Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
13
अध्याय 13 / 232

Adhyaya 13

47 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ47 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्ये नर्मदास्तोत्रकथनं नाम द्वादशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १३ श्रीमार्कण्डेय उवाच: एवं भगवती पुण्या स्तुता सा मुनिपुंगवैः ।चिन्तयामास सर्वेषां दास्यामि वरमुत्तमम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śrīnarmadāmāhātmye narmadāstotrakathanaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 13 śrīmārkaṇḍeya uvāca: evaṃ bhagavatī puṇyā stutā sā munipuṃgavaiḥ / cintayāmāsa sarveṣāṃ dāsyāmi varamuttamam

हिन्दी अर्थ

धर के पालन में शिथिलता दिखाने लगे । यह देखकर उन्होंने फिर अपने शरीर से उस शतेता युग में अपनी ही तरह कितनी ही मानसी प्रजा की सृष्ठि की ।१६४-२००। उस तेता युग के क्रम से मध्य काल प्राप्त होने

English

The eightfold AiSvarya too functions in the' subtle elements. I shall explain its features as the lord has described.

अध्याय १३

श्लोक 2

ततः प्रसुप्तांस्ताञ्ज्ञात्वा रात्रौ देवी जगाम ह ।एकैकस्य ऋषेः स्वप्ने दर्शनं चारुहासिनी

tataḥ prasuptāṃstāñjñātvā rātrau devī jagāma ha / ekaikasya ṛṣeḥ svapne darśanaṃ cāruhāsinī

हिन्दी अर्थ

ततः सच्चरजोद्रिक्ताः प्रजा; सोडथाखजत्पभुः घर्माथकाममोक्षाणां घातायाश्वैच साधिका। ॥ देवाश्व पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा। युगालुरूपा धर्मेण येरिमा विच्विताः प्रजाः

English

In all the three worlds, among all living beings, the power of Anima (becoming minute like an atom) is uncontrolled. It is unmanifest. It is the basis of all (powers).

अध्याय १३

श्लोक 3

ततो ऽर्धरात्रे सम्प्राप्त उत्थिता जलमध्यतः ।विमलाम्बरसंवीता दिव्यमालाविभूषिता

tato 'rdharātre samprāpta utthitā jalamadhyataḥ / vimalāmbarasaṃvītā divyamālāvibhūṣitā

हिन्दी अर्थ

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनलोक॑ समाश्चिताः। कल्पेडतीते तु ते द्यासन्देबाद्यास्तु प्रजा इद्

English

What is stated to be inaccessible to living beings in the three worlds becomes accessible to the Yogins by virtue of this first power.

अध्याय १३

श्लोक 4

घृतातपत्रा सुश्रोणी पद्मरागविभूषिता ।जगाद मा भैर् इति तान् एकैकं तु पृथक्पृथक्

ghṛtātapatrā suśroṇī padmarāgavibhūṣitā / jagāda mā bhair iti tān ekaikaṃ tu pṛthakpṛthak

हिन्दी अर्थ

तत्कर्मफलशेपेण उपध्टब्धा प्रजशिरे । देवासुरपितृत्वैश्व पशुपक्षिसरीखपैः ॥श्प्८ वृक्षनारकिकीटत्वैस्तैस्तै मांचेरपस्थिताः। अधीनार्थ प्रजानां च आत्मनों वे विनिर्ममे

English

The second power in Yoga consists of descending (hanging down) and floating. The Yogi possessed of thispower can move the fastest in all beings.

अध्याय १३

श्लोक 5

वसध्वं मम पार्श्वे तु भयं त्यक्त्वा क्षुधादिजम्

vasadhvaṃ mama pārśve tu bhayaṃ tyaktvā kṣudhādijam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते चतुराक्रमविभागकथन नामाष्टमोध्ष्याय!

English

The ability to obtain anything in the three worlds is called Prakamya (irresistible will). *What is Mahima also falls under this category. This is the third Yoga (Yogic power).

अध्याय १३

श्लोक 6

एवमुक्त्वा तदा देवी स्वप्नान्ते तान्महामुनीन् ।जगामादर्शनं पश्चात्प्रविश्य जलम् आत्मिकम्

evamuktvā tadā devī svapnānte tānmahāmunīn / jagāmādarśanaṃ paścātpraviśya jalam ātmikam

हिन्दी अर्थ

€उरउ३ ३उठऐयटफ+ँ- नन्‍ननथनापापपपभिभ+भ प:पिपप/णआथ/ख/)तहह//

English

These three worlds are regarded as untraversable to ail beings (except Yogins) in the three w.orlds. It is theYogin who can enjoy all objects to the utmost satisfaction. He is not obstructed anywhere. Happiness and misery befall all living beings in the three worlds (but the Yogin escapes).

