Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
230
अध्याय 230 / 232

Adhyaya 230

113 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ113 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २३०

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मार्कण्डेययुधिष्ठिरसंवादे रेवाखण्डपठनश्रवणदानादिफलश्रुतिवर्णनं नामैकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २३० सूत उवाच: इत्युक्त्वोपररामथ पाण्डोः पुत्राय वै मुनिः ।मृकण्डतनयो धीमान्सप्तकल्पस्मरः पुरः

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe mārkaṇḍeyayudhiṣṭhirasaṃvāde revākhaṇḍapaṭhanaśravaṇadānādiphalaśrutivarṇanaṃ nāmaikonatriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 230 sūta uvāca: ityuktvopararāmatha pāṇḍoḥ putrāya vai muniḥ / mṛkaṇḍatanayo dhīmānsaptakalpasmaraḥ puraḥ

हिन्दी अर्थ

दृढाद॒ढ परिवुदगादसंस्तुतं कामादुभूतं सुदुढमरूढिरिढिगम् । विदेहक॑ करणकलाविवर्जितं विजन्मकं दिनकरवेदिभृषितमस् ।

English

How did the primordial Gadadhara (wielder of the mace) stay in the manifest form? How did he stay both as manifest and unmanifest?

अध्याय २३०

श्लोक 2

मार्कण्डमुनिना प्रोक्तं यथा पार्थाय सत्तमाः ।तथा वः कथितं सर्वं रेवामाहात्म्यमुत्तमम्

mārkaṇḍamuninā proktaṃ yathā pārthāya sattamāḥ / tathā vaḥ kathitaṃ sarvaṃ revāmāhātmyamuttamam

हिन्दी अर्थ

गदाधरं ध्वनिमुखर्वाजितं परं नमाम्यहं सततमनादिसीश्चरम्

English

How did the mace (Gada) originate and how did he come to be known as Adigadadhara? How did the Gadalola spot become so (sanctifying) as to wipe off all sins.

अध्याय २३०

श्लोक 3

इयं पुण्या सरिच्छ्रेष्ठा रेवा विश्वैकपावनी ।रुद्रदेहसमुद्भूता सर्वभूताभयप्रदा

iyaṃ puṇyā saricchreṣṭhā revā viśvaikapāvanī / rudradehasamudbhūtā sarvabhūtābhayapradā

हिन्दी अर्थ

चिदात्मकं कलिगतकारणातिगं गदाधरं हृदयगतं नमामि तम् ३३ १ देवेः साथ ब्रह्मणेवं स्तुतश्रा5दिगदाधरः । ऊचे बरं वुणीष्व त्वं वरं ब्रह्मा तमब्रवोत्

English

There was an Asura named Gada whose body was very hard and adamantine. By performing a very terrible penance he secured boons from Brahma. When he was requested, he gave up to Brahma the bones of his body which is very difficult to part with.

अध्याय २३०

श्लोक 4

ओङ्कारजलधिं यावद् उवाच भृगुनन्दनः ।तीर्थसङ्गमभेदान्वै धर्मपुत्राय पृच्छते

oṅkārajaladhiṃ yāvad uvāca bhṛgunandanaḥ / tīrthasaṅgamabhedānvai dharmaputrāya pṛcchate

हिन्दी अर्थ

वरदायक देव को मैं नमस्कार करता हूँ ।२७। दिन की शोभा, देवबणों को विजय श्री प्रदान करने वाले, महादेव जी को यश प्रदान करने वाले, हैत्यों का विनाश कर सुर गुणों को प्रसन्न करने बाले, कलि के घोर पापों को विनष्ट कर यश उपाजित करने वाले, कलियुग में भी परम शोभा सम्पन्न, शरणागत रक्षक भगवान् गदाधर को नमस्कार करता हूँ ।२८। परम पुष्टि भक्ति रखने वाले भक्त जन जिसकी गाढ़ी भक्ति से

English

Urged by Brahma, Visvakarma made the wonderful club (out of it). He turned the bone of the demon in the lathe that could crush even Vajra (thunderbolt) and kept it in the heaven itself.

अध्याय २३०

श्लोक 5

समासेनैव मुनयस्तथाहं कथयामि वः ।सप्तषष्टिसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च

samāsenaiva munayastathāhaṃ kathayāmi vaḥ / saptaṣaṣṭisahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

स्तुति करते हैं, ऐसे परम कठोर से भी कठोर, अद्भुतकर्मशील, परम विक्रमक्कील, अजन्मा होकर भी द्वारीर धारण करनेवाले, कठोर पाप कर्मों को नष्ठ करने वाले, पृज्यों में भी अग्रणी, पापियों को न प्राप्त होने वाले, भगवान् की हमारा नमस्कार है, जो वाक्य एवं मन से अगोचर होकर भी सह्गंशों में उत्पन्न होने वाले हैं, शरीर रहित, करण एवं कलाओं से विहीन, अजस्मा, सूर्य की भाँति परम कास्तिमान्, ध्वनि एवं मुख से विहीन, अनादि परम ऐड्वर्यंशाली भगवान् को सवेदा नमस्कार करते हैं ।३६-३०। मन से भी परे, बुद्धि की गति से भी अगम्य, परात्पर, देतरहित, जिस भगवान् की पण्डित जन सर्वंदा स्तुति करते हैं, उस चित्स्वरूप कलिकाल गत कारण समूहों से परे हृदय में विराजमान, उस भगवान् गदाधर को नमस्कार करते हैं

English

After a great deal of time, in the Svayambhuva Mau- vantara, the demon Heti, the son of Brahma, performed a very terrible penance.*

अध्याय २३०

श्लोक 6

कथं केनात्र शक्यन्ते वक्तुं वर्षशतैरपि ।तथाप्यत्र मुनिश्रेष्ठाः प्रोक्तं पार्थाय वै यथा

kathaṃ kenātra śakyante vaktuṃ varṣaśatairapi / tathāpyatra muniśreṣṭhāḥ proktaṃ pārthāya vai yathā

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमार बोलेः--देवताओं समेत ब्रह्मा द्वारा इस प्रकार स्तुति किये जाने के उपराम्त विष्णू ने कहा, वरदान माँगिये । तब ब्रह्मा ने वरदाम की याचना की कि देव इस देव" स्वरूपिणी शिला पर आपके विना हम लोग नहीं हहेंगे, व्यक्तादिस्वरूप सम्पन्न आपके साथ ही हम

English

For a hundred thousand divine years he subsisted only on the air. Then looking up, he stood on his toes with hands raised up. Then he stood on a single foot for a long time taking in only air or dry leaves. Brahma and others were pleased by

अध्याय २३०

श्लोक 7

तीर्थम्ॐकारमारभ्य वक्ष्ये तीर्थावलिं शुभाम् ।प्रोच्यमानां समासेन तां शृणुध्वं महर्षयः

tīrthamoṃkāramārabhya vakṣye tīrthāvaliṃ śubhām / procyamānāṃ samāsena tāṃ śṛṇudhvaṃ maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

(१०५ वायूपुराणम् शिलायां देवरूपिण्यां न तिष्ठामस्त्वया विना । स्थास्थामो5न्न त्वया साध॑ नित्य॑ व्यक्तादिरूपिणा

English

Saying "So be it", they vanished. Heti conquered Devas and began to rule as Indra. Brahma, Hara and others became afraid (of him).

अध्याय २३०

श्लोक 8

नत्वा सोमं महेशानं नत्वा ब्रह्माच्युतावुभौ ।सरस्वतीं गणेशानं देव्यासाङ्घ्रिपञ्कजम्

natvā somaṃ maheśānaṃ natvā brahmācyutāvubhau / sarasvatīṃ gaṇeśānaṃ devyāsāṅghripañkajam

हिन्दी अर्थ

एवमस्तु श्षिया सार्थ स्थितश्रा3+दिगदाधरः । “लोकानां रक्षणार्थाय जगतां मुक्तिहेतवे ॥

English

They sought refuge in Hari. They told him, "Kill Heti. Hari said to them, "O Suras, this Heti cannot be killed by Devas or Asuras.

अध्याय २३०

श्लोक 9

पूर्वाचार्यांस् तथा सर्वान्दृष्ट्वादृष्टार्थवेदिनः ।प्रणम्य नर्मदां देवीं वक्ष्ये तीर्थावलिं त्विमाम्

pūrvācāryāṃs tathā sarvāndṛṣṭvādṛṣṭārthavedinaḥ / praṇamya narmadāṃ devīṃ vakṣye tīrthāvaliṃ tvimām

हिन्दी अर्थ

सुव्यक्तः पुण्डरीकाक्षो जनादंन इति श्रुतः संतारणाय लोकानां देवानां रक्षणाय च । गयाशिरसि सुब्यक्तो भविष्यति न संशयः ३६

English

At the outset he held that (bone) club, so he was call¬ ed, 'Gadadhara" by Devas. After striking Heti with his (bone) club, he went to heaven along with Devas.

अध्याय २३०

श्लोक 10

ॐ नमो विश्वरूपाय ओङ्कारायाखिलात्मने ।यमारभ्ये प्रवक्ष्यामि रेवातीर्थावलिं द्विजाः

oṃ namo viśvarūpāya oṅkārāyākhilātmane / yamārabhye pravakṣyāmi revātīrthāvaliṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

ये द्रक्यन्ति सदा भक्त्या देवमादिगदाधरम् । (+कुष्ठरोगादिनिर्मुक्ता यास्यन्ति हरिसन्दिरम्

English

In order to steady the rocky slab of Gayasuraiiras, he went there armed with this Gada to stabilise the Sila. Hence he is called Adigadadhara. 1

अध्याय २३०

श्लोक 11

अस्मिन् मार्कण्डगदिते रेवातीर्थक्रमे शुभे ।पुराणसंहिताध्याया मार्कण्डाश्रमवर्णनम्

asmin mārkaṇḍagadite revātīrthakrame śubhe / purāṇasaṃhitādhyāyā mārkaṇḍāśramavarṇanam

हिन्दी अर्थ

ये द्रक्ष्यन्ति सदा भकत्या देवमादिगदाधरम् ) । ते प्राप्स्यन्ति धन धान्यमायुरारोग्यमेव च ३८ कलत्रपुत्रपौन्नादिगुणकी तिसुखानि च् । श्रद्धया ये नमस्यन्ति राज्य ब्रह्मपुरं तथा ॥ लोग यहाँ पर सर्वदा स्थिर रह सकेंगे ! आदि गदाधघर ऐसा ही हों--कहकर लक्ष्मी के साथ वहाँ विराजमान हुए । समस्त लोकों की रक्षा एवं जगत् के जीबों को भुक्ति प्रदान करने के लिये भगवान् आदि गदाधर पुण्डरीकाक्ष जनादंन नाम से वहाँ व्यक्त स्वरूप धारणकर स्थित हुए--ऐसा सुना जाता है

English

Adigadadhara is manifest in the form of Silas 2 (rocky slabs and mountains). Through Mundaprstha mountain, Prabhasa mountain, the mountains Udyanta, Gitanada, Bhas- makuta, Gfdhrakuta, Pretakuta, Adipala and Aravindaka, Pancaloka, Saptaloka, Vaikuntha, Lohadandaka, Krauncapada, Aksayavata, Phalgutlrtha, Madhus'rava, Dadhikulya, Madhu- kulya, the great river Devika and VaitaranI etc. Adigadadhara becomes manifest.

अध्याय २३०

श्लोक 12

ततः प्रश्नाधिकारश्च प्रशंसा नर्मदोद्भवा ।तथा पञ्चदशानां च प्रवाहानां प्रकीर्तनम्

tataḥ praśnādhikāraśca praśaṃsā narmadodbhavā / tathā pañcadaśānāṃ ca pravāhānāṃ prakīrtanam

हिन्दी अर्थ

श्वेत कल्प में वेदों द्वारा अगम्य जो आदि भूत, सनातन, भगवान् की व्यक्त मूति थी, वही भविष्य में वाराह कल्प के आने पर अव्यक्त हो जाती है। प्राचीनकाल में वही व्यक्तता को प्राप्त हुईं। लोक का उद्धार एवं

English

This etymology does not explain the term 'Adi' in Adigadadhara.

अध्याय २३०

श्लोक 13

नामनिर्वचनं तद्वत्तथा कल्पसमुद्भवाः ।एकविंशतिकल्पानां तद्वन्नामानुकीर्तनम्

nāmanirvacanaṃ tadvattathā kalpasamudbhavāḥ / ekaviṃśatikalpānāṃ tadvannāmānukīrtanam

हिन्दी अर्थ

लोग सवंदा भक्तिपूवक भगवान् आद्रि गदाधर का दशन करेंगे, वे कुष्ठ जेसे महान् असाध्य रोगों से मुक्त होकर भगवान् विष्णु के लोक को जायेंगे । जो आदि गदाधर भगवान् का भक्ति पूर्वक सबंदा दर्शन करेंगे वे विपुलधन, घान्य, आयु एवं आरोग्य की प्राप्ति करेंगे ।३७-३८। कलज्न, पुत्र, पौन्नादि, गुण, कीरति एवं सुख को उन्हें प्राप्ति होगी । जो लोग भगवान् आदि गदांधर को श्रद्धापुवंक नमस्कार करेंगे, वे राज्य तथा ब्रह्मपुर की प्राप्ति करेंगे । बे मनुष्य अपने निखिल पुण्यकर्मों का विपुल फल भोगकर अत्त में ब्रह्मपुर को प्राप्त होंगे ।३९। सुगन्धित द्रव्यों के दान से विपुल सुगन्धित द्रव्यों को प्राप्ति होगी, पुष्प के दान से सौभाग्य की वृद्धि होगी । धृप-दान से राज्य-प्राप्ति होगी, दीग दान से विपुल कान्ति मिलेगी। ध्वजा के दात से पाप का विनाश होगा, जो यात्रा

English

Near Gaya there is a chain of sacred but rocky hillocks and their tops are called Bhasmakuta, Gfdhrakuia etc. Gayasiras consists of this chain of hillocks extending to about two miles.

