्र)- को वेगपूर्वक आते देख बलवान् अन्धकने मुष्टिसे मारकर उसे भूमिपर गिरा दिया और गर्जन करने लगा॥ ६--८॥

English

Rule ceaselessly over the demon subjects. O Daitya! Observe supreme religion as prescribed for your race.

अध्याय ८

श्लोक 65

गच्छस्व दैत्यशार्दूल स्वमावासं क्रियारतः ।न कर्मबन्धो भवतो मच्चित्त्स्य भविष्यति

gacchasva daityaśārdūla svamāvāsaṃ kriyārataḥ / na karmabandho bhavato maccittsya bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

आजघान तलेनेभं कुम्भमध्ये पदा करे। जानुना च समाहत्य विषाणं प्रबभञ्जञ च पराङ्मुखे सहस्त्राक्षे तद् हैवतबलं महत्। पातयामास हैत्येन्द्रः पादमुष्टितलादिभिः

English

Tm Pulastya said- When these words on blessing were over, Prahlada said to god- "O Jagadguru! Tell me, how should I regain the state, already abandoned?"

अध्याय ८

श्लोक 66

प्रशासयदमून् दैत्यान् राज्यं पालय शाश्वतम् ।स्वजातिसदृशं दैत्य कुरु धर्ममनुत्तमम्

praśāsayadamūn daityān rājyaṃ pālaya śāśvatam / svajātisadṛśaṃ daitya kuru dharmamanuttamam

हिन्दी अर्थ

समभ्यधावत् प्रह्मादं हन्तुकामः सुरोत्तमः तां बाणवृष्टिमतुलां दण्डेनाहत्य भास्करिः। शातयित्वा प्रचिक्षेप दण्डं लोकभयंकरम्

English

The lord of the universe (Vi§nu) said- Retum to your residence and be preceptor to the Daityas and Danavas.

अध्याय ८

श्लोक 67

पुलस्त्य उवाच ।इत्युक्तो लोकनाथेन प्रह्लादो देवमब्रवीत् ।कथं राज्यं समादास्ये परित्यक्तं जगद्गुरो

pulastya uvāca / ityukto lokanāthena prahlādo devamabravīt / kathaṃ rājyaṃ samādāsye parityaktaṃ jagadguro

हिन्दी अर्थ

स वायुपथमास्थाय धर्मराजकरे स्थितः। जज्चाल कालाग्निनिभो यद्वद दग्धुं जगत्त्रयम् 'तमाक्रन्दितमाकर्ण्य हिरण्याक्षसुतोऽन्धकः। प्रोवाच मा भैष्ट मयि स्थिते कोऽयं सुराधमः

English

Prahlada accepted this suggestion, bowed before the lord and returned to his residence

अध्याय ८

श्लोक 68

तमुवाच जगत्स्वामी गच्छ त्वं निजमाश्रयम् ।हितोपदेष्टा दैत्यानां दानवानां तथा भव

tamuvāca jagatsvāmī gaccha tvaṃ nijamāśrayam / hitopadeṣṭā daityānāṃ dānavānāṃ tathā bhava

हिन्दी अर्थ

जग्राह पाणिना दण्डं हसन् सव्येन नारद प्रह्मादं रक्षितं दृष्टा दण्डाद् हैत्येश्वरेण हि। साधुवादं हैत्यदानवयूथपाः

English

PwfodST tl'Tillil 1 qn^llUon

अध्याय ८

श्लोक 69

नारायणेनैवमुक्तः स तदा दैत्यनायकः ।प्रणिपत्य विभुं तुष्टो जगाम नगरं निजम्

nārāyaṇenaivamuktaḥ sa tadā daityanāyakaḥ / praṇipatya vibhuṃ tuṣṭo jagāma nagaraṃ nijam