अध्याय १३

श्लोक 7

ततः प्रभाते मुनयो मिथ ऊचुर्मुदन्विताः ।तथा दृष्टा मया दृष्टा स्वप्ने देवी सुदर्शना

tataḥ prabhāte munayo mitha ūcurmudanvitāḥ / tathā dṛṣṭā mayā dṛṣṭā svapne devī sudarśanā

हिन्दी अर्थ

पर उन्होंने दूसरी मानसी प्रजा की सृष्टि करने का प्रयत्न किया ।३०१। प्रभु ब्रह्मा ने उस समय सत्त्व-रजः प्रधान देव, ऋषि, पितर और मनु नामक चार प्रकार के सन्‍्तान को उत्पन्न किया। ये धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष और जीवन-यात्रा के साधक हैं।२०२। ब्रह्मा के इन पुत्रों ने ही धर्म के अनुसार थुगानुरूप समन्‍्तानोत्यादन द्वारा सृष्टि-विस्तार किया है ।२०३। स्वयम्भू हारा निसित उस प्रजाधर्म के पूर्ण प्रभाव

English

The Yogin becomes the lord of everything. In the three worlds including the mobile and immobile beings the living beings become submissive to him. They can be made to serve if he so wishes, not otherwise.

अध्याय १३

श्लोक 8

अभयं दत्तमस्माकं सिद्धिश्चाप्यचिरेण तु ।प्रशस्तं दर्शनं तस्या नर्मदाया न संशयः

abhayaṃ dattamasmākaṃ siddhiścāpyacireṇa tu / praśastaṃ darśanaṃ tasyā narmadāyā na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

काल में सब मानसी प्रजा नाना रूप होकर ध्यान करने लगी ।२०४। हमने पहले ही कहा कि, जनलोक में जो अतीत कल्प में थे, वे देवादि यहाँ प्रजा होकर आये ।२०५। ब्रह्मा के ध्यान करने से ही इस तरह की प्रजासृष्टि हुईं। प्रथम या कनिष्ठ सभी मन्वन्तरों में सुकमं-कुकर्म, सुख दुःख, ख्याति, प्रतिपन्न रूपगुणादि सम्पूर्ण विषयों में एक प्रकार रहते हैं। प्राणियों को कर्म फल के अवशेष होने पर ही जन्म प्रहण करता

English

Where there is the supernormal power called Kamava - sdyitva, by the mere will (of the Yogi), the sense-organs function or do not function according to his will.

अध्याय १३

श्लोक 9

अथान्यदिवसे राजन्मत्स्यानां रूपम् उत्तमम् ।पश्यन्ति सपरीवाराः स्वकीयाश्रमसन्निधौ

athānyadivase rājanmatsyānāṃ rūpam uttamam / paśyanti saparīvārāḥ svakīyāśramasannidhau

हिन्दी अर्थ

पड़ता है। वे देव, असुर, पितर, पशु, पक्षी, सरीसृप रेंग कर चलने वाले) वृक्ष नारकीय कीट आदि नाना रूप से प्रादुर्भत होते हैं । अपने द्वारा रची गई प्रजाओं के सुख, स्वतन्त्रता के लिये ब्रह्मा ने ऐसा विधान बनाया

English

Objects of senses, viz. Sound, Touch, Taste, Smell and Colour as well as the mind function or do not function just in compliance of his will.

अध्याय १३

श्लोक 10

तान्दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा मत्स्यांस्तत्र महर्षयः ।पूजयामासुरव्यग्रा हव्यकव्येन देवताः

tāndṛṣṭvā vismayāviṣṭā matsyāṃstatra maharṣayaḥ / pūjayāmāsuravyagrā havyakavyena devatāḥ

हिन्दी अर्थ

श्री वायु महापुराण में चतुराश्ठम विभाग कथन नामक आठवाँ अध्याय समाप्त ॥८।।

English

He is neither born nor does he die. He is neither broken nor cut. He does not get burnt nor does he lose his sense. He is neither deficient nor attached.