अध्याय २३०

श्लोक 14

मार्कण्डेयानुभूतानां सप्तानां लक्षणानि च ।माहात्म्यं चैव रेवायाः शिवविष्ण्वोस् तथैव च

mārkaṇḍeyānubhūtānāṃ saptānāṃ lakṣaṇāni ca / māhātmyaṃ caiva revāyāḥ śivaviṣṇvos tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

अय॑ इलोकः स. पुस्तके न विद्या । +पधनुद्चित्वान्तर्गंतग्रन्थः ख. पुस्तके तास्ति ।

English

The following are manifest-cum-unmanifest 1. Visnu s Pada (footprint), Rudrapada, the excellent Pada of Brahman, Kasyapa's Pada, which is divine as well as wherein two hands have come out, the Pada? of the five fires, the prominent Padas of Indra and Agastya and the Pada? of Ravi, Kartikeya, Kraunca and Matanga. In all the Lingas the primordial Gada- dhara, the glorious and manifest Gadadhara, abides in manifest- cum-unmanifest form.

अध्याय २३०

श्लोक 15

संहारलक्षणं तद्वद् ओङ्कारस्य च सम्भवः ।तथैवौंकारमाहात्म्यम् अमरकण्टकीर्तनम्

saṃhāralakṣaṇaṃ tadvad oṅkārasya ca sambhavaḥ / tathaivauṃkāramāhātmyam amarakaṇṭakīrtanam

हिन्दी अर्थ

ध्वजदानात्पापहानिर्यात्राकृदूब्रह्मलोकभाक् । श्राद्धपिण्डप्रदो यस्तु विष्णु नेष्यन्ति वें पितुन शिवो5पि परया प्रीत्या तुष्ठाव755दिगदाधरम् ४२

English

The primordial Gadadhara is stationed 2 as Gayatrl, Savitrl, Sandhya, Sarasvatl, Gayaditya, Uttararka, Daksinarka, Naimisa, Svetarka, Gananatha, the eight Vasus, the leading sages, the eleven Rudras, the Seven Sages, Soma- natha, Siddhesa, Kapardisa, Vinayaka, Narayana, MahalaksmI,, Brahma, Sripurusottama, Markandeycsa, Kautlsa, Angircsa; Pitamaha, Janardana, Mangala, the excellent Pundarlkaksa etc. (these are the various shrines and deities in Gaya). When the Raksasa Heti was killed Visnu went back to his city.

अध्याय २३०

श्लोक 16

अमरेश्वरतीर्थं च तथा दारुवनं महत् ।दारुकेश्वरतीर्थं च तीर्थं वै चरुकेश्वरम्

amareśvaratīrthaṃ ca tathā dāruvanaṃ mahat / dārukeśvaratīrthaṃ ca tīrthaṃ vai carukeśvaram

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तरुपों यो देवो मुण्डपृष्ठादिरूपतः । फल्गुतीर्थादिख्पेण नमाम्यादिगदाधरम्

English

When the Asura was rendered motionless by Brahma in the company of Rudra and others, Vedhas (god Brahma) who was overjoyed eulogised Adyagadapani (the primordial wielder of the club) (as follows):

अध्याय २३०

श्लोक 17

चरुकासङ्गमस् तद्व्यद्वतीपातेश्वरं तथा ।पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञाह्वयं तथा

carukāsaṅgamas tadvyadvatīpāteśvaraṃ tathā / pātāleśvaratīrthaṃ ca koṭiyajñāhvayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तरुपो यो देवो जनादंनस्वरूपतः । मुण्डपृष्ठे स्वयं जातो नमास्थादिगदाधरम् ४४ शिलायां देवरूपिण्यां स्थितं ब्रह्मादिभिः सुरेः । पुजितं सत्कृतं देवस्तं नमामि गदाधरम् य॑ं च दृष्दूवा ततः पृष्ट्वा पूजयित्वा प्रणम्य च। श्राद्धादों ब्रह्मलोकाप्तिनेमास्थादिगदाधरम्ू

English

I bow unto Gadadhara who is the bestower of boons, from whom Times (Death's) blemishes have receded, who is stationed in Gaya, whose attributes are well known, who poss¬ esses many attributes, who is present in the cavity (of the heart), who is in the white-coloured house of the excellent mountain and who is worshipped by all the Ganas (groups).

अध्याय २३०

श्लोक 18

वरुणेश्वरतीर्थं च लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम् ।सिद्धेश्वरं यमेशं च ब्रह्मेश्वरमतः परम्

varuṇeśvaratīrthaṃ ca liṅgānyaṣṭottaraṃ śatam / siddheśvaraṃ yameśaṃ ca brahmeśvaramataḥ param

हिन्दी अर्थ

सह॒दादेश्व जगतो व्यक्तस्थेकं हि कारणम् । अव्यक्तज्ञानरूपं तं नमास्यादिगदाधरम् ४ंद

English

I bow unto Gadadhara, who bestows prosperity on the day, who grants prosperity on the hosts of Devas, who grants royal glory even to Bhava (Siva), whose glory tears down Daityas, who bestows glory in the Kali age and whose glory

अध्याय २३०

श्लोक 19

सारस्वतं चाष्टरुद्रं सावित्रं सोमसंज्ञितम् ।शिवखातं महातीर्थं रुद्रावर्तं द्विजोत्तमाः

sārasvataṃ cāṣṭarudraṃ sāvitraṃ somasaṃjñitam / śivakhātaṃ mahātīrthaṃ rudrāvartaṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

करेगा बह अह्यालोक का अधिकारी होगा । जो श्राद्ध एवं पिडदान करेगा वह अपने पितरों को विष्णुलोक में पहुँचाएगा ।४०-४१। जो व्यक्ति ऊपर के स्तोत्र द्वारा स्तुतिकर आदि गदाघर को श्रद्धापृवंक प्रणाम करेगा, पूजन करेगा, वह अपने पितरों को माधव के समीप पहुँचायेगा । छ्लिव ने भी परम भक्तिबंक आदि गदाधर कौ स्तुति की थी ।४२॥। शिव ने कहा-जो अव्यक्त स्वरूपघारण कर मुण्डपृष्ठपवंत एवं फल्युतोर्थ प्रभूति अन्याध्य

English

The various Padas (footprints) of gods and sages at which Pivd 33 are to be offered are the manifest-cum-unmanifest forms of Adigadadhara. The idols are the manifest forms, unmanifest in Phalgu (TSS 365).

अध्याय २३०

श्लोक 20

ब्रह्मावर्तं परं तीर्थं सूर्यावर्तमतः परम् ।पिप्पलावर्ततीर्थं च पिप्पल्याश्चैव सङ्गमः

brahmāvartaṃ paraṃ tīrthaṃ sūryāvartamataḥ param / pippalāvartatīrthaṃ ca pippalyāścaiva saṅgamaḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थों के स्वरूप में विराजमान है, उस परमदेव आदि गदाघर को हम नभस्कार करते हैं। जो व्यक्ताव्यक्त स्वरूप घारणकर पद, मुखादि चिह्नों के रूप में विराजमान है, उस आदि गदाधरदेव को हम नमस्कार करते हैं । जो भअव्यक्त स्वरूप धारण करनेवाला देव मुण्डपृष्ठ पर जनादंन का स्वरूप धारणकर विराजमान है, उस आदि गदाधर देव को हम नमस्कार करते हैं ।४३-४५। जो देवस्वरूपिणी शिला पर ब्रह्मा प्रभृति देवगणों

English

These are various deities and shrines at Gaya. The presence of Gadadhara is thus claimed everywhere in Gaya.

अध्याय २३०

श्लोक 21

अमरकण्टमाहात्म्यं कपिलासङ्गमस् तथा ।विशल्यासम्भवश्चापि भृगुतुङ्गाद्रिकीर्तनम्

amarakaṇṭamāhātmyaṃ kapilāsaṅgamas tathā / viśalyāsambhavaścāpi bhṛgutuṅgādrikīrtanam

हिन्दी अर्थ

द्वारा पूृजित एवं सत्कृत होकर अवस्थित है, उस गदाघर देव को हम नमस्कार करते हैं। श्राद्धादि में जिसका दर्शन, स्पर्श पूजन एवं प्रणाम करके प्राणी ब्रह्मलोक को प्राप्त करता है, उस आदि गदाधर देव को हम नमस्कार करते हैं। मह॒दादि व्यक्त जगत् का जो एकमात्र कारण स्वरूप है, अव्यक्त एवं ज्ञानस्वरूप हैं, उस आदि गदाधर देव को हम नमस्कार करते हैं ॥४६-४८। जो शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, प्राण एवं अहद्भार से » नाय॑ इलोकः ख. पुस्तके । “इतः प्रभृति जातो नमाम्यादिग्रदाधरमित्यन्त ग्रन्थव्यत्यासः ख. पुस्तके ।

English

I bow unto him who is both steady and unsteady who

अध्याय २३०

श्लोक 22

विशल्यासङ्गमः पुण्यः करमर्दासमागमः ।करमर्देश्वरं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम्

viśalyāsaṅgamaḥ puṇyaḥ karamardāsamāgamaḥ / karamardeśvaraṃ tīrthaṃ cakratīrthamanuttamam

हिन्दी अर्थ

१११० वायुपुराणम्

English

I perpetually bow to the supreme eternal Lord Hari, w-ho is incorporeal, who has no sense organs, who has no birth, who is decorated on Suryavedi 1 (altar of the Sun), to Gadadhara who is devoid of sound and face.

अध्याय २३०

श्लोक 23

सङ्गमो नीलगङ्गायाः विध्वंसस्त्रिपुरस्य च ।कीर्तनं तीर्थदानानां मधुकतृतीयाव्रतम्

saṅgamo nīlagaṅgāyāḥ vidhvaṃsastripurasya ca / kīrtanaṃ tīrthadānānāṃ madhukatṛtīyāvratam

हिन्दी अर्थ

देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहंकारवर्जितम् । जाग्रत्स्वप्तविनिमु क्त नमास्थादिगदाधरम् ४६ नित्यानित्यविनिर्मुक्तं सत्यमानन्दमव्ययम् । तुरीयं ज्योतिरात्मानं नमास्यादिगदाधरम् एवं स्तुतो महेशेन प्रीतो ह्यादिगदाधर:ः । स्थितो देवः शिलायां स ब्रह्माद्रर्देवतें: सह .

English

I bow unto Gadadhara who is present in the heart, who is faster than the mind, who is beyond the reach of the mind, who is always without a second, who is eulogised by learned men in the Vedantas, who is Cidatmaka (pure consciousness) and who is beyond the causes present in Kali.

अध्याय २३०

श्लोक 24

अप्सरेश्वरतीर्थं च देहक्षेपे विधिस्ततः ।तीर्थं ज्वालेश्वरं नाम ज्वालायाः सङ्गमस्तथा

apsareśvaratīrthaṃ ca dehakṣepe vidhistataḥ / tīrthaṃ jvāleśvaraṃ nāma jvālāyāḥ saṅgamastathā

हिन्दी अर्थ

संस्थितं मुण्डपृष्ठादो देवमादिगदाधरम् । स्तुवन्ति पुजयन्तीह ब्रह्मलोक प्रयान्तु ते

English

The primordial wielder of the club, on being eulogised thus by Brahma along with Devas said, "You choose the boon 5 ' and Brahma spoke to him:

अध्याय २३०

श्लोक 25

शक्रतीर्थं कुशावर्तं हंसतीर्थं तथैव च ।अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा

śakratīrthaṃ kuśāvartaṃ haṃsatīrthaṃ tathaiva ca / ambarīṣasya tīrthaṃ ca mahākāleśvaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

धर्मार्थी प्राप्तुयाद्धर्म मर्थार्थोी चार्यमाप्नुयात् । फामानवाप्नुयात्कामी मोक्षार्थों मोक्षमाप्तुयात् +बन्ध्या च लभते पुत्र वेदवेदाज्रपारगम् । राजा विजयमाप्नोति शुद्र॒श्व सुखमाप्नुयात् ३५४

English

€< We will not stay on the rock of divine nature and features without you. We will stay here for ever along with you who have the manifest form. 55

अध्याय २३०

श्लोक 26

मातृकेश्वरतीर्थं च भृगुतुङ्गानुवर्णनम् ।तत्र भैरवमाहात्म्यं चपलेश्वरकीर्तनम्

mātṛkeśvaratīrthaṃ ca bhṛgutuṅgānuvarṇanam / tatra bhairavamāhātmyaṃ capaleśvarakīrtanam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते गयामाहात्म्यं नाम नवाधिकशततमोअध्यायः ।॥१०४॥।

English

"So be it", said Gadadhara and stayed there along with Sri for the protection of the worlds and for the salvation of the people. The manifest form Pundarxkaksa (Visnu) is well known as Janardana.

