Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
10
अध्याय 10 / 232

Adhyaya 10

73 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ73 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये नर्मदोत्पत्तितत्स्नानफलादिकथनं नाम नवमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १० युधिष्ठिर उवाच: कस्मिन्कल्पे महाभागा नर्मदेयं द्विजोत्तम ।विभक्ता ऋषिभिः सर्वैस्तपोयुक्तैर्महात्मभिः

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye narmadotpattitatsnānaphalādikathanaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 10 yudhiṣṭhira uvāca: kasminkalpe mahābhāgā narmadeyaṃ dvijottama / vibhaktā ṛṣibhiḥ sarvaistapoyuktairmahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

और महापुरुष कहे जाते हैं ६७! यही कल्प के आदि में रजोगुण के उद्बेक होने से ब्रह्मा होकर प्रजा की सृष्टि करते हैं और कल्पान्तर काल में तमोगुण के उद्रेक होते से काल होकर सबको निगल जाते हैं

English

When the worlds came into existence thus by the acti¬ vity of Brahma, the creator, and when the progeny did not multiply by any means, Brahma, enveloped entirely by Tamas, became dejected. He then created intelligence which leads to a definite decision.

अध्याय १०

श्लोक 2

एतद्विस्तरतः सर्वं ब्रूहि मे वदतां वर ।कल्पान्ते यद्भवेत्कष्टं लोकानां तत्त्वमेव च

etadvistarataḥ sarvaṃ brūhi me vadatāṃ vara / kalpānte yadbhavetkaṣṭaṃ lokānāṃ tattvameva ca

हिन्दी अर्थ

सत्त्वगुण के उद्रेक होने से वे एकाणँव में शयन करते हैं अंतः नारायण नाम से प्रसिद्ध होते हैं । वे अपने को तीन भागों में विभक्त कर तलोक्य में विराजमान रहते हैं ।६६। तीन मूतियों के द्वारा वे सृष्टि और पालन किया करते हैं । चार हजार युग के बाद जब स्थावर जड्भम विनष्ट हो जाते हैं दरों दिशाएँ जलमथ होकर एकार्णवाकार हो जाती है, जब ब्रह्मा कालरूप से चतुविध प्रजाओं को निगल कर प्रकाशहीन जलराशि के

English

He then saw only the Tamas element moving within

अध्याय १०

श्लोक 3

अतीते तु पुरा कल्पे यथेयं वर्तते ऽनघ ।अस्यान्त्यस्य च कल्पस्य व्यवस्थां कथय प्रभो ।एवमुक्तः सभामध्ये मार्कण्डो वाक्यमब्रवीत्

atīte tu purā kalpe yatheyaṃ vartate 'nagha / asyāntyasya ca kalpasya vyavasthāṃ kathaya prabho / evamuktaḥ sabhāmadhye mārkaṇḍo vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

मध्य में नारायण रूप में सोते रहते हैं, तब उन्हें कल्प के महलोकिवासी भरूगु आदि महंषिंगण देखते हैं। उन महर्षियों ने महान् पुरष का आश्रय प्राप्त किया है ।७०-७३। गमनार्थंक ऋष् धातु से सर्वश्रथम ऋषि शब्द बना है उसमें भी वे महान् हैं, अतः महर्षि कहे जाते हैं ।७४ महलकि में स्थित वे समस्त ऋषिगण उस समय सोये हुए काल को देखते हैं । पूर्व कल्प में जो सत्य प्रभृति महधिगण थे उन्होंने भी काल को इसी

English

The Tamas that was thus pushed out (dispelled), gave birth to a twin. Violence and sorrow were born of Adharma.* (?)

अध्याय १०

श्लोक 4

मार्कण्डेय उवाच: वक्ष्ये ऽहं श्रूयतां सर्वैः कथेयं पूर्वतः श्रुता

mārkaṇḍeya uvāca: vakṣye 'haṃ śrūyatāṃ sarvaiḥ katheyaṃ pūrvataḥ śrutā

हिन्दी अर्थ

प्रकार सुप्त देखा था इस प्रकार ब्रह्मा की सहस्र-सहस्त्र रात्रि के बीत जाने पर अन्य मह्षियों ने भी काल को इसी प्रकार शयन करते हुए देखा है ।७५-७६॥ यतः कल्प के आदि में ब्रह्मा ने चौदह संस्थाओं के विभाग की कल्पना की इसलिये उस काल को कल्प कहते हैं। वही व्यक्ताव्यक्त महादेव कल्प के आदि में सर्वे-

English

When the twins were born of the foot, the lord felt pleased. And he resorted to this.

अध्याय १०

श्लोक 5

महत्कथेयं वैशिष्टी कल्पादस्मात्परं तु या ।लोकक्षयकरो घोर आसीत्कालः सुदारुणः

mahatkatheyaṃ vaiśiṣṭī kalpādasmātparaṃ tu yā / lokakṣayakaro ghora āsītkālaḥ sudāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

'धमन-ननप-कन न“ वन कान» न न“ नन-लनननमन+- नम नन्‍नन-+ मन नत- क्‍ + मम 3++नममन++ मनन

English

He abandoned his body which was non-radiant. He split it into two. With one half of his body he became a man.

अध्याय १०

श्लोक 6

तस्मिन्नपि महाघोरे यथेयं वा मृता सती ।परितुष्टैर्विभक्ता च शृणुध्वं तां कथामिमाम्

tasminnapi mahāghore yatheyaṃ vā mṛtā satī / parituṣṭairvibhaktā ca śṛṇudhvaṃ tāṃ kathāmimām

हिन्दी अर्थ

कल्पस्या5दौ तु बहुशो यस्मात्सस्थाश्वतुद्श कल्पयामास वे ब्रह्मा तस्मात्कल्पोी निरूच्यते

English

With the other half he became a woman. The woman was named Satarupa. Then the lord created the earth (for the support of created beings). The lord created desires also.

अध्याय १०

श्लोक 7

युगान्ते समनुप्राप्ते पितामहदिनत्रये ।मानसा ब्रह्मणः पुत्राः साक्षाद्ब्रह्मेव सत्तमाः

yugānte samanuprāpte pitāmahadinatraye / mānasā brahmaṇaḥ putrāḥ sākṣādbrahmeva sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

स स्रष्टा स्व भूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः । व्यक्ताव्यक्तो महादेव स्त स्य सवेमिदं जगत्

English

Brahma created Viraj 1. That Viraj became the man ( purusa ). And as the king had been created mentally, he became known as Vairaja Manu.

अध्याय १०

श्लोक 8

सनकाद्या महात्मानो ये च वैमानिका गणाः ।यमेन्द्रवरुणाद्याश्च लोकपाला दिनत्रये

sanakādyā mahātmāno ye ca vaimānikā gaṇāḥ / yamendravaruṇādyāśca lokapālā dinatraye

हिन्दी अर्थ

इत्येष प्रतिसंधिवः कीर्तितः कल्पयोडेयो: । सांप्रतातीतयोम॑भ्ये प्रगवस्था बभूब, या

English

That creation (of subjects) is called Vairaja. In that creation, Manu is the man (the progenitor of human race). Satarupa bore to that valorous man Vairaja two excellent sons that persons possessing sons can expect.

अध्याय १०

श्लोक 9

कालापेक्षास्तु तिष्ठन्ति लोकवृत्तान्ततत्पराः ।ततः कल्पक्षये प्राप्ते तेषां ज्ञानमनुत्तमम्

kālāpekṣāstu tiṣṭhanti lokavṛttāntatatparāḥ / tataḥ kalpakṣaye prāpte teṣāṃ jñānamanuttamam

हिन्दी अर्थ

कीतिता तु खमासेन कल्पे कलपे यथा तथा। सांप्रत॑ त॑ प्रवचयांम कल्पमेत॑ निबोधत ॥

English

The two auspicious daughters Akuti and Prasuti were born to Manu who gave Prasuti in marriage to Daksa.