अध्याय १३

श्लोक 11

तान्मत्स्यसङ्घान्सम्प्राप्य महादेव्याः प्रसादतः ।सपुत्रदारभृत्यास्ते वर्तयन्ति पृथक्पृथक्

tānmatsyasaṅghānsamprāpya mahādevyāḥ prasādataḥ / saputradārabhṛtyāste vartayanti pṛthakpṛthak

हिन्दी अर्थ

अशााशंभगान-अमनइ+मान्‍ मा गपकम के

English

He does not get diminished or waste away. He does not perish. He is never dejected. Anywhere he can do anything or undo it.

अध्याय १३

श्लोक 12

दिने दिने तथाप्येवमाश्रमेषु द्विजातयः ।मत्स्यानां सञ्चयं दृष्ट्वा विस्मिताश्चाभवंस्तदा

dine dine tathāpyevamāśrameṣu dvijātayaḥ / matsyānāṃ sañcayaṃ dṛṣṭvā vismitāścābhavaṃstadā

हिन्दी अर्थ

ततो5भिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसी (स) प्रजा: तच्छरीरससुत्पन्नेः कार्येस्ते: कारणः सहू॒

English

He is not characterised by smell, taste, colour, touch and sound. He is castcless, but not inferior to any caste.

अध्याय १३

श्लोक 13

मृतांस्तांस्तु सुपुष्टाङ्गान् पाठीनांश्च विशेषतः ।द्वारे द्वारे चाश्रमाणां तापसानां युधिष्ठिर

mṛtāṃstāṃstu supuṣṭāṅgān pāṭhīnāṃśca viśeṣataḥ / dvāre dvāre cāśramāṇāṃ tāpasānāṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रजा समवतंन्‍त गात्रेम्यस्तस्य धीमतः । ततो देवासुरपितुन्मानवं च चतुष्टयम् रे

English

He enjoys sensual objects but is not entangled by them. On realising the greatest and die subtlest Brahman, because of his subtlety, he attains salvation.

अध्याय १३

श्लोक 14

हृष्टपुष्टास्तदा सर्वे नर्मदातीरवासिनः ।ऋषयस्ते भयं सर्वे तत्यजुः क्षुत्तृषोद्भवम्

hṛṣṭapuṣṭāstadā sarve narmadātīravāsinaḥ / ṛṣayaste bhayaṃ sarve tatyajuḥ kṣuttṛṣodbhavam

हिन्दी अर्थ

सा5पविद्धा तनुस्तेन (सद्यो रात्रिरजायत । सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिल्रियामिका ६ आवृतास्तमसा रात्रो प्रजास्तस्मात्स्वयंभुवः। दृष्ट्वा सुरांस्तु देवेशस्तनुमन्यामपद्यत १७

English

Because of salvation, he becomes all-pervading. Be¬ cause he pervades (everything), he is called Purus a. Due to his subtle form, the Purusa is established in Supremacy.

अध्याय १३

श्लोक 15

ते जपन्तस्तपन्तश्च तिष्ठन्ति भरतर्षभ ।अर्चयन्ति पित्ःन्देवान्नर्मदातटमाश्रिताः

te japantastapantaśca tiṣṭhanti bharatarṣabha / arcayanti pitḥndevānnarmadātaṭamāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

ततो मुखे समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवता: । यतोधस्य दीव्यतो जातास्तेन देवा: प्रकोतिताः ९

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 16

तैर्जपद्भिस्तपद्भिश्च सततं द्विजसत्तमैः ।भ्राजते सा सरिच्छ्रेष्ठा ताराभिर् द्यौर् ग्रहैरिव

tairjapadbhistapadbhiśca satataṃ dvijasattamaiḥ / bhrājate sā saricchreṣṭhā tārābhir dyaur grahairiva

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--इसके अनन्तर ब्रह्मा के ध्यान करने से मानसी प्रजा उत्पन्न हुई धीमान् ब्रह्मा के शरीर से कार्य-ऋरणों के साथ क्षेत्रज्समूह उत्पन्न हुआ। देव, असुर, पितू और मानव स्वरूप चतुविध प्रजा की सृष्टि के लिये जलराशि के बीच वे आत्मयोग में निरत हो गये । युक्तात्मा स्वम्यभ्ूं ब्रह्मा सर्ग के लिये ध्यान करने लगे, जिससे, सृष्टि-कार्य प्रारम्भ हुआ। उनके जघन से पहले असुर नामक सन्‍्तान की

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 17

तत्र तैर्बहुलैः शुभ्रैर् ब्राह्मणैर् वेदपरागैः ।नर्मदा धर्मदा पूर्वं संविभक्ता यथाक्रमम्

tatra tairbahulaiḥ śubhrair brāhmaṇair vedaparāgaiḥ / narmadā dharmadā pūrvaṃ saṃvibhaktā yathākramam

