Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
140
अध्याय 140 / 232

Adhyaya 140

11 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ11 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४०

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सोमतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय १४० मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेन्महाराज नन्दाह्रदमनुत्तमम् ।यत्र सिद्धा महाभागा नन्दा देवी वरप्रदा

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe somatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonacatvāriṃśadadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 140 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchenmahārāja nandāhradamanuttamam / yatra siddhā mahābhāgā nandā devī varapradā

हिन्दी अर्थ

हैं ८-२०। “अमूर्तानां समूर्तानां पितणां दीप्शतेजसाम, नमस्यामि सदा तेम्यों ध्यानिभ्यो योग चक्षुष: । इन्द्रादीनां जनयितारो भूगु म.रीचयोंस्तथा, सप्तर्षीणां, पितृणां च तान्नमस्यामि कामदान्, मन्वादीनां सुरेशानां सुर्याचन्द्रमसोस्तथा, तान्नमस्कृत्य सर्वान्वे पित नकुशलदायकान् । नक्षत्राणां चरादीनां पित् नथ पितामहान् । द्यावा- पृथिव्योइ्च तथा तमस्थामि क्ृताञउजलि: । देवर्षीणां जनयिश्च स्वलोक नमस्कृतानू, अभयस्य सदा दात नमस्येःहं मन्वादीनां सुरेशानां सुर्याचन्द्रससोस्तथा । तान्नमस्कृत्य सर्वान्ब पित॒न्कुशलदायकान्

English

Hence Brahmanas are to be worshipped, fed and gifted at the time of Sraddha. The belief that Pitrs assume gascousform and enter the bodies of the invited Brahmins is found in AuSanasa Smfti V. 4-5. Gf. Manu III. 189.

अध्याय १४०

श्लोक 2

महिषासुरे महाकाये पुरा देवभयंकरे ।शूलिन्या शूलभिन्नाङ्गे कृते दानवसत्तमे

mahiṣāsure mahākāye purā devabhayaṃkare / śūlinyā śūlabhinnāṅge kṛte dānavasattame

हिन्दी अर्थ

देवर्षोणां जनयित् भ्र सर्वतोकनमस्कृतान् । अभयस्य सदा दात् न्नमस्थे5हं क्त/जलिः -

English

The excellent food-offering to Pitis should be made with reverse wearing of the sacred thread. After pronouncing (the names of Pitrs) the tliread must be offered to all of them in lieu of garments.

अध्याय १४०

श्लोक 3

येनैकादशरुद्राश्च ह्यादित्याः समरुद्गणाः ।वसवो वायुना सार्द्धं चन्द्रादित्यौ सुरेश्वर

yenaikādaśarudrāśca hyādityāḥ samarudgaṇāḥ / vasavo vāyunā sārddhaṃ candrādityau sureśvara

हिन्दी अर्थ

पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषघु सप्तसु । स्वयंभुवे नमश्चव ब्रह्मणे योगचरक्ष्षे एतदुकक्‍तं ससप्तर्षिब्रह्मषिगणपूजितम् । पवित्र परम ह्मतच्छीमद्रक्षोविनाशनम् द

English

The rites of Khanjlana, Posana and Ullekhana are to be performed only once in the case of Devas, and thrice in the case of Pitrs.

अध्याय १४०

श्लोक 4

बलिना निर्जिता येन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।सङ्ग्रामे सुमहाघोरे कृते देवभयंकरे

balinā nirjitā yena brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / saṅgrāme sumahāghore kṛte devabhayaṃkare

हिन्दी अर्थ

सप्तद्वीपसमुद्रायां प्रथिव्यामेकरा डभवेत् ३०

English

Wearing a single Pavitra (a ringlike loop of Kusa grass worn round a finger) in the hand and reciting the Cailamantra, the balls of rice are touched once for each of the Pitrs. Then the benefit of showing (is attained) (?).