अध्याय २३०

श्लोक 27

चण्डपाणेश्च माहात्म्यं कावेरीसङ्गमस्तथा ।कुबेरेश्वरतीर्थं च वाराहीसङ्गमस् तथा

caṇḍapāṇeśca māhātmyaṃ kāverīsaṅgamastathā / kubereśvaratīrthaṃ ca vārāhīsaṅgamas tathā

हिन्दी अर्थ

विवर्जित, एवं जागरण, तथा स्वप्न से विहीन है उस आदि गदाधर देव को हम नमस्कार करते हैं। जो नित्य एवं अनित्य के पचड़ों से रहित है, सत्स्वरूप आनन्दस्वरूप एवं अव्यय है, तुरीय आत्मा एवं ज्योति कहा जाता है उस आदि गदाधर को हम नमस्कार करते हैं सनत्कुमार बोले--नारद जी ! महेश्वर द्वारा इस प्रकार स्तुति किये जाने के उपरान्त भगवान् आदि गदाघर ब्रह्मा प्रभृति देवगर्णों के साथ उस शिला के ऊपर स्थित हुए। मृण्डपृष्ठ गिरि पर अवस्थित आदि गदाधर देव की जो लोग स्तुति एबं पूजा करते हैं, वे ब्रह्मलोक को प्राप्त करते हैं ।११-५२। धर्म का अभिलाषी धर्म प्राप्त करता है। अर्थ का अभिलाषी अथ प्राप्त करता है, काम का अभिलाषी काम प्राप्त करता

English

The primordial and eternal form that is incomprehen¬ sible even to the Vedas, is very clear and manifest in the Sveta- kalpa, will become unmanifest in the Varahakalpa although it had become manifest before.

अध्याय २३०

श्लोक 28

सङ्गमश्चण्डवेगायास्तीर्थं चण्डेश्वरं तथा ।एरण्डीसङ्गमः पुण्य एरण्डेश्वरमुत्तमम्

saṅgamaścaṇḍavegāyāstīrthaṃ caṇḍeśvaraṃ tathā / eraṇḍīsaṅgamaḥ puṇya eraṇḍeśvaramuttamam

हिन्दी अर्थ

है, मोक्ष का अभिलाषी मोक्ष की प्राष्ति करता है, वन्ध्या वेद वेदाज़भपारगामी पुत्र प्राप्त करती है. राजा विजय की प्राप्त करता है, शृद्र सुख की प्राप्ति करता है। आदि गदाधर की विधिवत् पूजा कर पुत्र को चाहने वाला अनेक पुत्र प्राप्त करता है। भगवान् विष्ण की पूजा आदि से मनुष्य अपने सभी मानसिक अभिलाषाओं को प्राप्त करता है

English

There is no doubt in this that he will be clearly manifest in Gayasiras for the emancipation of the worlds and the pro¬ tection of the Devas.

अध्याय २३०

श्लोक 29

पितृतीर्थं च तत्रैव ओङ्कारस्य च सम्भवम् ।माहात्म्यं पञ्चलिङ्गानाम् ओङ्कारस्य मुनीश्वराः

pitṛtīrthaṃ ca tatraiva oṅkārasya ca sambhavam / māhātmyaṃ pañcaliṅgānām oṅkārasya munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

श्री वायु महापुराण में गयामाहात्म्य नामक एक सौ नर्वाँ अध्याय समाप्त ॥!०६।। -+न विद्यतेई्यं इलोकः ख. पुस्तके । गृहाज्चलितमात्रेण गयायां गमन प्रति । स्वर्गा रोहणसोपानं पित्॒णां च पदे पदे

English

Refers to the sacred cluster of the Surya temple—Vidyarthi

अध्याय २३०

श्लोक 30

कोटितीर्थस्य माहात्म्यं तीर्थं काकह्रदं तथा ।जम्बुकेश्वरतीर्थं च सारस्वतम् अतः परम्

koṭitīrthasya māhātmyaṃ tīrthaṃ kākahradaṃ tathā / jambukeśvaratīrthaṃ ca sārasvatam ataḥ param

हिन्दी अर्थ

गयायात्रां प्रवक््यासि शुणु नारद मुक्तिदाम्। निष्कृतिः श्राद्धकत णां ब्रह्मणा गोयते पुरा १

English

Those who regularly and devoutly visit lord Adigada¬ dhara will attain wealth, foodgrain, longevity and good health.

अध्याय २३०

श्लोक 31

कपिलासङ्गमस्तद्वत्तीर्थं च कपिलेश्वरम् ।दैत्यसूदनतीर्थं च चक्रतीर्थं च वामनम्

kapilāsaṅgamastadvattīrthaṃ ca kapileśvaram / daityasūdanatīrthaṃ ca cakratīrthaṃ ca vāmanam

हिन्दी अर्थ

उद्यतश्रेद्गयां गन्तुं श्राद्ध कृत्वा विधानतः विधाय कापंटीवेषं कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणमू प्रतिग्रहादुपावत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः । अहंकारविमुक्तो यः स तीर्थेंफलमश्नुते + ४

English

Men who bow unto Adigadadhara with great devotion and faith achieve good qualities, fame and happiness, wives, sons and grandsons. They attain Brahmapura. They will enjoy the fruits of a heap of meritorious action.

अध्याय २३०

श्लोक 32

तीर्थलक्षं विदुः पूर्वे कपिलायास्तु सङ्गमे ।स्वर्गस्य नरकस्यापि लक्षणं मुनिभाषितम्

tīrthalakṣaṃ viduḥ pūrve kapilāyāstu saṅgame / svargasya narakasyāpi lakṣaṇaṃ munibhāṣitam

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमार बोले :--नारद जी ! गया यात्रा की विधि बतला रहा हूँ, जो मृक्ति कौ देनेवाली है, सुनिये। प्राचीनकाल में ब्रह्मा जी ने यह बतलाया था कि गया में श्राद्ध करनेवालों का इस भवबन्धन से निस्तार हो जाता है। विधिपूर्वक श्राद्धकर्म सम्पन्न कर जो ब्यक्ति गया यात्रा के लिए उद्यत हो, उसे चाहिए कि सबंप्रथम श्रा्धकर कौपीन धारणकर अपने ग्राम की प्रदक्षिणा करे, फिर दूसरे ग्राम में जाकर

English

By offering scents, one will be rich in fragrance; by offer¬ ing flowers, he attains good fortune; by offering sweet incense, he attains a kingdom and illumination through lamps.

अध्याय २३०

श्लोक 33

व्यवस्थानं शरीरस्य गोप्रदानानुवर्णनम् ।अशोकवनिकातीर्थं मतङ्गाश्रमवर्णनम्

vyavasthānaṃ śarīrasya gopradānānuvarṇanam / aśokavanikātīrthaṃ mataṅgāśramavarṇanam

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध से शेष अन्न का भक्षण करे, फिर दानादि न लेते हुए प्रतिदिन यात्रा करे। प्रतिग्रह से बचते हुए, सन्तुष्ट चित्त, इन्द्रियों को बस में कर पवित्र मन एवं शरीर से अहंकारादि को छोड़कर जो गया की यात्रा करता है वह तीथ का वास्तविक फल प्राप्त करता है ।१-४॥ जिसके हाथ, पैर एवं मन संयत रहते हैं, विद्या, तप एवं कीति की बहुलता रहती' है, वह वास्तविक तीथे फल का उपभोग करता है। गया क्षेत्र में प्रविष्ट होने पर पूर्व दिशा से महा नदी पड़ती है, उसमें जल हिलोर कर निर्मल जल में स्नान करना चाहिए। फिर

English

By gifting flags, he becomes free from sins; by under¬ taking pilgrimage, he attains Brahmaloka. He who performs a Sraddha and offers Pindas, leads his Pitj-s to Visnu.

अध्याय २३०

श्लोक 34

अशोकेश्वरतीर्थं च मतङ्गेश्वरमुत्तमम् ।तथा मृगवनं पुण्यं तत्र तीर्थं मनोरथम्

aśokeśvaratīrthaṃ ca mataṅgeśvaramuttamam / tathā mṛgavanaṃ puṇyaṃ tatra tīrthaṃ manoratham

हिन्दी अर्थ

“ इत उत्तरमधिका: श्लोका मुद्वितपुस्तकटिपण्यामुपलभ्यन्ते ते च यथा---

English

Those who bow to Adigadadhara with great faith and eulogise him and worship him, lead their Pitrs to Madhava, Even Siva eulogised Adigadadhara with great pleasure.

अध्याय २३०

श्लोक 35

सङ्गमो ऽङ्गारगर्ताया अङ्गारेश्वरमुत्तमम् ।तथा मेघवनं तीर्थं देव्या नामानुकीर्तनम्

saṅgamo 'ṅgāragartāyā aṅgāreśvaramuttamam / tathā meghavanaṃ tīrthaṃ devyā nāmānukīrtanam

हिन्दी अर्थ

देवादीस्तपंयित्वाइथ श्राद्ध कृत्वा यथाविधि । +स्ववेदशाखागदितमर्ध्यावाहनवर्जितम् 0७ अपरे5ह्नि शुचिभूत्वा गच्छेद्दे प्रतपवते । ब्रह्मकुण्ड ततः स्नात्वा देवादोंस्तर्पयेत्सुधीः ८ कव्यवाहो5नलः सोमो यमश्रेवायंमा तथा । अग्निष्वात्ता बहिषदः सोमपाः पितृदेवताः १०

English

I bow to Adigadadhara who though unmanifest, be¬ comes manifest in the form of Munqlaprstha etc. and the holy centre Phalgutlrtha etc.

अध्याय २३०

श्लोक 36

सङ्गमश्चापि कुब्जायास्तीर्थं कुब्जेश्वरं तथा ।बिल्वाम्रकं तथा तीर्थं पूर्णद्वीपमतः परम्

saṅgamaścāpi kubjāyāstīrthaṃ kubjeśvaraṃ tathā / bilvāmrakaṃ tathā tīrthaṃ pūrṇadvīpamataḥ param

हिन्दी अर्थ

आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह। मदीयाः पितरो ये च कुले जाता; सनाभयः

English

I bow down to Adigadadhara whc is both manifest and unmanifest in the forms of Padas and Mukhalingas etc.

अध्याय २३०

श्लोक 37

तथा हिरण्यगर्भायाः सङ्गमः पुण्यकीर्तनः ।द्वीपेश्वरं नाम तीर्थं पुण्यं यज्ञेश्वरं तथा

tathā hiraṇyagarbhāyāḥ saṅgamaḥ puṇyakīrtanaḥ / dvīpeśvaraṃ nāma tīrthaṃ puṇyaṃ yajñeśvaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

आचसम्योकत्वा च पच्चाज्ुं प्राणायाम प्रयत्वनतः । पुनरावृत्तिरहितब्रह्मलोकाप्तिहेतवे 0१३ एवं च विधिवच्छाद्ध छृत्वा पुर्व यथाक्रमस् । पित॒नावाह्म चाभ्यच्ये मन्त्र: पिण्डप्रदों भवेतू. तेम॑स्त्ररथ संपुज्य पस्चगव्यश्र देवताम्

English

I bow down to Adigadadhara who is born naturally on Mundaprstha and who is of unmanifest nature in the form of Janardana.

अध्याय २३०

श्लोक 38

माण्डव्याश्रमतीर्थं च विशोकासङ्गमस्तथा ।वागीश्वरं नाम तीर्थं पुण्यो वै वागुसङ्गमः

māṇḍavyāśramatīrthaṃ ca viśokāsaṅgamastathā / vāgīśvaraṃ nāma tīrthaṃ puṇyo vai vāgusaṅgamaḥ

हिन्दी अर्थ

बिधिपूवंक देवादिकों का दर्पण एवं श्राद्ध कर अपनी कुल परम्परा में प्रचलित वेदशास्ताका उच्चारण करना चाहिए । इसक्राद्धकर्मं को अध्यं एवं आवाहन के बिना ही सम्पन्न करना चाहिए १-७। फिर दुसरे दिन पवित्र होकर प्रेतपंतकी यात्रा करनी चाहिए, फिर ब्रह्म कुण्ड में स्नानकर बुद्धिमान् पुरुष को देवादिकों का तपंण करना चाहिए। प्रेतपवंत पर संयत मन हो सपिंडों का श्राद्धकर्म सम्पन्न करना चाहिए। इस कर्म में बुद्धिमान्

English

I bow down to Gadadhara who is stationed in the Sila of divine features, who is worshipped by Brahma and other Suras and who is honoured by Devas.

अध्याय २३०

श्लोक 39

सहस्रावर्तकं तत्र तीर्थं सौगन्धिकं तथा ।सङ्गमश्च सरस्वत्या ईशानं तीर्थमुत्तमम्

sahasrāvartakaṃ tatra tīrthaṃ saugandhikaṃ tathā / saṅgamaśca sarasvatyā īśānaṃ tīrthamuttamam

हिन्दी अर्थ

पुरुष प्राचीना १ बीती और दक्षिणाभिमुखः होना चाहिए ।८५-९। 'कब्यवाह, अग्नि, चन्द्रमा, यम, अथंमा, झग्निष्वात्त, बहिंषद और सोमपान करनेवाले पितृदेवगण ! महाभाग्यशालियो ! आप लोग यहाँ पधारें । इस तीर्थ में आप लागों की कृपा से सुरक्षित जो हमारे पितरगण तथा हमारे कुल में उत्पन्न होनेवाले अन्यान्य पितरगण हैं, उन्हीं को पिंडदान करने के लिए मैं गयापुरी में आया हूं । हमारे इस श्राद्धकर्म से वे चिरल्तन तृप्ति लाभ करें ।१०-१२। ऐसी प्रार्थना करने के उपरान्त आचमन करके प्रमत्नपृर्वक पाँचों अज्ञों समेत प्राणायाम करके, पुनरागमन से बिरहित ब्रह्मलोक की प्राप्ति के लिए विधिपुरवंक क्रमानुसार श्राद्ध कर्म सम्पन्न करना चाहिए। उस समय पितरों का आवाहनकर उनकी विधिपूर्वेक पूजा और मन्‍्त्रों का उच्चारण कर पिंडदान करना चाहिए। प्रेत शिला आदि तीथथे स्थानों में घृत समेत चरु से पिडदान करना चाहिए। पश्चगब्यों द्वारा

English

I bow down to Adigadadhara on seeing, touching, wor¬ shipping and bowing down to whom people attain Brahmaloka.