अध्याय १०

श्लोक 10

सर्वेषां नश्यते चायुर्युगरूपानुसारतः ।भूर्लोकं ते परित्यज्य अगमंश्च भुवं तदा

sarveṣāṃ naśyate cāyuryugarūpānusārataḥ / bhūrlokaṃ te parityajya agamaṃśca bhuvaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

ह क्‍ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्‍ते प्रतिसंधिकीतंनं नाम सप्तमोउ5्ष्याय:

English

Daksa should be known as Prana (thevital breath) and Manu, Sankalpa (will, determination). Manu gave Akuti' to the patriarch Ruci.

अध्याय १०

श्लोक 11

स्वर्लोकं च महश्चैव जनश्चैव तपस्तदा ।आश्रयं सत्यलोकं च सर्वलोकमनुत्तमम्

svarlokaṃ ca mahaścaiva janaścaiva tapastadā / āśrayaṃ satyalokaṃ ca sarvalokamanuttamam

हिन्दी अर्थ

तुल्य युगसहस्तस्य नेश॑ कालसुपास्य सः । शर्वेर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्व॑ सर्मकारणात्

English

Auspicious twins were born to Akuti from Ruci, the mind-born son of Brahma. They were Yajha and Daksina.

अध्याय १०

श्लोक 12

कालं युगसहस्रान्तं पुत्रपौत्रसमन्विताः ।सत्यलोके च तिष्ठन्ति यावत्संजायते जगत्

kālaṃ yugasahasrāntaṃ putrapautrasamanvitāḥ / satyaloke ca tiṣṭhanti yāvatsaṃjāyate jagat

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन्वायुभू त्वा तदा चरन् । अन्धकारे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजड्जमे

English

Yajha begot of Daksina twelve sons. They were called Yamas, gods in the Svayarhbhuva Manvantara.

अध्याय १०

श्लोक 13

ब्रह्मपुत्राश्च ये केचित्कल्पादौ न भवन्ति ह ।त्रैलोक्यं ते परित्यज्य अनाधारं भवन्ति च

brahmaputrāśca ye kecitkalpādau na bhavanti ha / trailokyaṃ te parityajya anādhāraṃ bhavanti ca

हिन्दी अर्थ

भूतों की बार बार सृष्टि करते हैं; अतः यह जगत् उनका ही है ।७३-७८। अतीत और वर्तमान काल के मध्य भाग में जो कुछ घटित हुआ है वही प्रतिसन्धि वृत्तान्त है। मैंने आपके आगे उसे कह दिया है। कल्प-कल्प में जो घटना घटित होती हैं, उसे भी संक्षेप में कह दिया है। अब तक जो कुछ कहा गया है। अब आप लोगों से साम्प्रत कल्प के विषय में कह रहा हूँ इसको सुनिये

English

Being born as the sons of Yajha, one of the twins (Yama), they are known as Yamas. The two Ganas (groups) of

अध्याय १०

श्लोक 14

तैः सार्धं ये तु ते विप्रा अन्ये चापि तपोधनाः ।यक्षरक्षःपिशाचाश्च अन्ये वैमानिका गणाः

taiḥ sārdhaṃ ye tu te viprā anye cāpi tapodhanāḥ / yakṣarakṣaḥpiśācāśca anye vaimānikā gaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

है... कमाना या मं कनाण-।... नाम, जायनवशथमं।गगशशममाकनंधक,

English

The Yamas occupied the heaven at the outset. Hence they are called 'heaven-dwellers.' The mothers of the worlds were born of Prasuti, the daughter of Svayarhbhuva Manu.

अध्याय १०

श्लोक 15

ऋषयश्च महाभागा वर्णाश्चान्ये पृथग्विधाः ।सीदन्ति भूम्यां सहिता ये चान्ये तलवासिनः

ṛṣayaśca mahābhāgā varṇāścānye pṛthagvidhāḥ / sīdanti bhūmyāṃ sahitā ye cānye talavāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--हजार युग के बराबर रात्रि काल को बिता कर वे आदि पुरुष रात्रि के अन्त में सृष्टि करनें की इच्छा से ब्रह्मा का रूप धारण करते हैं ।१। ब्रह्मा उस समय वायु रूप धारण कर उस अन्धकार में--जबकि स्थावरजंगमात्मक जगत् वष्ट हुआ रहता, सारा भूमण्डल चारों ओर से जलमग्न रहता, पंच महाभूतों का विभक्त रूप नहीं रहता अर्थात् पाँचों महाभूत प्ृथक्-इृथक् नहीं दिखाई पड़ते--इधर उधर जल के

English

Lord Daksa begot of her twenty-four daughters. All of them were lotus-eyed and very fortunate.

अध्याय १०

श्लोक 16

अनावृष्टिरभूत्तत्र महती शतवार्षिकी ।लोकक्षयकरी रौद्रा वृक्षवीरुद्विनाशिनी

anāvṛṣṭirabhūttatra mahatī śatavārṣikī / lokakṣayakarī raudrā vṛkṣavīrudvināśinī

हिन्दी अर्थ

ऊपर घमते रहते हैं ।३-३। वर्षा ऋतु के खद्योत की भाँति वे इधर उधर घूमते तो रहते परन्तु स्वयम्भू सवेदा

English

These were wives of Yogins and Yogic mothers. The first thirteen were—Sraddha, Laksmi, Dhrti, Tusti, Pusti, Medha, Kriya, Buddhi, Lajja, Vapus, Santi, Siddhi and Klrti the thirteenth.

अध्याय १०

श्लोक 17

त्रैलोक्यसंक्षोभकरी सप्तार्णवविशोषणी ।ततो लोकाः क्षुधाविष्टा भ्रमन्तीव दिशो दश

trailokyasaṃkṣobhakarī saptārṇavaviśoṣaṇī / tato lokāḥ kṣudhāviṣṭā bhramantīva diśo daśa

हिन्दी अर्थ

निशायामिव खद्यो तः प्राचुटूकाले ततस्ततः । तदा55काशे चरन्सो5थ वीच्यमाणः स्वयंभुवः ॥ प्रतिष्ठाया ह्ुपाय॑ तु मार्गमाणस्तद प्रभु! । ततस्तु सलिले तस्मिकज्ञात्वा ह्न्तगंतां महीम् ॥

English

Lord Dharma took these daughters of Daksa as his wives. They functioned as the doorways (of creation) as ordained by Brahma.

अध्याय १०

श्लोक 18

कंदैर्मूलैः फलैर्वापि वर्तयन्ते सुदुःखिताः ।सरितः सागराः कूपाः सेवन्ते पावनानि च

kaṃdairmūlaiḥ phalairvāpi vartayante suduḥkhitāḥ / saritaḥ sāgarāḥ kūpāḥ sevante pāvanāni ca

हिन्दी अर्थ

अजुमानाक्तु सबुद्धों भूमेरुदएणं प्रति । चकारान्यां तन चैव पूर्वकल्पादिषु स्मुताम्।

English

Besides them, the remaining younger ones were the eleven lovely-eyed daughters—Khyati, Sati, Sambhuti, Smrti, Prlti, Ksama, Sannati, Anasuya, Urja, Svaha and Svadha. Other great sages then accepted them. They were Rudra,

अध्याय १०

श्लोक 19

तत्रापि सर्वे शुष्यन्ति सरिद्भिः सह सागराः ।ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले

tatrāpi sarve śuṣyanti saridbhiḥ saha sāgarāḥ / tato yānyalpasārāṇi sattvāni pṛthivītale

हिन्दी अर्थ

पाथिवीस्तु स विन्यस्य पृथिव्यां सो5चिनोदि्गिरीन । प्राक्सगं दु्यमाने तु तदा संवर्तकाप्निना तेनाग्निना प्रलीनास्तें पव॑ंता शुचि सर्वशः । (शैत्यादेकार्ण वे तस्मिन्वायुनाउडपस्तु सहताः ॥

English

The author uses Vairaja, Purusa, Manu (and Samrat) as synonyms here.

अध्याय १०

श्लोक 20

तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भिन्नान्युरुजलेन वै ।अथ संक्षीयमाणासु सरित्सु सह सागरैः

tānyevāgre pralīyante bhinnānyurujalena vai / atha saṃkṣīyamāṇāsu saritsu saha sāgaraiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वस्थाने स्थापयित्वा च विभागमकरोत्पुनः सप्त सप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्सु

English

He gave (in marriage) Sati to Siva and Khyati to Bhrgu, Sambhuti to Marici, Smrti to Angiras, Prlti to Pulastya, Ksama to Pulalia, Sannati to Kratu, Anasuya to Atri, Urja to Vasistha, Svaha to Agni and Svndha toPitis. I shall mention the children born to them.