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति हुई विप्रगण प्राण को असुर कहते हैं; अतः उससे जन्म ग्रहण करने के कारण वे असुर कहलाये। ब्रह्मा ने जिस शरीर से असुरों को उत्पन्न किया, उस शरीर को उन्होंने छोड़ दिया । वह त्यक्त शरीर तुरच्त ही रात्रि रूप में परणित हो गया। वह शरीर तमोबहुल था, इससे रात्रि त्रियामा कहलाई। इसी से स्वयम्भू की समस्त प्रजा रात में तमोगुण से आवृत ही जाती है । देवेश ब्रह्मा ने अधुरों को देखकर अव्यक्त और

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 18

ऋषिभिर् दशकोटिभिर् नर्मदातीरवासिभिः ।विभक्तेयं विभक्ताङ्गी नर्मदा शर्मदा नृणाम्

ṛṣibhir daśakoṭibhir narmadātīravāsibhiḥ / vibhakteyaṃ vibhaktāṅgī narmadā śarmadā nṛṇām

हिन्दी अर्थ

सत्त्वबहुल दूसरे शरीर को धारण किया उस शरीर को घारण कर ब्रह्मा अत्यन्त प्रसन्‍तर हुए। तब आनन्द- मग्न ब्रह्मा के मुख से देवगण उत्पन्न हुये । उस आनन्दमय ब्रह्मा से उत्पन्न होने के कारण वे देव कहलाये

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 19

यज्ञोपवीतैश्च शुभैर् अक्षसूत्रैश्च भारत ।कूलद्वये महापुण्या नर्मदोदधिगामिनी

yajñopavītaiśca śubhair akṣasūtraiśca bhārata / kūladvaye mahāpuṇyā narmadodadhigāminī

हिन्दी अर्थ

धनुश्चिह्वान्तगंतग्रन्थो घन पुस्तके नास्ति ।

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 20

पृथगायतनैः शुभ्रैर्लिङ्गैर्वालुकमृन्मयैः ।भ्राजते या सरिच्छ्रेष्ठा नक्षत्रैरिव शर्वरी

pṛthagāyatanaiḥ śubhrairliṅgairvālukamṛnmayaiḥ / bhrājate yā saricchreṣṭhā nakṣatrairiva śarvarī

हिन्दी अर्थ

धातुदिवीति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते । तस्यां तन्‍वां तु दिव्यायां जज्ञिरे तेन देवताः ॥

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 21

एवं त ऋषयः सर्वे तर्पयन्तः सुरान्पित्ःन् ।न्यवसन्नर्मदातीरे यावदाभूतसम्प्लवम्

evaṃ ta ṛṣayaḥ sarve tarpayantaḥ surānpitḥn / nyavasannarmadātīre yāvadābhūtasamplavam

हिन्दी अर्थ

देवान्सृष्दवा5थ देवेशस्तनुमन्यामपद्यत । +उत्सृष्ठा सा तनुस्तेन सद्यो हस्तादजायत ३११ + तस्मादहःकम्मंयुक्तो देवता: समुपासते । सत्त्वमात्रात्मिकां देवस्ततोन्यां सोडभ्यपद्चत

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 22

किंचिद्गते ततस्तस्मिन्घोरे वर्षशताधिके ।अर्धरात्रे तदा कन्या जलादुत्तीर्य भारत

kiṃcidgate tatastasminghore varṣaśatādhike / ardharātre tadā kanyā jalāduttīrya bhārata

हिन्दी अर्थ

तस्मात्त पितरो देवा: पुत्रत्व॑ तेन तेषु तत् । यया सुष्ठटास्तु पितरस्तां तन स व्यपो (पो) हत

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 23

विद्युत्पुंजसमाभासा व्यालयज्ञोपवीतिनी ।त्रिशूलाग्रकरा सौम्या तानुवाच ऋषींस्तदा

vidyutpuṃjasamābhāsā vyālayajñopavītinī / triśūlāgrakarā saumyā tānuvāca ṛṣīṃstadā

हिन्दी अर्थ

साउयबिद्धा तनुस्तेन )सद्य: संध्या प्र(ह्ा)जायत। तस्मादहस्तु देवानां रात्रियाँ सा5सुरी स्मृता