अध्याय २३०

श्लोक 40

देवतात्रयतीर्थं च शूलखातं ततः परम् ।ब्रह्मोदं शाङ्करं सौम्यं सारस्वतमतः परम्

devatātrayatīrthaṃ ca śūlakhātaṃ tataḥ param / brahmodaṃ śāṅkaraṃ saumyaṃ sārasvatamataḥ param

हिन्दी अर्थ

उनके मस्त्रों से भलो प्रकार उस स्थान को पविन्नकर मन्त्रों द्वारा देवताओं का पुजन करना चाहिए ।१३-१ 8!

English

I bow down to Adigadadhara who is the sole cause of Mahat etc. that is manifest and who is of the unmanifest form.

अध्याय २३०

श्लोक 41

सहस्रयज्ञतीर्थं च कपालमोचनं तथा ।आग्नेयम् अदितीशं च वाराहं तीर्थमुत्तमम्

sahasrayajñatīrthaṃ ca kapālamocanaṃ tathā / āgneyam aditīśaṃ ca vārāhaṃ tīrthamuttamam

हिन्दी अर्थ

“ नास्त्यर्घमिदं सर. पुस्तके । १. यज्ञोपवीत को दाहिने कंधे पर रखकर बाएँ हाथ को बाहर निकालने की विधि । पित॒कर्मों में इसका प्राय) प्रयोग होता है ।

English

I bow down to Adigadadhara who is devoid of physical body, sense organs, mind, intellect, vital airs and ego and who is free from wakeful and dreaming states.

अध्याय २३०

श्लोक 42

तथा देवपथं तीर्थं तीर्थं यज्ञसहस्रकम् ।शुक्लतीर्थं दीप्तिकेशं विष्णुतीर्थं च योधनम्

tathā devapathaṃ tīrthaṃ tīrthaṃ yajñasahasrakam / śuklatīrthaṃ dīptikeśaṃ viṣṇutīrthaṃ ca yodhanam

हिन्दी अर्थ

अष्दकासु च व॒द्धों च गयायां च भुते5हनि । मातुः भाऊं पृथवकुर्यादन्‍्यत्र + पतिना सह

English

I bow down to Adigadadhara who is free from the eter¬ nal and the non-eternal (state), who is truth, bliss and the un¬ changing state, the fourth one, the luminous Atman.

अध्याय २३०

श्लोक 43

नर्मदेश्वरतीर्थं च वरुणेशं च मारुतम् ।योगेशं रोहिणीतीर्थं दारुतीर्थं च सत्तमाः

narmadeśvaratīrthaṃ ca varuṇeśaṃ ca mārutam / yogeśaṃ rohiṇītīrthaṃ dārutīrthaṃ ca sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

पित॒कर्मों में मनुष्य जितने तिलों को ग्रहण करते हैं, उतने असुरगण सिंह से भयभीत मृग़ों की भाँति वहाँ से दूर चले जाते हैं ।१६। सभी अष्टकाओं में, बृद्धि-श्राद्ध में, गया तीथ्थ में तथा मृत्यु के दिन माता का श्राद्ध अलम से करना चाहिए, अच्यत्र पति (पिता) के साथ ही करना चाहिए । वृद्धि श्राद्ध में सब प्रथम माता का श्राद्ध करके गया में पिता के श्राद्ध को पहले करना चाहिए। दक्षिणाभिमुख होकर क्रमशः कुशों को बिछाकर पिता भादि के लिए पाद्यादि नित्रेदन करना चाहिए । शेष विधान अपने-अपने गृह्य सूत्रों के अनुसार करना चाहिए ।१७-१८। विधिवत् कुशों को बिछाकर एक बार तिल समेत जल दान करने के उपरान्त दक्षिण दिल्ला से प्रारम्भ कर सपिण्डों को श्राद्ध प्रदान करना चाहिए। अंजलि में पितृतो्थों का जल लेकर यत्न पूर्वक उन्हें जल दान करना चाहिए। एक मुट्ठी सत्तू लेकर अक्षेय पिण्ड दान करना चाहिए । अन्य

English

Eulogised thus by Mahesa, Adigadadhara became delighted. That lord stationed himself on the slab along with Brahma and other Devas.

अध्याय २३०

श्लोक 44

ब्रह्मावर्तं च पत्त्रेशं वाह्नं सौरं च कीर्त्यते ।मेघनादं दारुतीर्थं देवतीर्थं गुहाश्रयम्

brahmāvartaṃ ca pattreśaṃ vāhnaṃ sauraṃ ca kīrtyate / meghanādaṃ dārutīrthaṃ devatīrthaṃ guhāśrayam

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धियों को भी आवाहन करके तिल मिश्रित जल का दान कुशों पर करना चाहिए ।१९-२०। “ब्रह्मा से

English

Those who eulogise and worship Lord Adigadadhara who is stationed on the mountain Mun<Japrstha shall attain Brahmaloka.

अध्याय २३०

श्लोक 45

नर्मदेश्वरसंज्ञं तत्कपिलातीर्थमुत्तमम् ।करञ्जेशं कुण्डलेशं पिप्पलादमतः परम्

narmadeśvarasaṃjñaṃ tatkapilātīrthamuttamam / karañjeśaṃ kuṇḍaleśaṃ pippalādamataḥ param

हिन्दी अर्थ

आपषंश्राय प्रयोग: । +-क पुस्तकठिप्पण्यामेतेडधिका: श्लोका एतदग्रे दृश्यन्ते ते च॑ यथा-- पायसेनापि चरुणा सक्तुना पिष्टकेन च गुडेन तण्डुलाद्र्वा पिण्डदान विधीयते उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम माता पिता च भार्या च भगिनी दुहितुः पति: । ३॥॥

English

He who seeks piety shall attain piety; he who seeks love shall secure love and he who seeks salvation shall get salvation.

अध्याय २३०

श्लोक 46

विमलेश्वरतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः ।प्रशंसा शूलभेदस्य तत्रैवान्धकविक्रमः

vimaleśvaratīrthaṃ ca puṣkariṇyāśca saṅgamaḥ / praśaṃsā śūlabhedasya tatraivāndhakavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

पितृष्वसा मातृष्वसा सप्त गोत्राः प्रकीतिता: विशतिविद्यतिः पिन्नोरष्टेन्द्रा: घोडश क्रमातू

English

Even a barren lady gets a son who will be a master of Vedas and their Angas (ancillaries). A king attains victory; a Sudra too shall attain happiness.

अध्याय २३०

श्लोक 47

देवाश्वासनदानं च तथैवान्धकनिग्रहः ।शूलभेदस्य चोत्पत्तिस्तथा पात्रपरीक्षणम्

devāśvāsanadānaṃ ca tathaivāndhakanigrahaḥ / śūlabhedasya cotpattistathā pātraparīkṣaṇam

हिन्दी अर्थ

एकादश द्वादश्ाथ कुलान्येकोत्तरं शतम् । पिता पितामहइ्चेब तथैब प्रपितामहः माता पितामही चेव तथंव प्रपितामही । मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः ॥।

English

o Narada, listen. I shall recount the (procedure of) pilgrimage to Gaya which yields salvation. Redemption for those who perform Sraddha has been sung by Brahma earlier.

अध्याय २३०

श्लोक 48

प्रशंसा दानधर्मस्य ऋषिशृङ्गानुभावनम् ।स्वर्गतिं दीर्घतपसो भानुमत्यास्तथेङ्गितम्

praśaṃsā dānadharmasya ṛṣiśṛṅgānubhāvanam / svargatiṃ dīrghatapaso bhānumatyāstatheṅgitam

हिन्दी अर्थ

इत उत्तरमेतदर्ध ख. पुस्तके तद्यथा--तिला ज्यम्रधुदध्यादि पिण्डद्रब्येषु योजयेत ।

English

If one makes preparations for going to Gaya, 1 one should duly perform Sraddha and circumambulate the vil¬ lage, dressed only in loin cloth like a pilgrim. He shou t en go to the next village and partake of the remainder of the Srad-

अध्याय २३०

श्लोक 49

शबरस्वर्गगमनं माहात्म्यं शूलभेदजम् ।कपिलेश्वरतीर्थं च मोक्षतीर्थमतः परम्

śabarasvargagamanaṃ māhātmyaṃ śūlabhedajam / kapileśvaratīrthaṃ ca mokṣatīrthamataḥ param

हिन्दी अर्थ

( अब्रह्मस्तम्बपयन्तं देवषिपितृमानवा: । तृप्यन्तु पितरः सबवे मातृमातामहादय: )२१ अतीतकुलकोटीनां सप्तद्वीपनिवासिनाम् । आन्रह्मभुवनाल्‍लोकादिंदमस्तु तिलोदकम् मातामहस्तत्पिता च॒ प्रमातामहकादय: । तेषां पिण्डो मया दत्तो द्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् (३२४

English

Verses 2-5 deal with preliminaries before starting onpilgrimage to Gaya.

अध्याय २३०

श्लोक 50

सङ्गमो मोक्षनद्याश्च तीर्थं च विमलेश्वरम् ।तथैवोलूकतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः

saṅgamo mokṣanadyāśca tīrthaṃ ca vimaleśvaram / tathaivolūkatīrthaṃ ca puṣkariṇyāśca saṅgamaḥ

हिन्दी अर्थ

पितुर्भातुः स्वभार्याया भगिन्या दुहितुस्तथा । पितृष्वसुर्मातृष्वसुः सप्त गोत्राः प्रकोतिता १२६ चतुविशतिविशश्न षोडश दहादशव हि। रुद्रादिवसवश्रव कुलान्येकोत्तरं शतम् १२७ ना5पवाहन न दिग्बन्धों न दोषों दृष्टिसंभवः । न कारुण्येन कतंव्यं तीर्थेक्राद्धं विचक्षण:..

English

He whose hands and feet are controlled, the mind is restraiiied and who possesses learning, penance and fame, attains the fruit of the pilgrimage to the holy centre.

अध्याय २३०

श्लोक 51

आदित्येश्वरतीर्थं च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम् ।सङ्गमो भीमकुल्यायास्तीर्थं भीमेश्वरं शुभम्

ādityeśvaratīrthaṃ ca tīrthaṃ vai saṅgameśvaram / saṅgamo bhīmakulyāyāstīrthaṃ bhīmeśvaraṃ śubham

हिन्दी अर्थ

लेकर स्तम्ब तक जो भौ देव, ऋषि, पितर एवं मानव गण हैं, माता मातामह प्रभृति हमारे पितरण गण हैं, वे इस जल दान से संतुष्ट हों। सांतों द्वीपों में निवास करने वाले, करोड़ों से भी अधिक कुलों में उत्पन्न होने वाले ब्रह्द लोक से इस लोक तक सत्र विद्यमान उन्हीं लोगों की तृप्ति के लिए यह तिल मिश्रित जलाञ्जलि है ।२१-२२। पिता, पितामह, प्रपितामह, माता, मातामही, तथा प्रपितामही, मातामह तथा उनके पिता, प्रमातामह प्रभति-- जो भौ हमारे पूर्व पुरुष हैं, उन्हीं लोगों के लिए में यह पिण्डदान कर रहा हूँ, यह अक्षय रूप में उन्हें सन्तुष्ट करे।' अपनी मुट्ठी भर का अथवा हरे आँवले भर का अथवा शमी के पत्ते जितना बड़ा पिण्ड गयाशिर पर प्रदान करना चाहिए । ऐसे पिण्डों को जो व्यक्ति प्रदान करता है वह अपने सात गोत्रों एवं सौ कुल पुरुषों का उद्धार करता है ।२३०२५। पिता, माता, अपनी स्त्री, बहिन, पुत्री, फूआ और

English

After performing the Tarpana of Devas and others and after performing the Sraddha in accordance with the injunc¬ tions, one should recite the Vedic passage belonging to one's own branch but need not perform Arghyapradana (offering of Arghya) and Avahana (invocation).

अध्याय २३०

श्लोक 52

मार्कण्डेश्वरतीर्थं च तथा वै पिप्पलेश्वरम् ।करोटीश्वरतीर्थं च तीर्थमिन्द्रेश्वरं शुभम्

mārkaṇḍeśvaratīrthaṃ ca tathā vai pippaleśvaram / karoṭīśvaratīrthaṃ ca tīrthamindreśvaraṃ śubham

हिन्दी अर्थ

मोसी--- ये सात गोत्र कहें जाते हैं। चौबीस, बीस, सोलह, बारह, ग्यारह, सात और आठ --- इतने पिण्ड दान क्रमशः करने चाहिए। इनके करने से एक सौ एक कुलों का उद्धार होता है । बुद्धिमान् पुरुषों को तीर्थ श्राद्ध में बावाहुन, परदा, शूद्रादिकों के देखने से उत्पन्त होने वाले दोष कोन मानना चाहिए, इसी प्रकार किसी प्रकार की कातरता अथवा करुणा भी न करनी चाहिए ।२६-२३०। तोथ श्राद्धों में मुख्यतया इन्हीं विधियों

English

With all purity, he should perform the Sraddha for those who are Sapindas (haying the similar Pindas i.e. near kinsmen) on the Pretaparvata. The intelligent pilgrim should face the southern direction and wear the sacred thread as Pra- cinaviti (from the right shoulder across the chest and passed un¬ der the left arm.)