अध्याय १०

श्लोक 21

ऋषीणां षष्टिसाहस्रं कुरुक्षेत्रनिवासिनाम् ।ये च वैखानसा विप्रा दन्तोलूखलिनस्तथा

ṛṣīṇāṃ ṣaṣṭisāhasraṃ kurukṣetranivāsinām / ye ca vaikhānasā viprā dantolūkhalinastathā

हिन्दी अर्थ

उनका निरीक्षण किया करते है ।४॥ उस समय प्रभु भू-प्रतिष्ठा (पृथ्वी को जल के ऊपर लाना) के उपाय को ढूंढ़ते रहते हैं। वे उस समय समुद्र में मरन पृथ्वी का अनुमान से ठीक पता पाकर पृथ्वी के उद्धार के लिये सचेष्ट हो गये । उन्होंने पूर्व कल्पों का स्मरण कर तदनुरूप ही दूसरा शरीर धारण कर लिया। तब प्रभ बाराह का रूप धारण कर उस समुद्र में घूस गये, भऔर जल से आच्छादित प्रथ्वी को भलीभाँति देखकर उसको

English

All these children were highly intelligent and very fortunate. They abide in all the Manvantaras till the final dissolution takes place.

अध्याय १०

श्लोक 22

हिमाचलगुहागुह्ये ये वसन्ति तपोधनाः ।सर्वे ते मामुपागम्य क्षुत्तृषार्तास्तपोधनाः

himācalaguhāguhye ye vasanti tapodhanāḥ / sarve te māmupāgamya kṣuttṛṣārtāstapodhanāḥ

हिन्दी अर्थ

उस जल के ऊपर स्थापित किया । जल को विभक्त कर भिन्न-भिन्न जलाशयों में स्थापित किया। समुद्र जल को समुद्रों में, नदी जल को नदियों में ओर पार्थिव जल को पृथ्वी में स्थापित कर दिया। पूर्व सर्ग के संवर्तक अग्नि से भस्म होने पर उस समय के पव॑त भी पृथ्वी में ही गलकर लीन हो गये थे । जलप्लावन के समय शीतलता के कारण, वे जहाँ जहाँ पहले गड़े हुये थे वहाँ वहाँ पुनः जमकर स्थिर

English

Sraddha (faith) gave birth to Kama (Desire); 1 Laksmi to Darpa (Arrogance); Dhrti (Firmness, self-command) toNiyama (Restraint); the son of Tusti (Satisfaction)is called Santosa (Contentment); Labha (Gain) was the son of Pusti (nourishment); Sruta (Learning) was the son of Medha(intelli¬ gence). (The sons of) Kriya (Activity) were Naya (Justice), Danda (Punishment) and Samaya (Law). Both Bodha (Know¬ ledge) and Apramada (Absence of errors) were the sons of Buddhi (intellect). Vinaya (Discipline) was the son of Lajja (Bashfulness); Vyavasaya (Exertion) was the son of Vapus (body); Ksema (welfare) was the son of Santi (Tranquility); Sukha (pleasure) was born of Siddhi (Achievement); Yasas (fame) was the son of KIrti (Renown). These are the sons of Dharma.

अध्याय १०

श्लोक 23

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे सीदयामो महामुने ।सरित्सागरशैलान्तं जगत्संशुष्यते द्विज

ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve sīdayāmo mahāmune / saritsāgaraśailāntaṃ jagatsaṃśuṣyate dvija

हिन्दी अर्थ

हो गये । वाथु के द्वारा ऊपर का जल भी सूख गया। गतिहीन होने के कारण उनका नाम अचल, पर्व (गाँठ) के कारण पर्वत, जल से निगले जाने के कारण अर्थात् जल में ड्ब जाने के कारण गिरि, पत्थरों के चयन के कारण उसका नाम सिलोच्चय पड़ा ।१-११२। तदनन्तर प्रभु ने जल के भीतर पृथ्वी का उद्धार कर उसको निर्दिष्ट स्थान पर स्थापित किया और उसका फिरसे

English

Harsa (pleasure) was the son of Kama from the god¬ dess Rati. Thus the progeny of Dharma resulted in happiness.

अध्याय १०

श्लोक 24

कुत्र यास्याम सहिता यावत्कालस्य पर्ययः ।दीर्घायुरसि विप्रेन्द्र न मृतस्त्वं युगक्षये

kutra yāsyāma sahitā yāvatkālasya paryayaḥ / dīrghāyurasi viprendra na mṛtastvaṃ yugakṣaye

हिन्दी अर्थ

विभाग किया । पहले उसको सात द्वीपों में और प्रत्येक ढ्वीपों को सात सात वर्षों में बाँठा। विषम भूमि को समतल बनाकर शिलाखण्डों से चुनकर पव॑तों को बनाया ।१२-१३२। उत द्वीपों में चालीस वर्ष बनाये

English

Himsa (Violence) bore to Adharma (Evil) the twins Nikrti (Wickedness) and Anrta (Falsehood). Bhaya (Fear) and Naraka (Hell) were born of Nikrti and'Anta. The twins Maya (Deceit) and Vedana (Pain) were born to them. Bhaya begot of Maya, Mftyu that takes away living beings.

अध्याय १०

श्लोक 25

भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं तव हृदि स्थितम् ।तस्मात्त्वं वेत्सि सर्वं च कथयस्व महाव्रत

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sarvaṃ tava hṛdi sthitam / tasmāttvaṃ vetsi sarvaṃ ca kathayasva mahāvrata

हिन्दी अर्थ

धनुश्चिह्वान्तगंतग्रन्थो ऊ पुस्तके नास्ति ।

English

From Raurava, Vedana gave birth to Duhkha (pain). From Mrtyu were born Vyadhi, Jvara, Soka, Krodha, and Asuya. These were characterised by Adharma and were condu¬ cive to misery.

अध्याय १०

श्लोक 26

कीदृक्कालं महाभाग क्षपिष्यामो ऽथ सुव्रत ।अनावृष्टिहतं सर्वं सीदते सचराचरम्

kīdṛkkālaṃ mahābhāga kṣapiṣyāmo 'tha suvrata / anāvṛṣṭihataṃ sarvaṃ sīdate sacarācaram

हिन्दी अर्थ

भूराख्यांश्चतुरों लोकांश्चन्द्रादित्यौ श्रहे! सह । पूर्व तु निर्ममे ब्रह्मा स्थानीनामानि सर्चशः ॥ कल्पस्य चास्य ब्रह्मा वे हारजत्स्थानिनः पुरा। आपोउग्निः पृथिवी चायुरन्तरिक्षं दिय॑ तथा ॥

English

Verses 33-40 personify virtues and vices and state their parentage. Out of these verses 38-41 describe the Tamasa creation.

अध्याय १०

श्लोक 27

परित्राहि महाभाग न यथा याम संक्षयम् ।ततः संचिन्त्य मनसा त्वरन्विप्रान् अथाब्रवम्

paritrāhi mahābhāga na yathā yāma saṃkṣayam / tataḥ saṃcintya manasā tvaranviprān athābravam

हिन्दी अर्थ

लवाः का (वान्का)ष्ठाः कलाश्चेव मुह्त संधिराज्यहम् । अधं॑मासांश्च मासांश्च अयनाब्द-

English

They had no wives and no sons. They were known as Nidhanas. Thus the Tamasa creation that checked the growth of Dharma came into being.

अध्याय १०

श्लोक 28

कुरुक्षेत्रं त्यजध्वं च पुत्रदारसमन्विताः ।त्यक्त्वोदीचीं दिशं सर्वे यामो याम्यामनुत्तमाम्

kurukṣetraṃ tyajadhvaṃ ca putradārasamanvitāḥ / tyaktvodīcīṃ diśaṃ sarve yāmo yāmyāmanuttamām

हिन्दी अर्थ

प्रागुक्ता या मया तुभ्य॑ पूर्वकालं प्रजास्तु ताः तस्मिन्संचतमाने तु कल्पे दग्धस्तदाउग्निना ॥ अप्राप्ता यास्तपोलोक॑ जनलोक॑ समाश्रिताः। प्रवर्तन्ति(न्ते) पुनः सं बीजार्थ ता भचन्ति हि॥

English

They were neither superior nor inferior to him. They were mentally created and were equal to himself. He created thousands and thousands (such children) who were wearing elephants hides. - All were equal to him in form, splendour, strength and learning. Some were reddish brown. Some had quivers. Some had matted hair.