अध्याय १४०

श्लोक 5

कृत्वा तत्कदनं घोरं नन्दा देवी सुरेश्वरी ।यस्मात्स्नाता विशालाक्षी तेन नन्दाह्रदः स्मृतः

kṛtvā tatkadanaṃ ghoraṃ nandā devī sureśvarī / yasmātsnātā viśālākṣī tena nandāhradaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तम्यों नमो लोकेषु सप्तसु। स्वयंभुवे नमश्चेब बरह्मण योगचक्षुषे ।” अमृत समृतं सभी परमतेजस्वी' योगनेत्र, ध्यान परायण पितरों को मैं सवंदा नमस्कार करता हूँ, इन्द्र प्रभूति देवगण, भृगु कश्यप प्रभति ऋषियों के जनणिता (पिता) पितरों एवं सप्तर्षियों को नमस्कार करता हूं, जो सभी मनोरथों के पूर्ण करनेवाले हैं। मनु प्रभृति सुरेशों एवं सूर्य चन्द्रमा को मज्भल प्रदान करनेवाले समस्त पितरों को नमस्कार करके नक्षत्रों, समस्त चराचर पदार्थों एवं आकाश तथा प्रथ्वी के जनयिता पितामह पितरों को अंजलि बाँधकर नमस्कार करता हू । सपूर्ण लोकों के नमस्करणीय देबताओं तथा ऋषियों के जनयिता, सवेदा अभय प्रदान करनेवाले पितरों को हाथ जोड़कर नमस्कार करता हुं । प्रजापति, कश्यप, चन्द्रमा, वरुण तथा योग योगेश्वर पितरों को हाथ जोड़कर नमस्कार करता हू । सातों लोकों में निवास करनेवाले पितरों के सातों गणों को, यागनेन्र

English

Always the balls of rice must be offered on the ground along with ghee and gingelly seeds. The devotee performing Pitr-Sraddha, kneels on the ground with the left knee touching it.

अध्याय १४०

श्लोक 6

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा नन्दामुद्दिश्य भारत ।ददाति दानं विप्रेभ्यः सो ऽश्वमेधफलं लभेत्

tatra tīrthe tu yaḥ snātvā nandāmuddiśya bhārata / dadāti dānaṃ viprebhyaḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मा को हमारा नमस्कार है ।'” सातों ऋषियों एवं बद्माषियों द्वारा पूजित परम पवित्र, श्री सम्पन्न, राक्षसों के विनाशक इस स्तोत्र को आप लोगों को सुना चुका ।२१-२८। इस उपर्युक्त विधि समेत श्राद्ध करनेवाला व्यक्ति तीन पदार्थों का वरदान प्राप्त करता है, अन्न दीर्घायु, एवं पुत्र--इन तींन वरदानों को प्रथ्वीतल पर निवास करनेवालों को पितरगण प्रदान करते हैं। जो व्यक्ति परमभक्ति एवं श्रद्धा समेत

English

He invokes the fathers, grandfathers and great¬ grandfathers and all ancestry of yore and properly sprinkles all round the balls of rice, by means of the holy water (Pitrtirtha) carefully from the right to the left (in anticlockwise manner).

अध्याय १४०

श्लोक 7

भैरवं चैव केदारं तथा रुद्रं महालयम् ।नन्दाह्रदश्चतुर्थः स्यात्पञ्चमं भुवि दुर्लभम्

bhairavaṃ caiva kedāraṃ tathā rudraṃ mahālayam / nandāhradaścaturthaḥ syātpañcamaṃ bhuvi durlabham

हिन्दी अर्थ

जितेन्द्रिय एवं समाहित चित्त होकर इस सप्ताचिष नामक स्तोत्र का नित्य पाठ करता है, वह सातों द्वीपों एव समुद्रों समेत समस्त पृथ्वी मण्डल का एकच्छत्र राजा होता है। अपने गृह में मतुष्य भक्ष्य भोज्य जो कुछ भी पदार्थ पकाता है, उसे पितरों को विना निवेदित किथे कभी न खाना चाहिए। अब इसके उपरान्त मैं बलि द्ज्द “बायुपुराणम् -

English

Some men desire a separate Sraddha for maternal grandfathers by means of food, water, flowers and foodstuffs of various kinds.