अध्याय २३०

श्लोक 53

अगस्त्येशं कुमारेशं व्यासेश्वरमनुत्तमम् ।वैद्यनाथं च केदारम् आनन्देश्वरसंज्ञितम्

agastyeśaṃ kumāreśaṃ vyāseśvaramanuttamam / vaidyanāthaṃ ca kedāram ānandeśvarasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

का पालन होना चाहिए, पिण्ड का आसन, पिण्डदान, प्रत्यवनेजन दक्षिणा तथा अन्न सद्धूल्प । पिण्डदान के पूर्व ऐसा सद्भूल्प करना चाहिए कि अपने कुल में उन सभी मृतकों को, जिनकी कहीं भी गति नहीं हुई, इस कुशासन पर तिलमिश्रित जलदान के द्वारा में आवाहित कर रहा हूं, अपने नाता के कुल में मरे हुए उन सभी लोगों को

English

"The fire with Kavyabala (?), Soma, Yama, Aryama, the Pitf-god, like Agnisvattas, the Barhisads and the Somapas may (please) come; you are the deities of the Pitrs. O blessed deities, my Pitrs are protected by you. Those kindred relations born in the family are to be offered the ball of rice. I

अध्याय २३०

श्लोक 54

मातृतीर्थं च मुण्डेशं चौरं कामेश्वरं तथा ।सङ्गमश्चानुदुह्या वै तीर्थे भीमार्जुनाह्वये ।तीर्थं धर्मेश्वरं नाम लुङ्केश्वरम् अतः परम्

mātṛtīrthaṃ ca muṇḍeśaṃ cauraṃ kāmeśvaraṃ tathā / saṅgamaścānuduhyā vai tīrthe bhīmārjunāhvaye / tīrthaṃ dharmeśvaraṃ nāma luṅkeśvaram ataḥ param

हिन्दी अर्थ

+ इत आरम्य--आर्द्रामलकमात्रकमित्यस्त॑ प्रस्थव्यत्यास: ख. पुस्तके ।

English

Verses6-7 deal with the 1st dayof the Yatra. Va.P.prescribcs only bath in Phalgu, Sraddha and recitation of one's Veda. TSS. ( ) prescribes visit to Pretasila and Sraddha on that very day after Sraddha at Phalgu.

अध्याय २३०

श्लोक 55

ततो धनदतीर्थं च जटेशं मङ्गलेश्वरम् ।कपिलेश्वरतीर्थं च गोपारेश्वरमुत्तमम्

tato dhanadatīrthaṃ ca jaṭeśaṃ maṅgaleśvaram / kapileśvaratīrthaṃ ca gopāreśvaramuttamam

हिन्दी अर्थ

अस्मत्कूले मृता ये च गतियेंषां न विद्यते । तेषामुद्धरणार्थाय इस पिण्डं ददाम्यहम् बन्धुवर्ंकुले ये च गतियेंषां न विद्यते । तेषामुद्धरणार्थाय इस पिण्ड ददाम्यहम्

English

The rites on the 2nd day: Visit to Pretaparvata, bath in Brahma- kuytfa Sraddha, offering of Piitfas first to one's paternal anscetors ( w. 23-

अध्याय २३०

श्लोक 56

मणिनागेश्वरं नाम मणिनद्याश्च सङ्गमः ।तिलकेश्वरतीर्थं च गौतमेशमतः परम्

maṇināgeśvaraṃ nāma maṇinadyāśca saṅgamaḥ / tilakeśvaratīrthaṃ ca gautameśamataḥ param

हिन्दी अर्थ

अजातदन्ता ये केचियये च गर्भे प्रपीडिता: । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्ड ददास्थहम्

English

After saying this and performing Acamana, the pil¬ grim should perform Pranayama with effort, in order to obtain Brahmaloka which is devoid of Pmaravrtti (a return to Sam- sara'again). After performing the Sraddha duly in this manner, he, should invoke the Pitrs and worship them with the mantras. Then he should offer the balls of rice.

अध्याय २३०

श्लोक 57

तत्रैव मातृतीर्थं च मुनिनोक्तं मुनीश्वराः ।शङ्खचूडं च केदारं पाराशरमतः परम्

tatraiva mātṛtīrthaṃ ca muninoktaṃ munīśvarāḥ / śaṅkhacūḍaṃ ca kedāraṃ pārāśaramataḥ param

हिन्दी अर्थ

अग्निदग्धाश्न ये केचिब्नाग्निदग्धास्तथा5परे। विद्युच्चौ रहता ये च॒ तेभ्यः पिण्ड ददाभ्यम् ३८ दावदाहे मृता ये च सिह॒व्याप्रहताश्च ये । दंष्टर्भिः श॒द्धिभिर्वा5पि तेम्यः पिण्ड ददाम्यहम् ॥ उद्बस्धनभृता ये च विषशस्त्रहताभ्र ये। आत्मापघातिनो च ये तेभ्यः पिण्ड ददाम्यहम् ४० अरण्ये वत्मंनि वने क्षुधया तृषया म्ृताः । भुतप्रेतपिशाचाय्यस्तेम्यः पिण्ड ददाम्यहम् ॥४ १

English

In the holy centre, on the Pretas'ila etc. the place must first be washed with Pancagavya separately while their mantras are being recited. Then the deities must be worshipped with offerings of Caru soaked in ghee. So long as the gingelly seeds are taken by the pilgrim in the holy rites of the Pitrs, Asuras run off from the place of holy rites like deer afraid of lion.

अध्याय २३०

श्लोक 58

भीमेश्वरं च चन्द्रेशम् अश्ववत्याश्च सङ्गमः ।बह्वीश्वरं नारदेशं वैद्यनाथं कपीश्वरम्

bhīmeśvaraṃ ca candreśam aśvavatyāśca saṅgamaḥ / bahvīśvaraṃ nāradeśaṃ vaidyanāthaṃ kapīśvaram

हिन्दी अर्थ

भी में इसी कुशासन पर तिलमिश्रित जल द्वारा आवाहित कर रहा हैँ, जिनकी कहीं भी गति नहीं हुईं इसी प्रकार बच्चुवर्गों के कुलों में भी उन मरे हुए लोगों को इस कुशासन पर तिलमिश्रित जलदान के द्वारा आवाहित कर रहा हूँ जिनकी कहीं गति नहीं है ।२९-३२। इन उपर्यक्त मन्त्रों द्वारा तिलमिश्रित जल से कुशों पर उन सभी मृतकों का ध्यान करना चाहिए। आवाहन के उपरान्त भली भाँति पूजन कर उत्हें ऋमानुसार पिण्डदान

English

The Sraddha of the mother 1 should be performed sep¬ arately during the Astakas (i.e. the 8th day of the three months on which the Pitrs are to be propitiated), during the Vrddhi (increase) days and on the day of the death at Gaya. On other occasions the Sraddha should be performed along with that of her husband (i.e. one's father).

अध्याय २३०

श्लोक 59

कुम्भेश्वरं च मार्कण्डं रामेशं लक्ष्मणेश्वरम् ।मेघेश्वरं मत्स्यकेशम् अप्सराह्रदसंज्ञकम्

kumbheśvaraṃ ca mārkaṇḍaṃ rāmeśaṃ lakṣmaṇeśvaram / megheśvaraṃ matsyakeśam apsarāhradasaṃjñakam

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए । अपने कुल में उन मरे हुए लोगों को, जिनकौ कहीं भी गति नहीं हैं, उबारने के लिए में यह पिण्डदान कर रहा हूँ, मातामह के कुल में मरे हुए उन लोगों को उदारने के लिए, जिनकौ कहीं भी गति नहीं है, मैं यह पिण्डदान कर रहा हूँ। बन्धुवर्भों के कुल में मरे हुए उन लोगों को उबारने के लिए में यह पिण्डदान कर रहा हूँ, जिनको कहीं भी गति नहीं मिली ।३३-३६। जो बिना दाँत जमे ही मर गये थे, गर्भ में ही जिनकी मृत्यु हो गई थी, ऐसे लोगों को उबारने के लिए मैं यह पिण्डदान कर रहा हूँ । अग्नि में जल कर मरे हुए जो कोई हों, अग्नि में बिना जलाये गये, जो कोई हों ऐसे लोगों के लिये मैं यह पिण्डदान कर रहा हूँ। बनाग्नि में जो मर गये थे, सिंहों एवं व्याप्नोंसे जिनकी मृत्यु हुई, अथवा अन्याय दाढ़ों वाले, सींगों वाले, हिल जानवरों से जितकी मृत्यु हुई, उनके उद्धार के

English

During Vrddhi Sraddha, that of the mother should be performed first. But at Gaya that of the father should be performed first. The Sraddha is begun with the offerings of Padya at the outset and the proper laying of the Kusa grass with the tips pointing to the south to the father etc. The remaining part of the Sraddha is to be performed as mentioned in the res¬ pective Grhya Sutras.

अध्याय २३०

श्लोक 60

दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं नन्दिकेशं च वारुणम् ।पावकेश्वरतीर्थं च तथैव कपिलेश्वरम्

dadhiskandaṃ madhuskandaṃ nandikeśaṃ ca vāruṇam / pāvakeśvaratīrthaṃ ca tathaiva kapileśvaram

हिन्दी अर्थ

लिए मैं यह पिण्ड प्रदान कर रहा हूँ स्वयं फाँसी के लगाने से जिनकी मृत्यु हुई, विषों एवं शस्त्रों मे जिन्होंने आत्महत्या करके अपने प्राण गँवा दिये, ऐसे आत्महत्यारों के उद्धार के लिये में यह पिण्डदान कर रहा हूँ ।३७-४०। घोर जंगली मार्गों में जो विवश होकर क्षुधा एवं प्यास से मर गये थे, भूतों प्रेतों एवं + एतच्चिद्नान्तर्गतग्रत्थो नास्ति ल, पुस्तके । ने विद्यते5्यं इलोकः क. पुस्तके ।

English

In the case of Sapindas, the Darbha grass is duly spread and the water with gingelly seeds is offered once and the Sraddha is performed on their southern side.

अध्याय २३०

श्लोक 61

नारायणाह्वयं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम् ।चण्डादित्यं परं तीर्थं चण्डिकातीर्थमुत्तमम्

nārāyaṇāhvayaṃ tīrthaṃ cakratīrthamanuttamam / caṇḍādityaṃ paraṃ tīrthaṃ caṇḍikātīrthamuttamam

हिन्दी अर्थ

१११६ वायुपुराणम् रोरव्ये चान्धतामिश्रे (स्रे) कालसूत्रे च ये गताः। तेषासुद्धरणार्थाय इस पिण्ड तदाम्यहम्.

English

The water libation is offered with the sacred water of the Pitrs holding it in the hollow of one's palms. He should then offer the Aksayya (inexhaustible) Pinda with a fistful of powdered fried grain. The other kinsmen are then to be invoked in the Ku£a grass by means of the waters with gingelly seeds.

अध्याय २३०

श्लोक 62

यमहासाह्वयं तीर्थं तथा गङ्गेश्वरं शुभम् ।नन्दिकेश्वरसंज्ञं च नरनारायणाह्वयम्

yamahāsāhvayaṃ tīrthaṃ tathā gaṅgeśvaraṃ śubham / nandikeśvarasaṃjñaṃ ca naranārāyaṇāhvayam

हिन्दी अर्थ

असिपत्रबने घोरे कुम्भीपाकेषु ये गताः । तेषामुद्ध रणार्थाय इस पिण्ड ददाम्यहम् ६४३ अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोक॑ व ये गताः । तेषामुद्ध रणार्याय इस पिण्ड ददास्यहम्

English

The special Sraddha for one's mother is prescribed during the A?takas and in Vrddhi Sraddha.

अध्याय २३०

श्लोक 63

नलेश्वरं च मार्कण्डं शुक्लतीर्थमतः परम् ।व्यासेश्वरं परं तीर्थं तत्र सिद्धेश्वरं तथा

naleśvaraṃ ca mārkaṇḍaṃ śuklatīrthamataḥ param / vyāseśvaraṃ paraṃ tīrthaṃ tatra siddheśvaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अनेकयातनासंस्था: ये नीता यमकिकर: । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्ड ददास्यहम् नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः । तेषासुद्धरणार्थाय इमं पिण्ड ददाम्यहम् ४६ पशुयोनिगता ये च पक्षिकीटसरीसृपा: । अथवा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्य: पिण्ड ददाभ्यहम् . ४७

English

May all those Devas, sages. Pi tj-s and human beings, mothers and maternal grandfathers and others beginning with Brahma and ending with a blade of grass, be propitiated by this water libation.