अध्याय १०

श्लोक 29

नगरग्रामघोषाढ्यां पुरपत्तनशोभिताम् ।गच्छामो नर्मदातीरं बहुसिद्धनिषेवितम्

nagaragrāmaghoṣāḍhyāṃ purapattanaśobhitām / gacchāmo narmadātīraṃ bahusiddhaniṣevitam

हिन्दी अर्थ

चीजार्थन स्थितास्ततन्न पुनः सगसय कारणात् । ततस्ता; सृज्यमानास्तु संतानाथथ भवन्ति हि

English

They were tawny-coloured, equipped with quivers (for arrows); they had matted hair and were deeply red ( vilohita ) in complexion. They were green-haired. They killed with eyes (by casting a glance) and held skulls (in their hands). They were multiformed, hideous in appearance, and cosmic-formed. They rode chariots and wore coats of mail. They were virtuous and put on armours. They had hundred* thousand arms. They could traverse through the heaven, firmament and the earth. They had big heads, eight fangs, two tongues and three eyes. (Some of them were) eaters of rice, (some) eaters of flesh, (some were) drinkers cf ghee and (some) of Soma juice; some drank fat. They were huge-bodied and blue-black-necked and of fierce fury..They were equipped with quivers, bows, swords and leather-shields. Some were seated, some were running, some were yawning and some occupying seats. Some were teaching the Vedas; some performing Japa, practising Yoga and some studying the Vedas. Some were blazing, some showering, some shining, while some were smoking. Some were awake (enlight¬ ened), some the most enlightened, some established in Brahman and some of auspicious vision. All of them were blue-necked, thousand-eyed and nocturnal wanderers. They were invisible to all beings. They were great yogins of brilliant splendour. Some were shouting and running. Rudra created

अध्याय १०

श्लोक 30

रुद्राङ्गीं तां महापुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ।पश्यामस्तां महाभागां न्यग्रोधावारसंकुलाम्

rudrāṅgīṃ tāṃ mahāpuṇyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm / paśyāmastāṃ mahābhāgāṃ nyagrodhāvārasaṃkulām

हिन्दी अर्थ

गये और प्रत्येक वर्षों में उतने ही पर्वत सृष्टि के आदि में प्रकृति की अनुकूलता के आधार पर स्थापित किये गये, उसमें कोई उलट फेर नहीं हुआ ।१४-१५। सातों द्वीप और सातों समुद्र एक दूसरे के मण्डल को प्रकृतित: घेरकर एक दूसरे के निकट स्थित हैं ।१६। ब्रह्मा सबसे पहले भूः आदि चार लोकों को, चन्द्रमा, सूर्य अन्य ग्रहों के सहित बनाया और उन पर भली भाँति स्थानों का भी विभाग किया ।१७। ब्रह्म ने सबसे पहले इस कल्प

English

Verses 42-52 describe Raudri Sfffi (creation by Rudra).

अध्याय १०

श्लोक 31

माहेश्वरैर्भागवतैः सांख्यैः सिद्धैः सुसेविताम् ।अनावृष्टिभयाद्भीताः कूलयोरुभयोरपि

māheśvarairbhāgavataiḥ sāṃkhyaiḥ siddhaiḥ susevitām / anāvṛṣṭibhayādbhītāḥ kūlayorubhayorapi

हिन्दी अर्थ

के स्थ नी (एक स्थान पर रहने वाले) जल, अग्नि, पृथ्वी, वायु, भन्‍्तरिक्ष, आकाश, स्वर्ग, दिशायें, समुद्र, नदी, सब पर्वत, अम्ृतमय ओषधियाँ, वक्ष लता आदि वनस्पतियाँ, लव, काष्ठ, कला, मुह्॒त, सन्‍्ध्या, रात, दिन, पक्ष, मास, अयथन, वर्ष, युग, प्रथकू-पृथक् स्थान एवं स्थानाभिभानी और स्थानात्माओं का निर्माण कर उन्होंने कृत, त्रेता, ढ्वापर और कलि आदि युगों का निर्माण किया सबसे पहले कल्प के आदि में कृत युग को व्यवस्थित

English

A. reads: KfUi-vdsascim 'wearing elephants'hides*. Kpni-vasasd in the text is obviously a misprint.

अध्याय १०

श्लोक 32

आश्रमे ह्याश्रमान्दिव्यान्कारयामो जितव्रताः ।एवमुक्तास्तु ते सर्वे समेतानुचरैः सह

āśrame hyāśramāndivyānkārayāmo jitavratāḥ / evamuktāstu te sarve sametānucaraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

किया ।१८-२२। पहले मैने जिस काल और प्रजा की चर्चा की है और उस कल्प के अन्त में जो संवर्तक अग्नि से जलाये गये परन्तु तपोलोक को न जाकर जो जनलोक तक ही रह गये, वे पुनः नवीन सृष्टि कार्य में प्रवत्त होते हैं ओर वे ध्रृष्टि के कारण बनते हैं।२ -२४। वहाँ सृष्टिबीज के लिये स्थित वे पुनः सृष्टि के लिये देह धारण करते और सनन्‍्तानवृद्धि में सहायक होते हैं ।२५। वे प्रजा, देवता, पितर, ऋषि, मनु आदि धर्म-अथे-काम

English

On seeing them, Brahma said, "Do not create progeny like these. Beings equal or superior to yourself, should not be created by you. Create other offsprings. Prosperity be unto you. I am staying here (by you). You create the offsprings. "

अध्याय १०

श्लोक 33

नर्मदातीरमासाद्य स्थिताः सर्वे ऽकुतोभयाः ।किंचित् पूर्वम् अनुस्मृत्य पुरा कल्पादिभिर्भयम्

narmadātīramāsādya sthitāḥ sarve 'kutobhayāḥ / kiṃcit pūrvam anusmṛtya purā kalpādibhirbhayam

हिन्दी अर्थ

धर्माधकाममोक्षाणामिह ता; साध(थघि)कए स्घखता। । देवाश्च पितरश्चैच ऋषयो मनवस्तथा॥ ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्ति हि। ब्रह्मणो मानसास्ते वे सिद्धात्मानों भवन्ति हि॥ थे सद्भाहेषयक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः। आवर्तमाना इच्द ते सभवन्ति युगे युगे

English

(Siva replied), "These hideous reddish blue beings created by me in thousands and thousands are definitely, com¬ parable to myself. These gods will become Rudras of great strength. They will be known on the earth and in the sky by the name Rudra.

अध्याय १०

श्लोक 34

प्राप्तास्तु नर्मदातीरमादावेव कलौ युगे ।ततो वर्षशतं पूर्णं दिव्यं रेवातटे ऽवसन्

prāptāstu narmadātīramādāveva kalau yuge / tato varṣaśataṃ pūrṇaṃ divyaṃ revātaṭe 'vasan

हिन्दी अर्थ

स्वकर्पतफलशेषेण ख्याताश्चैच तथात्मिकाः । संभवन्ति जनाज्नोकात्कमेसंशयबन्धनात्

English

These called Satarudra in the Veda will be worthy of sacrifices and will partake of sacrificial shares with the groups of gods.

अध्याय १०

श्लोक 35

षड्विंशच्च सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च ।तत्राश्चर्यं मया दृष्टमृषीणां वसतां नृप

ṣaḍviṃśacca sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca / tatrāścaryaṃ mayā dṛṣṭamṛṣīṇāṃ vasatāṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

आशयः कारण तत्न बोहूव्य कर्मणां त सः । तैः कमभिस्तु जायन्ते जनाज्नोफा: शुभाशुभैः

English

They will stay till the period of dissolution, being worshipped with those Devas born of the Chandas (Vedas) in all the Manvantara ages."