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 24

आगच्छध्वं मुनिगणा विशध्वं मामयोनिजाम् ।समेताः पुत्रदारैश्च ततः सिद्धिमवाप्स्यथ

āgacchadhvaṃ munigaṇā viśadhvaṃ māmayonijām / sametāḥ putradāraiśca tataḥ siddhimavāpsyatha

हिन्दी अर्थ

ते युक्तास्तामुुपासन्ते ब्रह्मणो मध्यमां तनुम् । ततोडन्यां स पुनन्न हवा तनु वे प्रत्यपद्मयत

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 25

यस्य यस्य हि या वाञ्छा तस्य तां तां ददाम्यहम् ।विष्णुं ब्रह्माणमीशानमन्यं वा सुरमुत्तमम्

yasya yasya hi yā vāñchā tasya tāṃ tāṃ dadāmyaham / viṣṇuṃ brahmāṇamīśānamanyaṃ vā suramuttamam

हिन्दी अर्थ

रजोमात्रात्मिकायां तु मनसा सो5सुजत्प्रभुः। रजःप्रायात्ततः सो5थ मानसानसजत्सुतान् १८

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 26

तत्र सर्वान्नयिष्यामि प्रसन्ना वरदा ह्यहम् ।प्राणायामपरा भूत्वा मां विशध्वं समाहिताः

tatra sarvānnayiṣyāmi prasannā varadā hyaham / prāṇāyāmaparā bhūtvā māṃ viśadhvaṃ samāhitāḥ

हिन्दी अर्थ

दिवि धातु का अथ है क्रीड़ा। उस दिव्य शरीर से उत्पन्न होने के कारण ही वे देवतापदवाच्य हुए ।१०। देवेश ब्रह्मा ने देवों की भी सृष्टि करने के पश्चात् दूसरे शरीर को धारण किया वह छोड़ा हुआ शरीर तुरन्त दिन के रूप में परिणत हो गया । इसलिये कर्मानुष्ठान के लिये दिन में उपासना करते है तब ब्रह्मा ने सत्त्वमात्रात्मक दूसरे शरीर को धारण किया और पितर की तरह मानकर उन पुत्रों का ध्यान करने लग्रे उन्होंने तब दोनों पक्षों

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 27

सह पुत्रैश्च दारैश्च त्यक्त्वाश्रमपदानि च ।कालक्षेपो न कर्तव्यः प्रलयो ऽयमुपस्थितः

saha putraiśca dāraiśca tyaktvāśramapadāni ca / kālakṣepo na kartavyaḥ pralayo 'yamupasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

के साथ दिन और रात्रि के मध्य में पितरों का सृजन किया । इसीलिये उन देवगणों की पितृ संज्ञा हुई और उनका पुत्रत्व भी इसी कारण हुआ । जिस शरीर से ब्रह्म ने पितरों को उत्पन्न किया उस शरीर को भी उन्होंने छोड़ दिया । वह छोड़ा हुआ शरीर तुरंत सन्ध्या के रूप में परिणत हो गया । इसलिये दिन देवों के लिये, रात्रि असुरों के लिये और दिन और रात्रि के बीचबाली गरीयसी सन्ध्या पितरों के लिये सुखदायक हुई । तब

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 28

संहारः सर्वभूतानां कल्पदाहः सुदारुणः ।एकाहम् अभवं पूर्वं महाघोरे जनक्षये

saṃhāraḥ sarvabhūtānāṃ kalpadāhaḥ sudāruṇaḥ / ekāham abhavaṃ pūrvaṃ mahāghore janakṣaye

हिन्दी अर्थ

से ऋषि देवता, असुर और मनु आदि ब्रह्मा के उस मध्यम शरीर (सन्ध्या) की उपासना करने लगे । ब्रह्मा ने फिर दूसरे शरीर को धारण किया। उनका यह शरीर रज:प्रधान था। उस रजो बहुल देह से उन्होंने तब कितने मानस सन्‍्तानों को उत्पन्न किया । मन से उत्पन्न होने के कारण उनका नाम मानस पड़ा। प्रजाओं को देखकर उन्होंने अपने शरीर को फिर छोड़ दिया ।११-१९। वह त्यक्त द्वारीर तुरन्त ज्योत्स्ना

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 29

शेषा नद्यः समुद्राश्च सर्व एव क्षयंगताः ।वरदानान् महेशस्य तेनाहं न क्षयं गता

śeṣā nadyaḥ samudrāśca sarva eva kṣayaṃgatāḥ / varadānān maheśasya tenāhaṃ na kṣayaṃ gatā