अध्याय १४०

श्लोक 8

बहवस्तं न जानन्ति कामरागसमन्विताः ।नर्मदाया ह्रदं पुण्यं सर्वपातकनाशनम्

bahavastaṃ na jānanti kāmarāgasamanvitāḥ / narmadāyā hradaṃ puṇyaṃ sarvapātakanāśanam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्‍्ते श्राउकल्पो नाम चतुःसप्ततितमोउ्ष्याय: ॥

English

He should offer three Pinzas in the proper order (press¬ ing them) with the thumb. They are conducive to the en¬ hancement of nourishment. He should offer the Pindas (by means of both hands placed) between the knees.

अध्याय १४०

श्लोक 9

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा नन्दां देवीं प्रपूजयेत् ।किं तस्य हिमवन्मध्यगमनेन प्रयोजनम्

tatra tīrthe tu yaḥ snātvā nandāṃ devīṃ prapūjayet / kiṃ tasya himavanmadhyagamanena prayojanam

हिन्दी अर्थ

पालाश ब्रह्मवर्चस्थमश्वत्थे राज्यभावना 4 स्वमृताधिपत्य॑ च प्लक्षे निन्ययुदाहतम् ११ (2८ पुष्टिकामं च न्यग्रोध॑ बुद्धि प्रज्ञां धुत्ति स्मृतिम् । रक्षोघ्नं च यशस्यं च काश्मय॑ पात्रमुच्यते कम के उयोगी पात्रों के विषय में वर्णन करूँगा, जिन-जिन पात्रों में बलिकम करने से जो-जों फल प्राप्त होते हैं, उन्हें बतला रहा हूं, सुनिये

English

(In offering the Pinzas) the left hand should be placed over the right, repeating the Mantra 1 c Namo vah pitarah Suksmaih 1 2 (?) always carefully in this manner.

अध्याय १४०

श्लोक 10

परमार्थमविज्ञाय पर्यटन्ति तमोवृताः ।तेषां समागमे पार्थ श्रम एव हि केवलम्

paramārthamavijñāya paryaṭanti tamovṛtāḥ / teṣāṃ samāgame pārtha śrama eva hi kevalam

हिन्दी अर्थ

बहस्पति बोले--पलाश के पत्तों से बने हुए पात्र में वलिकर्म करने से ब्राह्मण तेज की प्राप्ति होती है, अश्वत्थ (पीपल) के पत्तों से बने हुए पात्र में राज्य की भावना की जाती है, इसी प्रकार प्लक्ष (पाकड़) के पत्तों से बने पात्र में सभी जीवों का आधिपत्य प्राप्त होना बतलाया जाता है। यह सबंदा का नियम है। पुष्टि, बुद्धि प्रज्ञा एवं स्मरणशक्ति की कामना से बरगद के पत्तों के पात्र में बलिकर्म करना चाहिए । काइमीरी'

English

The Text dharme mantre ca paryayaht is obscure and the sentence remains incomplete. Bd. 3.11.62 reads dhdrdrtham mantram uccaran 'should repeat the mantra (as follows for the sake of pouring water in the form of a thin current)*. A reads Susmai and not Suksmaih.

अध्याय १४०

श्लोक 11

पृथिव्यां सागरान्तायां स्नानदानेन यत्फलम् ।तत्फलं समवाप्नोति स्नात्वा नन्दाह्रदे नृप

pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ snānadānena yatphalam / tatphalaṃ samavāpnoti snātvā nandāhrade nṛpa

हिन्दी अर्थ

(खम्भारी) के पत्तों से बने हुए वात्र राक्षसों के विनाशक, एवं यशोवद्धंक कहे गये हैं ।१-२। मधक (महुए) धनुश्चिह्नान्तगंत ग्रन्थों क. पुस्तकेष नास्ति ।

English

He should offer a fresh thread of silk or jute or a cotton thread. Woven silk such as coloured cloth and Kauseya should be avoided when offering thread to Pitrs.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 140
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.