अध्याय १०

श्लोक 36

अनावृष्टिहते लोके संशुष्के स्थावरे चरे ।भिन्ने युगादिकलने हाहाभूते विचेतने

anāvṛṣṭihate loke saṃśuṣke sthāvare care / bhinne yugādikalane hāhābhūte vicetane

हिन्दी अर्थ

गूहून्ति ते शरीराशि दानारूपाणि योनिषु। देवाद्यस्थावरान्ते चर उत्पद्यन्ते परस्परम्

English

Thus addressed by the intelligent Lord Siva, the Pat¬ riarch Brahma, replied joyfully to the terrible Rudra:

अध्याय १०

श्लोक 37

चातुर्वर्णे प्रलीने तु नष्टे होमबलिक्रमे ।निःस्वाहे निर्वषट्कारे शौचाचारविवर्जिते

cāturvarṇe pralīne tu naṣṭe homabalikrame / niḥsvāhe nirvaṣaṭkāre śaucācāravivarjite

हिन्दी अर्थ

तेषा ये यानि कर्मा णि प्राक्सष्टे: प्रतिपेद्रि। (+ तान्येव प्रतिपद्यन्ते सज्यप्तानाः पुनः पुन

English

ct O Lord, let it be as it is spoken by you. Welfare unto you." When so assented by Brahma, everything happened accordingly.

अध्याय १०

श्लोक 38

इयमेका सरिच्छ्रेष्ठा ऋषिकोटिनिषेविता ।नान्या काचित्त्रिलोके ऽपि रमणीया नरेश्वर

iyamekā saricchreṣṭhā ṛṣikoṭiniṣevitā / nānyā kācittriloke 'pi ramaṇīyā nareśvara

हिन्दी अर्थ

हिस्लाहिसे सुदुकरे घमांथर्त ऋतानते । तस्भाविताः प्रपद्चन्ते तस्मात्तत्तस्थ रोचते

English

Thenceforth, the lord did not create offsprings. He stood with sublimated sexual virility till the final dissolution of living beings. Since he said "I am staying", he is known as <c i Sthanu"'

अध्याय १०

श्लोक 39

यथेयं पुण्यसलिला इन्द्रस्येवामरावती ।देवतायतनैः शुभ्रैराश्रमैश्च सुकल्पितैः

yatheyaṃ puṇyasalilā indrasyevāmarāvatī / devatāyatanaiḥ śubhrairāśramaiśca sukalpitaiḥ

हिन्दी अर्थ

कल्पेष्वासन्व्यतीतेणषु रूपनामानि यानि च। तान्येवानागते काले प्रायशः प्रतिपेदिरे

English

The following ten qualities are ever present in San¬ kara. They are: knowledge, non-attachment, glorious prosperity, penance, truth, forbearance, firmness, creativity, self-com¬ prehension, dominance.

अध्याय १०

श्लोक 40

शोभते नर्मदा देवी स्वर्गे मन्दाकिनी यथा ।यावद्वृक्षा महाशैला यावत्सागरसंभवा

śobhate narmadā devī svarge mandākinī yathā / yāvadvṛkṣā mahāśailā yāvatsāgarasaṃbhavā

हिन्दी अर्थ

और मोक्ष के साधन माने गये हैं।२६। तदनन्तर वे तपस्था में लीन होकर अपने स्थानों को (कार्यों को) पूरा करते हैं और सिद्धात्मा ब्रह्मा के मानसपुत्र के रूप में देह धारण करते हैं ।२७। और जो अपने शुभ और उद्बार कर्मों के प्रभाव से स्वर्ग को प्राप्त किये थे वे पुनः यहाँ प्रप्येझ युग में उत्पन्न होते हैं

English

By means of his brilliance the lord surpasses all. the Devas, sages and Asuras. So he is known as Mahadeva.

अध्याय १०

श्लोक 41

उभयोः कूलयोस् तावन् मण्डितायतनैः शुभैः ।हूयद्भिर् अग्निहोत्रैश्च हविर्धूमसमाकुला

ubhayoḥ kūlayos tāvan maṇḍitāyatanaiḥ śubhaiḥ / hūyadbhir agnihotraiśca havirdhūmasamākulā

हिन्दी अर्थ

अपने कर्मफल के शेष रहने के कारण वे ऐसा रूप धारण करते हैं और कर्मसंशय के बन्धन के कारण ही वे जनलोक से पुनः इस लोक में आते हैं ।२। इस उत्त्पत्ति में कर्मों के आशय को ही कारण समझना चाहिए । वे उन शुभ, अशुभ कर्मों के कारण ही। जतलोक से वहाँ उत्पन्न होते हैं ।३०। नाना योनियों में वे नाना रूप धारण कर देव योनि से लेकर स्थावर पर्यन्त योनियों से उत्पन्न होते हैं ।३१॥ उनमें से सृष्टि के पूर्व

English

He excels Devas by his glorious prosperity; Asuras by his strength; the sages by his knowledge; and all the Bhutas by his Yoga.

अध्याय १०

श्लोक 42

बभूव नर्मदा देवी प्रावृट्काल इव शर्वरी ।देवतायतनैर्नैकैः पूजासंस्कारशोभिता

babhūva narmadā devī prāvṛṭkāla iva śarvarī / devatāyatanairnaikaiḥ pūjāsaṃskāraśobhitā

हिन्दी अर्थ

जिनको जो जो कर्म प्राप्त थे, वे पुनः पुनः जन्म लेकर उन्हीं कर्मों को प्राप्त करते हैं। हिसा अहिंसा, सृदुता, करता घध्म, अधर्म, सत्य, असत्य आदि को कर्मानुसार आप्त करते हैं । इसलिये बे कर्म ही उनको अच्छे जान पड़ते हैं।३ -३३। बीते हुये कल्पों में उनके जैसे रूप और नाम रहते प्रायः उन्हीं नामरूपों को भविष्य कल्पों में प्राप्त करते हैं । इस नियम के अनुसार उन्हीं नाम रूपों को इस

English

O noble sage, explain to us the nature of the Yoga,

अध्याय १०

श्लोक 43

सरिद्भिर्भ्राजते श्रेष्ठा पुरी शाक्री च भास्करी ।केचित्पञ्चाग्नितपसः केचिदप्यग्निहोत्रिणः

saridbhirbhrājate śreṣṭhā purī śākrī ca bhāskarī / kecitpañcāgnitapasaḥ kecidapyagnihotriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सृष्टि में भी प्राप्त किया वे इस प्रकार प्रत्येक कल्प में नाम रूपों के अनुसार जन्म लेते हैं। तदनन्तर सृष्टि की इच्छा से विन्तनशील ब्रह्मा ने सृष्टि के प्रारम्भ में उन जनलोकवासी प्रजाओं का ध्यान किया । उस समप अपने मुख से एक सहस्न युग्त (नर-तारी' उत्पन्न किये । ३४-२६ १। सतोगुण के उद्रेक से वे पुरुष

English

We wish to hear completely all the different Dharmas comprising the Yoga of Mahesvara whereby the twice-born ones will attain Moksa.

अध्याय १०

श्लोक 44

केचिद् धूमकमश्नन्ति तपस्युग्रे व्यवस्थिताः ।आत्मयज्ञरताः केचिदपरे भक्तिभागिनः

kecid dhūmakamaśnanti tapasyugre vyavasthitāḥ / ātmayajñaratāḥ kecidapare bhaktibhāginaḥ

हिन्दी अर्थ

+ धनुश्चिह्वान्तर्गतग्न॑ंथो ड. पुस्तके नास्ति +इदम्ध नास्ति घ॒पुस्तके ।

English

Five Dharmas have been proclaimed by Rudra in the Puranas. They are called Mahesvarya 1 (Yoga of Mahesvara) by the Rudras of unimpaired activities.