हिन्दी अर्थ

+ इदमर्ध क. ख. पुस्तकयोर्नास्ति । -इृदम्ध नास्ति क ख. ग. पुस्तकेषु एतच्चिह्वान्तर्गतग्रन्थों ढ. पुस्तके नास्ति ।

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 30

अमृतः शाश्वतो देवः स्थाणुरीशः सनातनः ।स पूजितः प्रार्थितो वा किं न दद्याद् द्विजोत्तमाः

amṛtaḥ śāśvato devaḥ sthāṇurīśaḥ sanātanaḥ / sa pūjitaḥ prārthito vā kiṃ na dadyād dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येतास्तनवस्तेन व्यपविद्धा महात्मना। सद्यो राज्यहनी चेव संध्या ज्योत्स्ता च॒ जज्षिरे

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 31

एवमुक्त्वा ऋषीव्रेवा प्रविवेश जलं ततः ।करात्तशूला सा देवी व्यालयज्ञोपवीतिनी

evamuktvā ṛṣīvrevā praviveśa jalaṃ tataḥ / karāttaśūlā sā devī vyālayajñopavītinī

हिन्दी अर्थ

ज्योत्स्ना संध्या तथा5हश्व सत्त्वमात्रात्मक स्वयम् । तमोसात्रात्मिका राध्रि: सा वे तस्मात्त्रियासिका ॥ तस्मादेवा विव्यतस्वा हृष्टाः सृष्टाः मुखात्तु बे। यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 32

ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा विस्मयापन्नमानसाः ।अभिवन्द्य च मां सर्वे क्षामयन्तः पुनः पुनः

tataste tadvacaḥ śrutvā vismayāpannamānasāḥ / abhivandya ca māṃ sarve kṣāmayantaḥ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

एतान्येव भविष्याणां देवानामसुर: सह। पित््णां मानवानां च अतोतानागतेषु वे

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 33

क्षम्यतां नो यदुक्तं हि वसतां तव संश्रये ।गृहांस्त्यक्त्वा महाभागाः सशिष्याः सहबान्धवाः

kṣamyatāṃ no yaduktaṃ hi vasatāṃ tava saṃśraye / gṛhāṃstyaktvā mahābhāgāḥ saśiṣyāḥ sahabāndhavāḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि। ज्योत्स्ना राज्यहनी संध्या चत्वार्याभासितानि व

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 34

जप्त्वा चैकाक्षरं ब्रह्म हृदि ध्यात्वा महेश्वरम् ।स्नात्वा च मन्त्रपूताभिरथ चाद्भिर् जितव्रताः

japtvā caikākṣaraṃ brahma hṛdi dhyātvā maheśvaram / snātvā ca mantrapūtābhiratha cādbhir jitavratāḥ

हिन्दी अर्थ

सो उम्भांस्पेतानि दृष्ट्वा तु देवदानवमानवान्। पित् श्र वा5सुजत्सो 5न्यानात्मनों विद्ुधान्पुनन

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 35

विविशुर्नर्मदातोयं सपक्षा इव पर्वताः ।द्योतयन्तो दिशः सर्वाः कुशहस्ताः सहाग्रयः

viviśurnarmadātoyaṃ sapakṣā iva parvatāḥ / dyotayanto diśaḥ sarvāḥ kuśahastāḥ sahāgrayaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धकारे क्षुधाविष्टस्ततोन्यां सुजते पुनः । तेन सृष्टाः क्षुधात्मानस्तेडम्भांस्थादातुकुद्यताः.

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 36

गतेषु तेषु राजेन्द्र अहमेकः स्थितस्तदा ।अमरेशं समासाद्य पूजयन्नर्मदां नदीम्

gateṣu teṣu rājendra ahamekaḥ sthitastadā / amareśaṃ samāsādya pūjayannarmadāṃ nadīm

हिन्दी अर्थ

अस्भांस्थेतानि रक्षाम उत्तवन्तश्र तेषु च्। राक्षसास्ते स्मृता लोके क्रोधात्मानो निशाचराः

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 37

अनुभूताः सप्तकल्पा मायूराद्या मया नृप ।प्रसादाद् वेधसः सर्वे रेवया सह भारत

anubhūtāḥ saptakalpā māyūrādyā mayā nṛpa / prasādād vedhasaḥ sarve revayā saha bhārata