अध्याय २३०

श्लोक 64

कोटितीर्थं प्रभातीर्थं वासुकीश्वरम् उत्तमम् ।सङ्गमश्च करञ्जाया मार्कण्डेश्वरमुत्तमम्

koṭitīrthaṃ prabhātīrthaṃ vāsukīśvaram uttamam / saṅgamaśca karañjāyā mārkaṇḍeśvaramuttamam

हिन्दी अर्थ

दिव्यन्तरीक्षभूमिष्ठाः पितरो बान्धवादयः मृता असंस्कृता ये च तेम्यः पिण्ड ददास्यहमू

English

May this be the water libation along withgingelly seeds to all those crores of past (members of) families, residing in the seven continents beginning with Brahma and ending with the earth.

अध्याय २३०

श्लोक 65

तीर्थं कोटीश्वरं नाम तथा संकर्षणाह्वयम् ।कनकेशं मन्मथेशं तीर्थं चैवानसूयकम्

tīrthaṃ koṭīśvaraṃ nāma tathā saṃkarṣaṇāhvayam / kanakeśaṃ manmatheśaṃ tīrthaṃ caivānasūyakam

हिन्दी अर्थ

ये केचित्प्रेतरूपेण बतेन्ते पितरों मम । ते स्व तृप्तिमायान्तु पिण्डदानेन सर्वदा (५० पिशाचों से ग्रस्त होने के कारण जिनकी मृत्यु हुई थी, ऐसे लोगों को उबारने के लिए में यह पिण्डप्रदान कर रहा हैँ। अपने घोर पाप कर्मों के कारण जो रोरव, अन्धतामिस्र, एवं कालसूत्र जेसे नरकों में घोर बातनाएँ झेल रहे हैं, उतको उबारने के लिए में यह पिण्ड प्रदान कर रहा हूं ।४१-४२। घोर असिपत्र वन तथा कुम्भीपाक जेसे नरकों में जो अपने पाप कर्मों के फल भोग रहे हैं, उनके उद्धार के लिए में यह पिण्डदान कर रहा हूँ ।

English

A ball of rice has been offered by me to all these: father, grandfather, great-grandfather, mother, grandmother, great-grandmother, maternal grandfather, his father and his grandfather. May that Pinda be of everlasting benefit,

अध्याय २३०

श्लोक 66

एरण्डीसङ्गमः पुण्यो मातृतीर्थं च शोभनम् ।तीर्थं स्वर्णशलाकाख्यं तथा चैवाम्बिकेश्वरम्

eraṇḍīsaṅgamaḥ puṇyo mātṛtīrthaṃ ca śobhanam / tīrthaṃ svarṇaśalākākhyaṃ tathā caivāmbikeśvaram

हिन्दी अर्थ

प्रेततोक में जाकर अन्याग्य यातनाओं से सताये जाने वालों को उबारतने के लिए में यह पिण्ड प्रदान कर रहा हूँ । यम दूलों द्वारा अनेक यातनाओं में जो पीसे जा रहे हैं, ऐसे लोगों को उबारने के लिए में यह पिंड प्रदान कर रहा हूँ । समस्त नरकों एवं सभी प्रकार को यातनाओं में अपने पाप कर्मों के कारण दुःख भोगने वालों को उबारने के लिए में यह पिंड प्रदान कर रहा हूं ।४३-४६। पथ्ु की योनि में उत्पन्न हो चुके हैं, नीच पक्षी, कौट

English

At Gayasiras the Pinda offered is of the size of a first or that of the green emblic myrobalan fruit or that of the leaf of the Sami tree. The devotee shall uplift seven Gotras and a hundred families. The Gotras—seven in number—are those of the father, mother, one's wife (before marriage), one's sister (after marriage), one's daughter (after marriage), and those of the father's sisters and mother's sisters. The hundred and one families are as follows: father and his twentyfour ancestors, mother and her twenty ancestors, wife and her sixteen ancestors, twelve ancestors of the sister's husband, eleven an¬ cestors of the son-in-law, seven ancestors of the husband of the sister of one's father and eight ancestors of the husband of mother's sister.

अध्याय २३०

श्लोक 67

करञ्जेशं भारतेशं नागेशं मुकुटेश्वरम् ।सौभाग्यसुन्दरी तीर्थं धनदेश्वरमुत्तमम्

karañjeśaṃ bhārateśaṃ nāgeśaṃ mukuṭeśvaram / saubhāgyasundarī tīrthaṃ dhanadeśvaramuttamam

हिन्दी अर्थ

एवं सरकने वाले सपं आदि योतियों में जितका जन्म हो चुका है, अथवा वृक्षों को योनि में जो उत्पन्न हो चुके हैं-उन सब को उबारने के लिए में यह पिंड दान कर रहा हूँ । अपने कर्मों के अनुसार अनेक सहस्र जातियों में उत्पन्न हो होकर जो दुःख भोग रहे हैं, जिन्हें मानवयोनि अब दुलंभ हो चुकी है, ऐसे लोगों को उबारने के लिए में यह पिड प्रदान कर रहा हूँ ।॥४७-४८। दिव्य लोक, अन्तरिक्षलोक, एवं भूमिलोक, में उपस्थित अपने बन्धुवर्गों एवं अपने पितरों को उबारने के लिए, जो कभी मृत्यु को प्राप्त हुए परन्तु संस्कार नहीं हुए, में यह पिंड दान कर रहा हूँ । जो हमारे पितरगण इस समय प्रेत रूप में वरतंमान हैं, वे हमारे इस पिडदान से सबंदा के लिए तृप्ति लाभ करें ।४९-५०। जो हमारे इस जन्म के बान्धव अथवा अबान्धव हैं, जो हमारे अन्य

English

There is no invocation in a TirthaSraddha nor is screen erected shutting off the quarters. There is no defect due to the viewing of others. Clever people should not perform the Tirtha- iraddha out of pity.

अध्याय २३०

श्लोक 68

रोहिण्यं चक्रतीर्थं च उत्तरेश्वरसंज्ञितम् ।भोगेश्वरं च केदारं निष्कलङ्कमतः परम्

rohiṇyaṃ cakratīrthaṃ ca uttareśvarasaṃjñitam / bhogeśvaraṃ ca kedāraṃ niṣkalaṅkamataḥ param

हिन्दी अर्थ

2 एतदग्रेईय॑ पाठ: ख. पुस्तके ।स यथा--आब्रह्मस्तस्वपवं त॑ यरत्किचित्सचाइचरम् । मया दत्तेन तोयेन तृप्यन्त भवनत्रयम् ।। इति । “अय॑ इलोको नास्ति ख, पुस्तके ।

English

This following is the procedure in the Tirtha Sraddhas'. providing seat of the Pintfas, offering of the Pintfas, Avane- jaria (ritualistic sprinkling with the Darbha grass), monetary gifts and the Annasarhkalpa (ritualistic expression of one's inten¬ tion in preparing food).

अध्याय २३०

श्लोक 69

मार्कण्डं धौतपापं च तीर्थमाङ्गिरसेश्वरम् ।कोटवीसङ्गमः पुण्यं कोटितीर्थं च तत्र वै

mārkaṇḍaṃ dhautapāpaṃ ca tīrthamāṅgiraseśvaram / koṭavīsaṅgamaḥ puṇyaṃ koṭitīrthaṃ ca tatra vai

हिन्दी अर्थ

आ ब्रह्मणो ये पितृबंशजाता मातुस्तथा वंशभवा सदीयाः । कुलद्ये ये मम दासभूता भृत्यास्तथवा55श्रितसेवका श्र ३५४

English

Mantra: "I invoke all those members of our family who are dead and who have no other way of salvation. I shall

अध्याय २३०

श्लोक 70

अयोनिजं परं तीर्थम् अङ्गारेश्वरमुत्तमम् ।स्कान्दं च नार्मदं ब्राह्मं वाल्मीकेश्वरसंज्ञितम्

ayonijaṃ paraṃ tīrtham aṅgāreśvaramuttamam / skāndaṃ ca nārmadaṃ brāhmaṃ vālmīkeśvarasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

सिन्राणि शिष्या: पशवश्च वक्षा दृष्टा ह्यदृष्टाश्र कृतोपकारा:।

English

I invoke all those persons in the family of our kinsmen who are dead and who have no other way of salvation. I shall invoke them on the Darbha grass with water libations along with gingelly seeds".

अध्याय २३०

श्लोक 71

कोटितीर्थं कपालेशं पाण्डुतीर्थं त्रिलोचनम् ।कपिलेशं कम्बुकेशं प्रभासं कोहनेश्वरम्

koṭitīrthaṃ kapāleśaṃ pāṇḍutīrthaṃ trilocanam / kapileśaṃ kambukeśaṃ prabhāsaṃ kohaneśvaram

हिन्दी अर्थ

एतेश्व सर्वमन्त्रस्तु स्त्रीलिज्भान्तं समुझ्य च् । पिण्डान्द्शाद्यथा पूर्व ज्लीणां मात्नादिकाक़मात् जन्मों के वान्धव हैं, उन सबको हमारा दिया हुआ यह पिंड अक्षय तृप्ति करने वाला हो । पिता के वंश में जो मर चके हैं, माता के वंश में जो मर चुके हैं, हमारे गुरु, श्वशुर एवं बन्धुवर्गों के बंश में जिनकी मृत्यु हो चकी है, जो कोई अन्य बन्धु बान्धव मृत्यु को प्राप्त हुए हों, हमारे कुल में उत्पन्न होने वाले ऐसे लोग, जिनको पिंडदान करने वाला कोइ नहीं है, पुत्र स्त्री आदि से जो रहित रहे, जिनकी क्रिया लुप्त हो गई,

English

Thus the pilgrim should meditate on the Darbhas, repeat these mantras with the offering of water libations along with gingelly seeds, invoke and worship the Pitrs and offer the Pindas in due order.

अध्याय २३०

श्लोक 72

इन्द्रेशं वालुकेशं च देवेशं शक्रमेव च ।नागेश्वरं गौतमेशम् अहल्यातीर्थमुत्तमम्

indreśaṃ vālukeśaṃ ca deveśaṃ śakrameva ca / nāgeśvaraṃ gautameśam ahalyātīrthamuttamam

हिन्दी अर्थ

जन्म से ही जो अच्धे थे, पंगु थे, कुहप थे, गभावस्था में ही जिनकी पृश्यु हो गईं जिन्हें कोई जानता है कोई नहीं जानता, उन सबको हमारा दिया हुआ यह पिंड अक्षय तृप्ति प्रदान करने वाला हो ।५१ ५ । ब्रह्मा से लैकर हमारे पिता के वंश में जों कोई उत्पन्न हुए हों, तथा मेरी माता के वंश में जो उत्पन्न हुए हों, इन दोनों कुलों को, जो दासता एवं भ्रृत्यता के बन्धन में बंधे हुये थे, आश्वित एवं सेवकों में जिनकी गणना की जाती थी,

English

f< I am offering this Pinda in order to uplift those per¬ sons of our family who are dead and who have no other means of salvation.

अध्याय २३०

श्लोक 73

रामेश्वरं मोक्षतीर्थं तथा कुशलवेश्वरौ ।नर्मदेशं कपर्दीशं सागरेशमतः परम्

rāmeśvaraṃ mokṣatīrthaṃ tathā kuśalaveśvarau / narmadeśaṃ kapardīśaṃ sāgareśamataḥ param

हिन्दी अर्थ

मित्र थे, शिष्य, थे पशु, वृक्ष दष्ट एवं अदुष्ट रूप से उपकारक थे, अन्य जन्म में जिनके साथ हमारी सद्भतति थी, उन सबको उबारने के लिये मैं यह पिण्ड प्रदान कर रहा हुं” ।५४-५५॥ इन सभी उपयुक्त मंत्रों का उच्चारण कर माताओं के लिये क्रमानुसार स्त्रीलिंग विशेषण लगाकर पिण्ड प्रदान करना चाहिए । अपने गोत्र के हों अथवा अन्य गोत्र के हों, स्त्री पुरुष के लिये पिण्डदान को विधि पृथक पृथक विहित है, जो प्रथक रूप में नहीं करता उसका श्राद्ध पिण्डदान एवं तपंण सभी निरथंक है। पिण्ड रखने के पात्र में तिल छोड़कर फिर उस को पविन्न जल से पूर्णंकर इन मन्त्रों का उच्चारण करते हुए क्रमानुसार प्रदक्षिणा पूर्वक पिण्डदान करना

English

I am offering this Pinda in order to emancipate those persons of our maternal grandfather's family who are dead and who have no other means of salvation.

अध्याय २३०

श्लोक 74

धौरादित्यं परं तीर्थं तीर्थं चापरयोनिजम् ।पिङ्गलेश्वरतीर्थ च भृग्वीश्वरमनुत्तमम्

dhaurādityaṃ paraṃ tīrthaṃ tīrthaṃ cāparayonijam / piṅgaleśvaratīrtha ca bhṛgvīśvaramanuttamam

हिन्दी अर्थ

१११५ वायुपुराणम्

English

I am offering this Pinda for the uplift of those persons belonging to the family of our kinsmen who are dead and who have no other means of salvation.

अध्याय २३०

श्लोक 75

दशाश्वमेधिकं तीर्थं कोटितीर्थं च सत्तमाः ।मार्कण्डं ब्रह्मतीर्थं च आदिवाराहमुत्तमम्

daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ koṭitīrthaṃ ca sattamāḥ / mārkaṇḍaṃ brahmatīrthaṃ ca ādivārāhamuttamam

हिन्दी अर्थ

पित्स्विसुज्य चा5४चाम्य साक्षिणः श्रावयेत्सुरान् । साक्षिण: सन्तु मे देवा ब्रह्मशानादयस्तथा ॥ मया गयां समासाद्य पितणां निष्कृतिः कृता .. आगतो5स्मि गयां देव पितुकायें गदाधर । त्वमेव साक्षी भगवन्ननुणो5हसृणत्रयात् ३६० सर्वस्थानेषु चेव॑ स्थात्पिण्डदानं तु नारद। प्रेतपबंतसारभ्य कुर्यात्तीथेंषु च क्रमात्

English

I am offering this Pinda for the uplift of those persons who (died) before cutting teeth and those who were afflicted even while in the womb.