अध्याय १०

श्लोक 45

वैष्णवज्ञानम् आसाद्य केचिच्छैवं व्रतं तथा ।एकरात्रं द्विरात्रं च केचित्षष्ठाहभोजनाः

vaiṣṇavajñānam āsādya kecicchaivaṃ vrataṃ tathā / ekarātraṃ dvirātraṃ ca kecitṣaṣṭhāhabhojanāḥ

हिन्दी अर्थ

परुआं सहस्नमन्यत्त मिथुनानां ससज हु। उद्रिक्तास्तमलसा सब निःश्नीका छाल्पतेजसः

English

These Dharmas are practised by Adityas, Vasus, Sadhyas, and Asvins, so also by all Maruts, Bhfgus, heaven- dwellers of whom Yama, Indra are prominent and by Pitrs, Kala, Mrtyu and many others.

अध्याय १०

श्लोक 46

चान्द्रायणविधानैश्च कृच्छ्रिणश्चातिकृच्छ्रिणः ।एवंविधैस्तपोभिश्च नर्मदातीरशोभितैः

cāndrāyaṇavidhānaiśca kṛcchriṇaścātikṛcchriṇaḥ / evaṃvidhaistapobhiśca narmadātīraśobhitaiḥ

हिन्दी अर्थ

ततः प्रभ्भति कल्पेडस्मिन्मिथुनोत्पक्तिरुव्यते । मासे(सि)मासे(स्या)त॑वं॑ यद्यत्तत्तदासीद्धि ह योषिताम

English

The groups of sages, pure as the sky in the autumn, with all their Karmans exhausted, practise these after uniting the (individual) self with the (cosmic) self.

अध्याय १०

श्लोक 47

यजद्भिः शंकरं देवं केशवं भाति नित्यदा ।एकत्वे च पृथक्त्वे च यजतां च महेश्वरम्

yajadbhiḥ śaṃkaraṃ devaṃ keśavaṃ bhāti nityadā / ekatve ca pṛthaktve ca yajatāṃ ca maheśvaram

हिन्दी अर्थ

तस्मात्तदा न सुषुवुः सेवितैरपि मैथुनैः। आयुषोउन्ते प्रसूयन्ते मिथुनान्येव ते सकछत्

English

Engaged in what is wholesome and pleasing to the preceptors, and desirous of achieving what is pleasing to their preceptor, they sport about like Devas, after giving up (i.e. completing their span of) human life.

अध्याय १०

श्लोक 48

कलौ युगे महाघोरे प्राप्ताः सिद्धिमनुत्तमाम् ।यस्य यस्य हि या भक्तिर्विज्ञानं यस्य यादृशम्

kalau yuge mahāghore prāptāḥ siddhimanuttamām / yasya yasya hi yā bhaktirvijñānaṃ yasya yādṛśam

हिन्दी अर्थ

'(कुटकाः कुविकाश्चैव उत्पयन्ते मुसूर्षिताः ततः प्रभुति कल्पे5स्मिन्मिथुनानां हि सभवः ॥

English

Please know in the serial order as they are being narrated, the five eternal Dharmas ordained by the great lord.

अध्याय १०

श्लोक 49

यस्मिन्यस्मिंश्च देवे तु तांतामीशो ऽददात्प्रभुः ।स्वभावैकतया भक्त्या तामेत्यान्तः प्रलीयते

yasminyasmiṃśca deve tu tāṃtāmīśo 'dadātprabhuḥ / svabhāvaikatayā bhaktyā tāmetyāntaḥ pralīyate

हिन्दी अर्थ

सरित्सरः समुद्रांश्ध सेवन्ते पर्वतानपि। तदा नात्यम्बुशीतोष्णा युगे तस्मिम्घरबन्ति वे

English

I shall expound, in their particular order, their charac¬ teristics, causes and principles as explained by Rudra.

अध्याय १०

श्लोक 50

संसारे परिवर्तन्ते ये पृथग्भाजिनो नराः ।ये महावृक्षमीशानं त्यक्त्वा शाखावलम्बिनः

saṃsāre parivartante ye pṛthagbhājino narāḥ / ye mahāvṛkṣamīśānaṃ tyaktvā śākhāvalambinaḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्री बुद्धिमान और सतोगुणी हुये ।३७। वक्षस्थल से दूसरे एक हजार पुरुष स्त्री के जोड़े उत्पन्न किये। वे सभी रजोगुण की अधिकता से तेजस्वी और तेजविहीन दोनों प्रकार के थे ।३८। पुनः अपने उरू से अन्य एक हजार जोड़ों को उत्पन्न किया जो रज और तम दोनों कीं अधिकता से कामुक हुये ।३६। अपने चरणों से जिन हजार जोड़ों को उत्पन्न किया वे केवल तमोगुण की अधिकता के कारण तामसी, श्रीहीन और अल्प तेज वाले थे

English

The restraining of the speed (span?) of vital breath is also called Pranayama. It is of three kinds: Manda (slow), Madhya (middling) and Uttama (excellent).

अध्याय १०

श्लोक 51

पुनरावर्तमानास्ते जायन्ते हि चतुर्युगे ।देवान्ते स्थावरान्ते च संसारे चाभ्रमन्क्रमात्

punarāvartamānāste jāyante hi caturyuge / devānte sthāvarānte ca saṃsāre cābhramankramāt

हिन्दी अर्थ

वे मिथुन प्राणी एक दूसरे के प्रेम से आक्रृष्ट होकर मैथुन कर्म में प्रवृत्त हुए। इस कल्प में उसी समय से मंथुन- सृष्टि आरम्भ हुई उस समय स्त्रियों को प्रतिमास रजोददांत नहीं होता था अतः मैथुन करने पर भी उनको सन्‍्तान नहीं होते थे ।४१-४२३। वे एक बार ही जीवन के अन्तिम भाग में एक बालक और बालिका को जनती थी ।४३। वे क्षुद्र और कुविक (१) मरणशील थे । उस समय से ही इस कल्प में मैथुनसृष्टि की उत्पत्ति हुई

English

Controlling the vital breath is termed Pranayama. The

अध्याय १०

श्लोक 52

पुनर्जन्म पुनः स्वर्गे पुनर्घोरे च रौरवे ।ये पुनर्देवमीशानं भवं भक्तिसुसंस्थिताः

punarjanma punaḥ svarge punarghore ca raurave / ye punardevamīśānaṃ bhavaṃ bhaktisusaṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

उन प्रजाओं को मन से ध्यान करने पर (विचार करने पर) एक बार प्रत्येक को पंच लक्षण शुद्ध दब्द आदि

English

Yoga of Mahesvara consisting of five Dharmas is a discussion on Yoga. The five Dharmas enumerated in vv. 70-71 below are the main stages in Patanjala Yoga, viz. Pranayama, Dhyana, Pratyahara, Dharariaand the only Saiva addition is Smarana while Patanjali's last stage Samadhi is droppod.

अध्याय १०

श्लोक 53

यजन्ति नर्मदातीरे न पुनस्ते भवन्ति च ।आ देहपतनात् केचिद् उपासन्तः परं गताः

yajanti narmadātīre na punaste bhavanti ca / ā dehapatanāt kecid upāsantaḥ paraṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

जिससे यह जगत परिपूर्ण हो गया

English

The Manda Pranayama has one stroke of twelve moments. The Madhya Pranayama has two strokes and has the span of twenty-four matras.

अध्याय १०

श्लोक 54

केचिद्द्वादशभिर्वर्षैः षड्भरन्ये तपोधनाः ।त्रिभिः संवत्सरैः केचित्केचित्संवत्सरेण तु

keciddvādaśabhirvarṣaiḥ ṣaḍbharanye tapodhanāḥ / tribhiḥ saṃvatsaraiḥ kecitkecitsaṃvatsareṇa tu

हिन्दी अर्थ

उस समय उस कृतयुग के आरम्भ काल में वे मानव नदी, सरोवर, समुद्र और पव॑तों के समीप रहते थे, उनको अधिक शीत और गर्मी से पीड़ा नहीं होती थी, वे इच्छानुसार इधर-उधर घूमते रहते थे ।/४७। उनको

English

The Uttama Pranayama has three strokes and the matras are thirty-six. This excellent Pranayama produces sweat, shiver- ing, languor and exhaustion.

अध्याय १०

श्लोक 55

षड्भिर्मासैस्तु संसिद्धास् त्रिभिर् मासैस् तथापरे ।मुनयो देवमाश्रित्य नर्मदां च यशस्विनीम्

ṣaḍbhirmāsaistu saṃsiddhās tribhir māsais tathāpare / munayo devamāśritya narmadāṃ ca yaśasvinīm

हिन्दी अर्थ

धनुविचह्वान्तगंतग्रन्थः ग. पुस्तके नास्ति ।

English

Thus the three characteristics of Pranayama have been explained. Now listen to their span and other characteristics briefly.