हिन्दी अर्थ

अन्तर्हिते धर्मराजे प्रह्लादोऽपि महामुने। दारयामास बलवान् देवसैन्यं समन्ततः उसे इस प्रकार गरजते देखकर इन्द्रने उसके ऊपर जोरोंसे बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी। अन्धक भी उनको निवारित करते हुए इन्द्रके पास पहुँच गया। उसने अपने हाथसे ऐरावत हाथीके सिरपर एवं अपने पैरसे सूँड़पर

English

O Narada! Andhaka and the Danavas greeted Prahlada on his return, requested to accept the throne again but he did not accept

अध्याय ८

श्लोक 70

दृष्टः सभाजितश्चापि दानवैरन्धकेन च ।निमन्त्रितश्च राज्याय न प्रत्यैच्छत्स नारद

dṛṣṭaḥ sabhājitaścāpi dānavairandhakena ca / nimantritaśca rājyāya na pratyaicchatsa nārada

हिन्दी अर्थ

प्रहार कर और घुटनोंसे दाँतोंपर प्रहार कर उन्हें तोड़ डाला। फिर अन्धकने बायीं मुट्ठीसे ऐरावतकी कमरपर शीघ्रतापूर्वक चोट मारकर उसे जर्जर कर गिरा दिया। इन्द्र भी हाथीसे नीचे गिरे जा रहे थे। वे झटसे कूदकर एवं हाथमें वज्र लेकर अमरावतीमें प्रविष्ट हो गये

English

The great demon king (Prahlada) thus abounded the state, preached to the Danavas the ethics, engrossed himself in unique Kesava and attained purity of body through

अध्याय ८

श्लोक 71

राज्यं परित्यज्य महासुरेन्द्रो नियोजयन् सत्पथि दानवेन्द्रान् ।ध्यायन् स्मरन् केशवमप्रमेयं तस्थौ तदा योगविशुद्धदेहः

rājyaṃ parityajya mahāsurendro niyojayan satpathi dānavendrān / dhyāyan smaran keśavamaprameyaṃ tasthau tadā yogaviśuddhadehaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रके रणसे विमुख हो जानेपर अन्धकने उस विशाल देव-सेनाको पैर, मुट्ठी एवं थप्पड़ों आदिसे मारकर गिरा दिया । नारदजी! इसके बाद देवश्रेष्ठ यमराज अपना दण्ड घुमाते हुए प्रह्मदको मारनेकी इच्छासे दौड़ पड़े । यमराजको अपनी ओर आते देख प्रह्णादने भी अपने धनुषको चढ़ाकर फुर्तीसे बाण-समूहोंकी झड़ी लगा दी। यमराजने अपने दण्डके प्रहारसे उस अतुलनीय बाण-वृष्टिको व्यर्थ कर लोकभयकारी दण्ड चला दिया

English

troftragifa ftnjsq tfht rRsfV 'TRt graft trf^Frn'3?ii

अध्याय ८

श्लोक 72

एवं पुरा नारद दानवेन्द्रो नारायणेनोत्तमपूरुषेण ।पराजितश्चापि विमुच्य राज्यं तस्थौ मनो धातरि सन्निवेश्य

evaṃ purā nārada dānavendro nārāyaṇenottamapūruṣeṇa / parājitaścāpi vimucya rājyaṃ tasthau mano dhātari sanniveśya

हिन्दी अर्थ

धर्मराजके हाथमें स्थित वह दण्ड हवामें ऊपर घूम रहा था। वह ऐसा लगता था मानो तीनों लोकोंको जलानेके लिये कालाग्नि प्रज्वलित हो रही हो। उस प्रज्वलित दण्डको अपनी ओर आते देखकर हैत्यलोग चिल्लाने लगे- हाय! हाय! यमराजने प्रह्मादको मार दिया। उस आक्रन्दनको सुनकर हिरण्याक्षके पुत्र अन्धकने कहा- डरो मत। मेरे रहते ये यमराज क्या वस्तु हैं ? नारदजी! ऐसा कहकर वह वेगसे दौड़ पड़ा

English

O Narada! long long ago Prahlada thus defeated by Purusottama Narayana, abandoned his state voluntarily and attained supreme position by virtue of his mind exclusively concentrated on lord Narayana.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.