अध्याय २३०

श्लोक 76

आशापूराभिधं तीर्थं कौबेरं मारुतं तथा ।वरुणेशं यमेशं च रामेशं कर्कटेश्वरम्

āśāpūrābhidhaṃ tīrthaṃ kauberaṃ mārutaṃ tathā / varuṇeśaṃ yameśaṃ ca rāmeśaṃ karkaṭeśvaram

हिन्दी अर्थ

तिलमिश्नांस्ततः सक्त॒न्निक्षिपेत्प्रेतपबंते । + अपसब्येन देवर्ष दक्षिणाभिमुखेन च ३६२ ये केचित्प्रेतरूपेण बतेन्ते पितरों मम । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु सक्तुभिस्तिलमिश्चितेः

English

I am offering this Pinda to those persons who were duly cremated and who were not those who were struck dead by lightning or by robbers.

अध्याय २३०

श्लोक 77

शक्रेशं सोमतीर्थं च नन्दाह्रदमनुत्तमम् ।वैष्णवं चक्रतीर्थं च रामकेशवसंज्ञितम्

śakreśaṃ somatīrthaṃ ca nandāhradamanuttamam / vaiṣṇavaṃ cakratīrthaṃ ca rāmakeśavasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

साहिये तीत बार सिचन करने के उपरान्त सब को प्रणाम कराके पिण्डदान की विधि को समाप्त करना चाहिए ।५६-५८। पितरों को विससजित कर आचमन करके साक्षी रूप में उपस्थित देवताओं को यह सुनाना चाहिए । ब्रह्मा, शिव प्रभूृति देवगण ! आप लोग हमारे इस काये के साक्षी रहें कि में गया में आकर अपने पितरों के उद्धार का कार्ये सम्पन्न कर चुका देव ! गदाधर ! केवल पितृकार्य के लिये में गया आया हुआ था, भगवन् ! आप ही इसके साक्षी हैं, में अब अपने तीनों ऋणों से मुक्त हूँ ।१६-६०। देवषि नारद जी ! प्रायः सभी तीथे स्थानों में पिण्डदान की यही विधि है, सर्व प्रथम प्रेत प्बंत पर आरम्भ कर क्रमानुसार सभी स्थानों में उक्त क्रम से श्राद्ध करना चाहिए प्रेत पव॑ंत पर तिलमिश्रित सत्त् दक्षिणाभिमुख एवं अपसब्य होकर छोड़ना क्‍ चाहिए ।६१०६२॥ जो कोई हमारे पितरगण प्रेत रूप में कहीं विद्यमान हों, वे इस तिलमिश्रित सत्तु के दान से

English

I am offering this Pinda to those who died in the forest fire, to those who were killed by lions and tigers and those who were slain by horned and fanged (beasts of prey).

अध्याय २३०

श्लोक 78

तथैव रुक्मिणीतीर्थं शिवतीर्थमनुत्तमम् ।जयवाराहर्तीर्थं च तीर्थमस्माहकाह्वयम्

tathaiva rukmiṇītīrthaṃ śivatīrthamanuttamam / jayavārāhartīrthaṃ ca tīrthamasmāhakāhvayam

हिन्दी अर्थ

तृष्ति लाभ करें। ब्रह्मा से लेकर स्तम्ब पर्यन्‍न्त इन चराचर जीव-योनियों में जो भी हमारे पितरयण हों, वे मेरे दिये इस जलदान से सर्वाशतः तृष्ति लाभ करें ।६३-६४। नारद जी ! इस विधि से श्राद्ध करनेवाले प्राणियों के पितरगण निश्चय ही प्रेत योनि से छुटकारा पा जाते हैं। यही नहीं प्रत्युत उसके इस जणुभ कर्म के माहात्म्य से

English

I am offering to those who died by getting hanged, who were killed by poison or by weapons and those who have committed suicide.

अध्याय २३०

श्लोक 79

अङ्गारेशं च सिद्धेशं तपेश्वरमतः परम् ।पुनः सिद्धेश्वरं नामतीर्थं च वरुणेश्वरम्

aṅgāreśaṃ ca siddheśaṃ tapeśvaramataḥ param / punaḥ siddheśvaraṃ nāmatīrthaṃ ca varuṇeśvaram

हिन्दी अर्थ

“तास्त्यधंमिदं क. पुस्तके । + नास्त्यधंमिर्द ख. पुस्तके एकादशाधिकशवतमोष्यायः ११५

English

Iam offering this Pinda for the upliftment of those persons who have fallen into the hells called Raurava, Andha- tamisra and Kalasutra.

अध्याय २३०

श्लोक 80

पराशरेश्वरं पुण्यं कुसुमेशमनुत्तमम् ।कुण्डलेश्वरतीर्थं च तथा कलकलेश्वरम्

parāśareśvaraṃ puṇyaṃ kusumeśamanuttamam / kuṇḍaleśvaratīrthaṃ ca tathā kalakaleśvaram

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते गयामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमोःध्याय: ॥११०॥॥

English

Iam offering this Pinda for the emancipation of those

अध्याय २३०

श्लोक 81

न्यङ्कुवाराहसंज्ञं च अङ्कोलं तीर्थमुत्तमम् ।श्वेतवाराहतीर्थं च भार्गलं सौरमुत्तमम्

nyaṅkuvārāhasaṃjñaṃ ca aṅkolaṃ tīrthamuttamam / śvetavārāhatīrthaṃ ca bhārgalaṃ sauramuttamam

हिन्दी अर्थ

अथेकादशाधिकशततमो ध्याय: आदो तु पञचताोथेषु चोत्तरे मानसे विधि: आचस्य कुशहस्तेन शिरश्राभ्युक्ष्य वारिणा

English

I am offering this Pinda to those who are born in the animal wombs or as birds, worms, insects or reptiles or even as

अध्याय २३०

श्लोक 82

हुङ्कारस्वामितीर्थं च शुक्लतीर्थं च शोभनम् ।सङ्गमो मधुमत्याश्च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम्

huṅkārasvāmitīrthaṃ ca śuklatīrthaṃ ca śobhanam / saṅgamo madhumatyāśca tīrthaṃ vai saṅgameśvaram

हिन्दी अर्थ

उत्तरं मानस गच्छेन्मन्त्रेण स्नानमाचरेत् । उत्तरे मानसे स्नान करोम्यात्मविशुद्धये

English

I am offering the Pinda to those Pitrs who are stationed in heaven, firmament or on the earth and to those kinsmen etc. who have not been cremated duly after death.

अध्याय २३०

श्लोक 83

नर्मदेश्वरसंज्ञं च नदीत्रितयसङ्गमः ।अनेकेश्वरतीर्थं च शर्भेशं मोक्षसंज्ञितम्

narmadeśvarasaṃjñaṃ ca nadītritayasaṅgamaḥ / anekeśvaratīrthaṃ ca śarbheśaṃ mokṣasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

सुर्यंलोकादिसंसिद्धिसिद्धये पितृमुक्तये । »स्नानार्थ तपंणं कृत्वा श्राद्ध कुर्यात्सपिण्डकम् 0३ उसके कुल में कोई प्रेतयोनि में नहीं जाता। गया शिर में वह प्रेत-शिला केवल प्रेतों की विमुक्ति के लिये है, तीथ॑ मंत्रादि के रूप में आदि गदाधर देव भी वहाँ इसी सदाशय से विराजमान हैं ।६५-६६॥।

English

May all those Pitrs of mine be propitiated through this Pinda for ever, those Pitrs who exist in the form of ghosts.

अध्याय २३०

श्लोक 84

कावेरीसङ्गमः पुण्यस्तीर्थं गोपेश्वराह्वयम् ।मार्कण्डेशं च नागेशम् उदम्बर्याश्च सङ्गमः

kāverīsaṅgamaḥ puṇyastīrthaṃ gopeśvarāhvayam / mārkaṇḍeśaṃ ca nāgeśam udambaryāśca saṅgamaḥ

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमार बोले--नारद जी ! सब प्रथम उत्तर मानस में स्थित पाँचो ती्थों में किस श्रकार श्राद्धादिकायं सम्पन्न करने चाहिए, इसकी विधि बतला रहा हूँ । आचमन कर हाथ में कुज्ा लेकर छ्षिर पर जल द्वारा सिचन करे। फिर उत्तर मानस की यात्रा करे और वहाँ जाकर इस मंत्र का उच्चारण करते हुए स्नान करे कि आत्मविशुद्धि के लिये मैं उत्तर मानस में स्नान कर रहा हूँ ।१-९। सूर्य लोक प्रभूतिलोकों

English

This Pinda has been offered by me to those who may or may not have been my kinsmen in this birth but who were my kinsmen in the other births. May it be of everlasting benefit

अध्याय २३०

श्लोक 85

साम्बादित्याह्वयं तीर्थम् उदम्बर्याश्च सङ्गमः ।सिद्धेश्वरं च मार्कण्डं तथा सिद्धेश्वरीकृतम्

sāmbādityāhvayaṃ tīrtham udambaryāśca saṅgamaḥ / siddheśvaraṃ ca mārkaṇḍaṃ tathā siddheśvarīkṛtam

हिन्दी अर्थ

में प्राप्त होने वाली सिद्धियों को प्राप्त करने के लिए तथा अपने पितरों की मुक्ति के लिए यह स्नान ( पाठ:--एतदध॑ स्थानेज्यं देवादींस्तपंयित्वा5य श्रार््ध कृत्वा सपिण्ठकम् इति ख. पुस्तके ।

English

This Pinda has been offered by me to all those who are dead in my father's family, to those who are dead in my mother's family, to those kinsmen, elders, fathers-in-law or other relatives who are dead, to such of those in my family as had neither sons nor wives and hence had been deprived of Pinda offerings, to those who had been defaulters in the holy rites, to those who were born blind, to those who had been lame, to those who had hideous forms, to those who had been prema¬ turely born, to all persons of my family known and unknown. To all those the Pinda has been offered by me. May it be of everlasting benefit in reaching unto them.

अध्याय २३०

श्लोक 86

गोपेशं कपिलेशं च वैद्यनाथमनुत्तमम् ।पिङ्गलेश्वरतीर्थं च सैन्धवायतनं महत्

gopeśaṃ kapileśaṃ ca vaidyanāthamanuttamam / piṅgaleśvaratīrthaṃ ca saindhavāyatanaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

११२० वायुपुराणम्

English

I am offering this Pinda with Svadha to all these: Those who are born in my father's family ever since the days of god Brahma; those who are born in my mother's family; those who had been my servants in both these families; to those attendants and dependents, to the friends, disciples, animals, trees, birds seen or not seen, those who had rendered help unto me; those who had been in contact with me in my previous births".

अध्याय २३०

श्लोक 87

भूतीश्वराह्वयं तीर्थं गङ्गावाहमतः परम् ।गौतमेश्वरतीर्थं च दशाश्वमेधिकं तथा

bhūtīśvarāhvayaṃ tīrthaṃ gaṅgāvāhamataḥ param / gautameśvaratīrthaṃ ca daśāśvamedhikaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

मानसं हि सरो हात्र तस्मादुत्तरमानसम् । सूर्य नत्वाध्चेयित्वाइथ सुर्यलोक नयेत्पितृन् ३४ मध्ये कनखलं तीर्थ त्रिषु लोकेषु विश्वुतम् । स्नातः कनकव-्भाति नरो याति पवित्रताम् ७ तस्य दक्षिणभागे च तोर्थ दक्षिणमानसम् । दक्षिणे मानसे चव तीथ्थ॑त्रयमुदाहतम् ८ स्‍्नात्वा तेषु विधानेन कुर्याच्छादं प्रथक्पृथक् । दक्षिण मानसे स्तानं करोम्यात्मविशुद्धये ६ सुयेलोकादिसंसिद्धिसिद्धये पितृमुक्तये । ब्रह्महत्यादिषापौधयातनाया विमुक्तये ३१०

English

With these Mantras the pilgrim should offer the Pindas to the women too, beginning with mother. In that case he should make necessary changes in the substantives and adjec¬ tives making them conform to the feminine gender.

अध्याय २३०

श्लोक 88

भृगुतीर्थं तथा पुण्यं ख्याता सौभाग्यसुन्दरी ।वृषखातं च तत्रैव केदारं धूतपातकम्

bhṛgutīrthaṃ tathā puṇyaṃ khyātā saubhāgyasundarī / vṛṣakhātaṃ ca tatraiva kedāraṃ dhūtapātakam

हिन्दी अर्थ

दिवाकर करोमीह स्नान दक्षिणमानसे । सूर्य नत्वाध्चेयित्वा च सुयेलोक॑ नयेत्पितुन्

English

Whether in one's own Gotra or in the other man's Gotra, the offering of the Pindas, the performance of Sraddhas and the water libation is futile if done separately.