हिन्दी अर्थ

हो गया; इसलिये ज्योत्स्ना के प्रकट होने पर सभी लोग प्रसन्न होते हैं। उस महामना ब्रह्मा ने इस प्रकार शरी र- समुदाय का त्याग किया और वे तुरंत रात्रि, दिन, सन्ध्या और ज्योत्स्ना के रूप में हो गए । २०-२१। ज्योत्स्ना, संध्या तथा दिन सर्व गुणात्मक हैं और रात्रि तम: प्रधान है; इसीलिये वह त्रियामा कहलातो है । ब्रह्मा के दिव्य शरीर से उत्पन्न होने के कारण देवता सतत प्रसन्नचित्त रहते हैं और दिन में उत्पन्न होने के कारण

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 38

जन्मतोऽद्य दिनं यावन्न जाने ऽस्याः पुरास्थितिम्

janmato'dya dinaṃ yāvanna jāne 'syāḥ purāsthitim

हिन्दी अर्थ

बे दिन में ही अधिक बलवान् होते हैं ।२२-२३। यतः रात में जघन से असूरों को ब्रह्मा ने उत्पन्न किया है, इसीलिये रात्रिजात असुर गण रात में असह्य पराक्रम वाले हो जाते हैं। देव, असुर, पितृ, मनु आदि की भूत भविष्य सभी मन्वन्तरों में इसी प्रकार उत्पत्ति होती है। ज्योत्स्ना, रात्रि, दिन और सन्ध्या का भी प्रदुर्भाव इसी प्रकार होता है। उस एकाणंव जलरासि में ये चारों आभासित होते थे, इसीसे जल का नाम

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 39

इयं हि शांकरी शक्तिः कला शम्भोरिलाह्वया ।नर्मदा दुरितध्वंसकारिणी भवतारिणी

iyaṃ hi śāṃkarī śaktiḥ kalā śambhorilāhvayā / narmadā duritadhvaṃsakāriṇī bhavatāriṇī

हिन्दी अर्थ

अम्भस् पड़ा । भा धातु व्याप्ति और दीप्तिवाचक है। विद्वानों ने और स्वयं ब्रह्म ने भी यही कहा है उन्होंने इस जल को देखकर ही देव, दानव, मानव पितर और अग्यान्य विबुधादि प्रजाओं को बनाया है । ब्रह्म ने उस शरीर को भी सम्पूर्ण रूप से छोड़ दिया और फिर रजस्तम प्रधान दूसरे शरीर को धारण किया । उस अन्धकार में क्षूघाकुल होकर उन्होंने दूसरी प्रजा को उत्पन्न किया । उसके द्वारा उत्पन्न

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 40

यदाहमपि नाभूवं पुराकल्पेषु पाण्डव ।चतुर्दशसु कल्पेषु तेष्वियं सुखसंस्थिता

yadāhamapi nābhūvaṃ purākalpeṣu pāṇḍava / caturdaśasu kalpeṣu teṣviyaṃ sukhasaṃsthitā

हिन्दी अर्थ

वह प्रजा जल को ही खाने के लिये तैयार हो गयी। 'हम जल की रक्षा करते हैं', यह कहते हुये जो उत्पन्न हुये वे ऋधी निशाचर राक्षस कहलाये ।२४-३१। जिन्होंने कहा था कि हम जल को खा जायेंगे, नष्द कर देंगे, वे

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 41

चतुर्दश पुरा कल्पा न मृता येषु नर्मदा ।तानहं सम्प्रवक्ष्यामि देवी प्राह यथा मम

caturdaśa purā kalpā na mṛtā yeṣu narmadā / tānahaṃ sampravakṣyāmi devī prāha yathā mama

हिन्दी अर्थ

बेउअ्वन्क्षिणु मो5स्भांसि तेषां हृष्टाः परस्परम् । तेन ते कमंणा यज्ञा गुह्ाकाः क्रकसिण:.

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 42

कापिलं प्रथमं विद्धि प्राजापत्यं द्वितीयकम् ।ब्राह्मं सौम्यं च सावित्रं बार्हस्पत्यं प्रभासकम्

kāpilaṃ prathamaṃ viddhi prājāpatyaṃ dvitīyakam / brāhmaṃ saumyaṃ ca sāvitraṃ bārhaspatyaṃ prabhāsakam

हिन्दी अर्थ

तान्दृष्ट्वा ह्मप्रियेणास्य केशाः शीयं॑न्‍्त (?) धीमतः । शीतीष्णाभ्रोच्छिता हाूध्व॑ तदा5रोहन्त ्््ि ते प्रभम्