अध्याय १०

श्लोक 56

छित्त्वा संसारदोषांश्च अगमन्ब्रह्म शाश्वतम् ।एवं कलियुगे घोरे शतशो ऽथ सहस्रशः

chittvā saṃsāradoṣāṃśca agamanbrahma śāśvatam / evaṃ kaliyuge ghore śataśo 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

भ्र्द वायुपुराणम्

English

A lion or an elephant or any other wild animal of the forest on being captured and tamed becomes mild and quiet.

अध्याय १०

श्लोक 57

नर्मदातीरमाश्रित्य मुनयो रुद्रमाविशन्

narmadātīramāśritya munayo rudramāviśan

हिन्दी अर्थ

+पृथ्वी रसोरूच॑ नाम आहार छ्ाहरन्ति वै। ताः प्रजा; कामचारिण्यो मानसी सिद्धिमास्थिताः धर्माधर्मों न तास्वास्तां (+निविशेषाः प्रजास्तु ताः। त॒ल्यमायुः खु्ख॑ रूप॑ ताखां तस्मिन्कृते

English

Similarly though the vital breath is difficult to be con¬ trolled in case of non-self-possessed persons, it can be controlled by practice of Yoga if done regularly.

अध्याय १०

श्लोक 58

ये नर्मदातीरमुपेत्य विप्राः शैवे व्रते यत्नम् उपप्रपन्नाः ।त्रिकालम् अम्भः प्रविगाह्य भक्त्या देवं समभ्यर्च्य शिवं व्रजन्ति

ye narmadātīramupetya viprāḥ śaive vrate yatnam upaprapannāḥ / trikālam ambhaḥ pravigāhya bhaktyā devaṃ samabhyarcya śivaṃ vrajanti

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मों न तास्वास्तां) कल्पादौ त छृते युगे । स्वेन स्वेनाधिकारेण जशिरे ते छते युगे

English

Just as a (captured) lion or an elephant becomes powerless and tamed by disciplining and lapse of time, similarly by placing the mind with the Manda (slow) type of Pranayama, it comes under control. Similarly the wind (life-breath) lives by being placed under mind-god (?).

अध्याय १०

श्लोक 59

ध्यानार्चनैर्जाप्यमहाव्रतैश्च नारायणं वा सततं स्मरन्ति ।ते धौतपाण्डुरपटा इव राजहंसाः संसारसागरजलस्य तरन्ति पारम्

dhyānārcanairjāpyamahāvrataiśca nārāyaṇaṃ vā satataṃ smaranti / te dhautapāṇḍurapaṭā iva rājahaṃsāḥ saṃsārasāgarajalasya taranti pāram

हिन्दी अर्थ

पवतोद्धिसेविन्यों छानिकेताश्रयस्तु ताः। घिशोकाः सत्त्वबहुला प्रकान्तरुखित प्रजाः

English

Just as the life-breath comes under control by resorting to Yoga, similarly he can take the life-breath wherever he pleases.

अध्याय १०

श्लोक 60

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजम् उच्यते ।इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamutkṣipya bhujam ucyate / idamekaṃ suniṣpannaṃ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

ता वै निकामचारिण्यो नित्य मुद्तिमानसाः पशच:ः पक्षिणश्चेव न तदा55सनन्‍्स रीस्ूपाः

English

Just as a lion or elephant which comes under control provides protection to men from other animals;

अध्याय १०

श्लोक 61

यो वा हरं पूजयते जितात्मा मासं च पक्षं च वसेन्नरेन्द्र ।रेवां समाश्रित्य महानुभावः स देवदेवो ऽथ भवेत्पिनाकी

yo vā haraṃ pūjayate jitātmā māsaṃ ca pakṣaṃ ca vasennarendra / revāṃ samāśritya mahānubhāvaḥ sa devadevo 'tha bhavetpinākī

हिन्दी अर्थ

नोद्धिजा नारकाश्चेव ते छाथमेप्रसुतयः॥ न मसूलफलपुष्पं च नाउडतवम्॒तवों न च

English

Just as (so? ) the wind which blows in all directions, if controlled within the body by meditation, destroys all sins in the body.

अध्याय १०

श्लोक 62

कीटाः पतंगाश्च पिपीलिकाश्च ये वै म्रियन्ते ऽम्भसि नर्मदायाः ।ते दिव्यरूपास्तु कुलप्रसूताः शतं समा धर्मपरा भवन्ति

kīṭāḥ pataṃgāśca pipīlikāśca ye vai mriyante 'mbhasi narmadāyāḥ / te divyarūpāstu kulaprasūtāḥ śataṃ samā dharmaparā bhavanti

हिन्दी अर्थ

सर्वकामखुखः कालो नात्यथ ह्यष्णशीतता। (2(मनोमिलषिताः कामास्तासां सर्वत्र सबंदा ॥ उत्तिष्ठन्ति पृथिव्यां बै ताभिध्यांता रखोत्थिताः) । बलवर्णकरी तासां सिद्धि: सा रोगनाशिनी

English

All the blemishes of the Brahmana who is self-controlled and engaged in Pranayama perish. He becomes stable in the Sattva Guna.

अध्याय १०

श्लोक 63

कालेन वृक्षाः प्रपतन्ति ये ऽपि महातरंगौघनिकृत्तमूलाः ।ते नर्मदांभोभिरपास्तपापा देदीप्यमानास्त्रिदिवं प्रयान्ति

kālena vṛkṣāḥ prapatanti ye 'pi mahātaraṃgaughanikṛttamūlāḥ / te narmadāṃbhobhirapāstapāpā dedīpyamānāstridivaṃ prayānti

हिन्दी अर्थ

पृथिवी से उत्पन्न वनस्पितियों या फल-मूल को खाते थे । उनको मानसिक सिद्धि प्राप्त थी और वे कामचारी थे ।४८। उनको धर्म अधर्म का विचार न था, कोई भेदभाव भी न था। उस कृत युग में वे आयु, रूप और सुखानुभूति में समान थे ।४६। कल्प के आदि में कृत युग में धर्म और अधर्म का विचार न था । लोग कृतयुग में अपने-अपने कर्मानुसार उत्पन्न होते थे (५०। उस कृत युग का वर्ष प्रमाण चार हजार दिव्य वर्ष है और संध्या

English

Pranayama is equal to all the penances performed and performance of (all) holy rites and observances, and the fruits accorded by all sacrifices.

अध्याय १०

श्लोक 64

अकामकामाश्च तथा सकामा रेवान्तम् आश्रित्य म्रियन्ति तीरे ।जडान्धमूकास् त्रिदिवं प्रयान्ति किमत्र विप्रा भवभावयुक्ताः

akāmakāmāśca tathā sakāmā revāntam āśritya mriyanti tīre / jaḍāndhamūkās tridivaṃ prayānti kimatra viprā bhavabhāvayuktāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा सन्ध्यांश का प्रमाण चार सौ वर्ष है ।५१। यद्यपि उस समय प्रजायें हजारों की संख्या में थीं तथापि उनमें किसी प्रकार का संघर्ष,प्रतिद्वष्द्षिता ओर क्रम का प्रश्न नहीं था ।१२। वे तो पबं॑तों और समुद्रों के निकट बसते थे। उनका कोई स्थायी घर भी नहीं था, वे एकान्त सुखी, शोक रहित और सतोगुणी थे ।१३॥ अपनी इच्छा के अनुसार इधर उधर घूमते और सरब्वदा प्रसन्न रहते थे, उस समय पशु, पक्षी, सरिसृप (रेंग कर चलने वाले)

English

Pranayama is equal to the penance arid observance of the holy rite of drinking a drop of water from the tip of Kus'a grass once in a month and continuing it for a hundred years.