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 43

माहेन्द्रम् अग्निकल्पं च जयन्तं मारुतं तथा ।वैष्णवं बहुरूपं च ज्यौतिषं च चतुर्दशम्

māhendram agnikalpaṃ ca jayantaṃ mārutaṃ tathā / vaiṣṇavaṃ bahurūpaṃ ca jyautiṣaṃ ca caturdaśam

हिन्दी अर्थ

तस्य क्रोधोडूवों योइसावग्निगर्भसुदारुणः । स तु सपंसहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकान् ३७

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 44

एते कल्पा मया ख्याता न मृता येषु नर्मदा ।मायूरं पञ्चदशमं कौर्मं चैवात्र षोडशम्

ete kalpā mayā khyātā na mṛtā yeṣu narmadā / māyūraṃ pañcadaśamaṃ kaurmaṃ caivātra ṣoḍaśam

हिन्दी अर्थ

अष्टास्वेतासु सुष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः। ततः स्वच्छन्दतोब्ल्यानि वयांसि वबसोह्सुजतू. ४४१

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 45

बकं मात्स्यं च पाद्मं च वटकल्पं च भारत ।एकविंशतिमं चैतं वाराहं सांप्रतीनकम्

bakaṃ mātsyaṃ ca pādmaṃ ca vaṭakalpaṃ ca bhārata / ekaviṃśatimaṃ caitaṃ vārāhaṃ sāṃpratīnakam

हिन्दी अर्थ

ऋरकर्मा गुह्मयक यज्ञ कहलाए ।३२। रक्ष धातु पालनार्थक है; इसी से उसका नाम राक्षस पड़ा और क्षि धातु क्षयाथंक इसी से उनका नाम यक्ष पड़ा । इस अप्रिय सृष्टि को देखकर धीमान् ब्रह्म की केशराशि स्खलित हो गयी। वह शीतोष्ण ग्रुणयुक्त सर्पाकार में परिणत होकर उन्हीं के ऊपर चढ़ने लगी । ब्रह्मा के सिर से हीन होकर अर्थात् स्खलित होकर उसने अपसपंण (टेढ़ा चलना) किया था इसीसे वह कालात्मा

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 46

इमे सप्त मया साकं रेवया परिशीलिताः ।एकविंशतिकल्पास्तु नर्मदायाः शिवाङ्गतः

ime sapta mayā sākaṃ revayā pariśīlitāḥ / ekaviṃśatikalpāstu narmadāyāḥ śivāṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

(खलस्वभाव), हीनत्व के कारण अहि और सपंण के कारण सप॑ं, पन्नत्व अर्थात् रूपान्तर प्राप्ति के कारण पन्नग उसका नाम पड़ा। पृथ्वी के मर्भ में (जहाँ चन्द्र-सूयं की किरणे नहीं पहुँच सकतीं वहीं उनका वास- स्थान निर्दिष्ट हुआ । उस समय ब्रह्मा को अग्नितुल्य अत्यन्त दारुण क्रोध हुआ । वह क्रोध साँपों के साथ ही उत्पन्न हुआ था अतः वह भी विष होकर साँपों में प्रवेश कर गया। ब्रह्मा साँपों को देखकर

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

अध्याय १३

श्लोक 47

संजाताया नृपश्रेष्ठ मया दृष्टा ह्यनेकशः ।कथिता नृपतिश्रेष्ठ भूयः किं कथयामि ते

saṃjātāyā nṛpaśreṣṭha mayā dṛṣṭā hyanekaśaḥ / kathitā nṛpatiśreṣṭha bhūyaḥ kiṃ kathayāmi te

हिन्दी अर्थ

कुद्ध हुए, इसी से उन्होंने क्रोध परायण भूत-पिज्लाचों को भी बना दिया। भूमण्डल पर आवृत प्रायः होने से भूत, और पिश्चित यानी कच्चा माँस खाने के कारण पिशाच ये नाम क्रम से दोनों के लिये पड़े । ब्रह्मा के तेज के पान करने के कारण गन्धरवों की उत्पत्ति हुई। “थे! धातु पानार्थंक है और ग्ाः माने तेज, अतः तेज के पान करने से उनका नाम गन्कवे पड़ा। ब्रह्मा ने इस प्रकार अष्ट-विध देव योनि की सृष्टि कर

English

Another characteristic of his Supremacy is the all¬ round subtlety. After attaining the most excellent Yoga, of unobstructed supremacy, he goes to the subtlest region, the state of Liberation.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.