अध्याय १०

श्लोक 65

मासोपवासैरपि शोषिताङ्गा न तां गतिं यान्ति विमुक्तदेहाः ।म्रियन्ति रेवाजलपूतकायाः शिवार्चने केशवभावयुक्ताः

māsopavāsairapi śoṣitāṅgā na tāṃ gatiṃ yānti vimuktadehāḥ / mriyanti revājalapūtakāyāḥ śivārcane keśavabhāvayuktāḥ

हिन्दी अर्थ

आदि जीव नहीं थे ।५४ नव तो उस समय अधममम करने वाले कोई नारकीय जीव थे और न कोई उद्भिज्ज पदार्थ ही थे। मूल, फल, पुष्प का उस समय अभाव था (ये उपजाये नहीं जाते थे) ।५५॥ ऋतु और ऋतु संबन्धी परिवत्तन आदि भी नहीं थे, उनके लिये प्रत्येक क्षण सुखदाई थे, अति शीत और असह्य आतप नहीं था ।५६। उनको सवंत्र सबंदा अभीष्ट पदार्थ श्राप्त थे, उनकी इच्छा मात्र से पृथ्वी से रसमय पदार्थ मिल

English

One should burn off defects of the body through Prana *- yama, sins through Dharana, the sensual objects through Pratyd - hdra and ungodly qualities through Dhydna.

अध्याय १०

श्लोक 66

नीवारश्यामाकयवेङ्गुदाद्यैर् अन्यैर् मुनीन्द्रा इह वर्तयन्ति ।आप्रित्य कूलं त्रिदशानुगीतं ते नर्मदाया न विशन्ति मृत्युम्

nīvāraśyāmākayaveṅgudādyair anyair munīndrā iha vartayanti / āpritya kūlaṃ tridaśānugītaṃ te narmadāyā na viśanti mṛtyum

हिन्दी अर्थ

जाते थे । उनको बल और रूप को बढ़ाने वाली रोगनाशक ओषधियाँ प्राप्त थीं

English

Therefore, a practising Yogin should always be engaged in Pranayama. After purifying himself of all sins, he will attain the supreme Brahman.

अध्याय १०

श्लोक 67

भ्रमन्ति ये तीरमुपेत्य देव्यास् त्रिकालदेवार्चनसत्यपूताः ।विण्मूत्रचर्मास्थितिरोपधानाः कुक्षौ युवत्या न वसन्ति भूयः

bhramanti ye tīramupetya devyās trikāladevārcanasatyapūtāḥ / viṇmūtracarmāsthitiropadhānāḥ kukṣau yuvatyā na vasanti bhūyaḥ

हिन्दी अर्थ

+ इदमर्ध नास्ति ड. पुस्तके । + धनुश्चिल्लान्तगंतग्रन्यः ख. घ. पुस्तकयोर्नास्ति । घनुदचिह्वान्तगंत- ग्रन्थ: ख. पुस्तके नास्ति ।

English

Therefore, a practising Yogin should always be engaged in Pranayama. After purifying himself of all sins, he will attain the supreme Brahman.

अध्याय १०

श्लोक 68

किं यज्ञदानैर्बहुभिश्च तेषां निषेवितैस्तीर्थवरैः समस्तैः ।रेवातटं दक्षिणमुत्तरं वा सेवन्ति ते रुद्रचरानुपूर्वम्

kiṃ yajñadānairbahubhiśca teṣāṃ niṣevitaistīrthavaraiḥ samastaiḥ / revātaṭaṃ dakṣiṇamuttaraṃ vā sevanti te rudracarānupūrvam

हिन्दी अर्थ

अंसस्कायें: शरीरेश्च प्रशास्ताः स्थिरयौवनाः तासां विशुद्धात्सकट्पाज्ञायन्ते मिथुना। प्रजा;

English

Therefore, a practising Yogin should always be engaged in Pranayama. After purifying himself of all sins, he will attain the supreme Brahman.

अध्याय १०

श्लोक 69

ते वञ्चिताः पङ्गुजडान्धभूता लोकेषु मर्त्याः पशुभिश्च तुल्याः ।ये नाश्रिता रुद्रशरीरभूतां सोपानपङ्क्तिं त्रिदिवस्य रेवाम्

te vañcitāḥ paṅgujaḍāndhabhūtā lokeṣu martyāḥ paśubhiśca tulyāḥ / ye nāśritā rudraśarīrabhūtāṃ sopānapaṅktiṃ tridivasya revām

हिन्दी अर्थ

अप्रबृत्ति: कृतयुगे कर्मणोः शुभपापयोः बणांश्रमव्यवस्थाश्न न तदाउउखन्न सकरः

English

Therefore, a practising Yogin should always be engaged in Pranayama. After purifying himself of all sins, he will attain the supreme Brahman.

अध्याय १०

श्लोक 70

युगं कलिं घोरमिमं य इच्छेद्द्रष्टुं कदाचिन्न पुनर् द्विजेन्द्रः ।स नर्मदातीरमुपेत्य सर्वं सम्पूजयेत् सर्वविमुक्तसंगः

yugaṃ kaliṃ ghoramimaṃ ya iccheddraṣṭuṃ kadācinna punar dvijendraḥ / sa narmadātīramupetya sarvaṃ sampūjayet sarvavimuktasaṃgaḥ

हिन्दी अर्थ

'खुखप्राया ्मशोकाश्व उत्पयन्ते ऋते युगे। नित्यप्रहष्ममनसो महासरवा मह्ाबला:।

English

Therefore, a practising Yogin should always be engaged in Pranayama. After purifying himself of all sins, he will attain the supreme Brahman.

अध्याय १०

श्लोक 71

विघ्नैर् अनेकैर् अतियोज्यमाना ये तीरम् उझन्ति न नर्मदायाः ।ते चैव सर्वस्य हितार्थभूता वन्द्याश्च ते सर्वजनस्य मान्याः

vighnair anekair atiyojyamānā ye tīram ujhanti na narmadāyāḥ / te caiva sarvasya hitārthabhūtā vandyāśca te sarvajanasya mānyāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्त द्वापरे यज्ञ(ज्ो) दान॑ कलियुगे वरम् । सरव॑ छत रजस्त्रेता द्वापर तु रजस्तमौो

English

Therefore, a practising Yogin should always be engaged in Pranayama. After purifying himself of all sins, he will attain the supreme Brahman.

अध्याय १०

श्लोक 72

भृग्वत्रिगार्गेयवशिष्ठकङ्काः शतैः समेतैर् नियतास् त्वसंख्यैः ।सिद्धिं परां ते हि जलप्लुताङ्गाः प्राप्तास्तु लोकान्मरुतां न चान्ये

bhṛgvatrigārgeyavaśiṣṭhakaṅkāḥ śataiḥ sametair niyatās tvasaṃkhyaiḥ / siddhiṃ parāṃ te hi jalaplutāṅgāḥ prāptāstu lokānmarutāṃ na cānye

हिन्दी अर्थ

कलौ तमस्त विज्ञेयं युगवृत्तवशेन तु।कालः छते युगे त्वेष तस्य संख्या निबोधत

English

Therefore, a practising Yogin should always be engaged in Pranayama. After purifying himself of all sins, he will attain the supreme Brahman.

अध्याय १०

श्लोक 73

ज्ञानं महत्पुण्यतमं पवित्रं पठन्त्यदो नित्यविशुद्धसत्त्वाः ।गतिं परां यान्ति महानुभावा रुद्रस्य वाक्यं हि यथा प्रमाणम्

jñānaṃ mahatpuṇyatamaṃ pavitraṃ paṭhantyado nityaviśuddhasattvāḥ / gatiṃ parāṃ yānti mahānubhāvā rudrasya vākyaṃ hi yathā pramāṇam

हिन्दी अर्थ

यद्यपि वे अपने ,शरीर का संस्कार (स्तान आदि) आदि नहीं करते थे तथापि वे स्थिर यौवन थे। उनके शुद्ध संकल्प से ही मिथुनप्रजा (सन्तति) उत्पन्न हो जाती थी ।५५। वे जन्म और रूप में समान थे मृत्यु भी साथ ही होती थी। उस समय सत्य, अलोभ, क्षमा, तुष्टि, सुख ओर संयम का ही प्रचार था

English

Therefore, a practising Yogin should always be engaged in Pranayama. After purifying himself of all sins, he will attain the supreme Brahman.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 10
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.