अध्याय २३०

श्लोक 89

तीर्थं धूतेश्वरीसङ्गमेरण्डीसंज्ञकं तथा ।तीर्थं च कनकेश्वर्या ज्वालेश्वरं ततः परम्

tīrthaṃ dhūteśvarīsaṅgameraṇḍīsaṃjñakaṃ tathā / tīrthaṃ ca kanakeśvaryā jvāleśvaraṃ tataḥ param

हिन्दी अर्थ

कर रहा हूं । स्तान के लिए तर्पण करने के उपरान्त पिण्ड श्राद्ध करे । मानस नामक सरोवर यहाँ वर्तमान है अत: उसका उत्तर मानस नाम पड़ा है। वहाँ सूर्य कों नमस्कार एवं पूजन करने वाला अपने पितरों को सूयों लोक पहुंचाता है ।३-४ परम ऐश्वयंशाली, पालक, चन्द्रमा, मज्भल, बुध, बुहस्पति शुक्र, शनि, राहु एवं केतु स्वरूप सूर्य देव को हमारा नमस्कार है ।” इस प्रकार सूर्य को नमस्कार करने के उपरान्त मौन घारण कर उत्तर मानस से दक्षिण मानस की यात्रा करनी चाहिए । वह उदीचीो का तीर्थ कहा जाता है, वह ओदीच्य तीथे विमुक्ति देनेवाला है; इस तीर्थ में स्नान करनेवाला मनुष्य अपने शरीर से स्वर लोक को प्राप्त करता है ।५-९। तीनों लोकों में विश्यात कनखल नामक तीर्थ मध्यभाग में अव- स्थित है, वहाँ स्नाव करने वाला मनुष्य सुबर्ण की तरह कान्तिशाली एवं परम पुनीत होता है। उसके

English

He should put the gingelly seeds in the vessel of Pindas and fill it with holy water. He should perform the Parisecana rite thrice for all the Pindas and conclude the rite by prostra¬ ting himself (before them).

अध्याय २३०

श्लोक 90

शालग्रामाह्वयं तीर्थं सोमनाथमनुत्तमम् ।तथैवोदीर्णवाराहं तीर्थं चन्द्रप्रभासकम्

śālagrāmāhvayaṃ tīrthaṃ somanāthamanuttamam / tathaivodīrṇavārāhaṃ tīrthaṃ candraprabhāsakam

हिन्दी अर्थ

दक्षिगभाग में दक्षिण मानस नामक तीर्थ है, दक्षिण मानस में तोन तो्थ कहे जाते हैं । इन तीनों तोर्थों में विधिपूर्वंक स्नान पृथक पृथक श्राद्ध कर्मे सम्पन्न करना चाहिए ! आत्म विशुद्धि के लिये दक्षिण मानस में स्नान कर रहा हूँ ।७-६। सूर्य लोक प्रभृति लोकों में प्राप्त होने वालो सिद्धियों की प्राप्ति के लिये पितरों की मुक्ति के लिये, ब्रह्मह॒त्या, घोर पाप कर्मों एवं यातनाओं से छटकारा प्राप्त करने के लिये, है दिवाकर देव ! में

English

After ritualistically dismissing the Pitrs, he should per¬ form Acamana and express these words to Suras as witnesses.

अध्याय २३०

श्लोक 91

द्वादशादित्यतीर्थं च तथा सिद्धेश्वराभिधम् ।कपिलेश्वरतीर्थं च तथा त्रैविक्रमं शुभम्

dvādaśādityatīrthaṃ ca tathā siddheśvarābhidham / kapileśvaratīrthaṃ ca tathā traivikramaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

इस दक्षिण मानस तीर्थ में स्तान कर रहा हूँ, इस प्रकाश सू्यं को नमस्कार एवं पूजित कर मनुष्य अपने पितरों को स्वर लोक पहुंचाता है ।०-११। है सूय्य देव ! मैं आप को तृप्ति एवं पितरों को तारने के लिये नमस्कार कर इदमर्ध न क. पुस्तके । + एतदग्रेई्यं इलोक: क. पुस्तके टिप्पण्याम्ू-अनेन स्नानदानादि कृत्वा श्राद्ध

English

O Lord Gadadhara, I have come to Gaya for the performance of the rites of the Pitrs. 1 O Lord, you alone are the witness thereof. I have become free from the threefold indebtedness".

अध्याय २३०

श्लोक 92

विश्वरूपाह्वयं तीर्थं नारायणकृतं तथा ।मूलश्रीपतितीर्थं च चौलश्रीपतिसंज्ञकम्

viśvarūpāhvayaṃ tīrthaṃ nārāyaṇakṛtaṃ tathā / mūlaśrīpatitīrthaṃ ca caulaśrīpatisaṃjñakam

हिन्दी अर्थ

बरेत् इति खर. पुस्तके ।

English

O Narada, the offering of Pindas in all the places should be like this alone. Beginning with the Preta mountain, he should do it in all the holy spots in due order.

अध्याय २३०

श्लोक 93

देवतीर्थं हंसतीर्थ प्रभासं तीर्थमुत्तमम् ।मूलस्थानं च कण्ठेशमट्टहासमतः परम्

devatīrthaṃ haṃsatīrtha prabhāsaṃ tīrthamuttamam / mūlasthānaṃ ca kaṇṭheśamaṭṭahāsamataḥ param

हिन्दी अर्थ

एकादशाधिकशततमोः्ध्याय: ११२१ ब्रह्मणा प्राथितो विष्णुः फल्गुको हाभवत्पुरा। दक्षिणाग्नौ हुतं तत्न तद्रजः फल्गुतीर्थथषम् 0.

English

Thereafter, O celestial sage, he should throw powdered fried grains mixed with gingelly seeds on the Pretaparvata, anticlockwise and facing the south.

अध्याय २३०

श्लोक 94

भूर्भुवेश्वरतीर्थं च ख्याता शूलेश्वरी तथा ।सारस्वतं दारुकेशमश्विनोस्तीर्थमुत्तमम्

bhūrbhuveśvaratīrthaṃ ca khyātā śūleśvarī tathā / sārasvataṃ dārukeśamaśvinostīrthamuttamam

हिन्दी अर्थ

नमः शिवाय देवाय ईशाय पुरुषाय वे । अघोरवामदेवाय सद्योजाताय शंभवे द

English

To request the supreme deity of Gaya to stand witness to one's visit may appear funny to some, but that denotes the living faith of the pilgrim in Gadadhara.

अध्याय २३०

श्लोक 95

सावित्रीतीर्थमतुलं वालखिल्येश्वरं तथा ।नर्मदेशं मातृतीर्थं देवतीर्थमनुत्तमम्

sāvitrītīrthamatulaṃ vālakhilyeśvaraṃ tathā / narmadeśaṃ mātṛtīrthaṃ devatīrthamanuttamam

हिन्दी अर्थ

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देव॑ गदाधरम् ॥ आत्मान तारयेत्सथो दश पूुर्वानच्दशापरानू रहा हूं, पुत्र, पौत्र, घन, ऐश्वयं, आयु एवं आरोग्य की वृद्धि के लिये नमस्कार कर रहा हूं। तदननन्‍्तर सभी तीथों में श्रेष्ठ फल्गुतीर्थ की यात्रा करनी चाहिए, वहाँ पर श्राद्ध करने से करने वालों की एबं उनके पितरों की सवंदा मुक्ति होती है । ब्रह्मा की प्राथंता पर प्राचीन काल में भगवान् विष्णु स्वयं फल्गु रूप में प्रतिष्ठित हुए । यज्ञ की दक्षिणारिनि में आहुति रूप में पड़ा हुआ रज फल्गुती्थ के रूप में प्रसिद्ध हुआ ।१२-१४॥ निखिल

English

Mantra: "May all those Pitrs of mine be propitiated by means of these powdered fried grains mixed with gingelly seeds, those Pitrs who exist in the form of ghosts.

अध्याय २३०

श्लोक 96

मच्छकेश्वरतीर्थं च शिखितीर्थं च शोभनम् ।कोटितीर्थं मुनिश्रेष्ठास्तत्र कोटीश्वरी मृडा

macchakeśvaratīrthaṃ ca śikhitīrthaṃ ca śobhanam / koṭitīrthaṃ muniśreṣṭhāstatra koṭīśvarī mṛḍā

हिन्दी अर्थ

भवन मण्डल में जितने भी दीर्थ समूह हैं वे देवताओं के साथ इस फल्युतीर्थ में स्नान करने के लिये आते हूँ गड्भा भगवान् विष्णु की पादोदक स्वरूप हैं, किन्तु फल्गु तो स्वयं आदि भदाधर स्वरूप है स्वयं द्रव रूप में वे आदि गदाधर की मूर्ति हैं, यही कारण है कि गज्भा से अधिक उनका माहात््म्य लोग बतलाते हैं ।(५-१६। जो व्यक्ति एक लाख अश्बमेघ यज्ञ करता है, वह भी इतना फल बहीं प्राप्त करता, जितना फल्यु में स्नान

English

May all the mobile and immobile beings begin¬ ning with Brahma and ending with a blade of grass be propitia¬ ted by means of the libation offered by me. O Narada, his Pitrs shall be released from ghosthood. Thanks to his great¬ ness, this ghosthood will never recur in his family.

अध्याय २३०

श्लोक 97

तीर्थं पैतामहं नाम माण्डव्ये श्वरसंज्ञितम् ।तत्र नारायणेशं च अक्रूरेशमतः परम्

tīrthaṃ paitāmahaṃ nāma māṇḍavye śvarasaṃjñitam / tatra nārāyaṇeśaṃ ca akrūreśamataḥ param

हिन्दी अर्थ

करनेवाला पाता है फल्गुतीर्थ में स्‍्तान कर मनुष्य को तपंण एवं सपिण्ड श्राद्ध कर्म अपने गृह्मसूक्त के अनुसार करना चाहिए, पितवामह को नमस्कार करना चाहिए । शिव, ईल्य, पुरुष स्वरूप देव को हम।रा नमस्कार है, अधोर बामदेव सद्योजात एवं शम्भू उपाधि धारण करने वाले देव देव को हम नमस्कार करते हैं ।६७-१६। फल्गुतीय मे स्तात कर आदि गदाधर देव का दर्शन करने वाला मनुष्य अपने को तो तारता ही है, अपने से दस पोढ़ी पूर्व एवं दस पीढ़ी बाद में होनेवालों को भी तुरन्त तारता है । आदि गदाघर देव का इस मंत्र से नमस्कार

English

At the outset, I shall mention the procedure for holy rites in the five holy centres 1 in the Uttara (Northern) Manasa. 2 The pilgrim should perform Acamana and sprinkle water over his head. Then he should go to the Uttaramanasa and perform

अध्याय २३०

श्लोक 98

देवखातं सिद्धरुद्रं वैद्यनाथमनुत्तमम् ।तथैव मातृतीर्थं च उत्तरेशमतः परम्

devakhātaṃ siddharudraṃ vaidyanāthamanuttamam / tathaiva mātṛtīrthaṃ ca uttareśamataḥ param

हिन्दी अर्थ

(2 इत उत्तरमयं इलोको वत॑ते क. पुस्तकटिप्पण्यामू--ब्वस्मिन्‍्फलति फल्ग्वा थौः कामधेनुजंलं मही । दृष्टेरल्तभत यस्मात्फल्यगुतींर्थ न निष्फलम् इति । “फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा इत्यस्मात्आाक् के. पुस्तक टिप्पण्यामधिक एक; इलोकों वर्तते स यथा--फल्युतीर्थों विष्णुणले करोमि स्नानमादुतः । पितृणां निष्णुन्नोकाय भुक्तिमुक्तिप्रसिद्धये इत्नि ।

English

On the third day Pancatirthi rites are to be observed. The five Tirthas are Uttaramanasa, Udicitirtha, Kanakhala, Daksinamanasa and Phalgu. TSS ( ) clarifies that five baths in a day or bath in each of them is not necessary. Phalgutlrth is Gayasiras. The real Kanakhala is near Hardwar. Here the tank is supposed to represent that Himalayan Tirtha.

अध्याय २३०

श्लोक 99

तथैव नर्मदेशां च मातृतीर्थं तथा पुनः ।तथा च कुररीतीर्थं ढौण्ढेशं दशकन्यकम्

tathaiva narmadeśāṃ ca mātṛtīrthaṃ tathā punaḥ / tathā ca kurarītīrthaṃ ḍhauṇḍheśaṃ daśakanyakam

हिन्दी अर्थ

११२२ वायुपुराणमे नत्वा गवाधरं मन्‍्त्रेणानेन पुजयेत् । ओं नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च ॥।

English

As I stated elsewhere, these Sthala Puranas claim ail the sacr ed spots in the three worlds as being present in their locality. The real Uttara Manasa is a twin-lake of Payoda and Pundarika. It is modern Karakul in northern Pamirs (AG ), while Southern Manasa is the twin take Manasa-sarovara and Raksasa Tala of the Kailasa range. But this Purana claims two ponds at Gaya as representing those two magnificent lakes.

अध्याय २३०

श्लोक 100

सुवर्णबिन्दुतीर्थं च ऋणपापप्रमोचनम् ।भारभूतेश्वरं तीर्थं तथा मुण्डीश्वरं विदुः

suvarṇabindutīrthaṃ ca ṛṇapāpapramocanam / bhārabhūteśvaraṃ tīrthaṃ tathā muṇḍīśvaraṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

पड्चतोर्थें नरः स्नात्वा ब्रह्मलोक॑ नयेत्पितुन् । अमृतेः पझचरभिः स्नान पुष्पवस्त्राअलंकृतम्॥ न कुर्याद्यों गदापाणेस्तस्य श्राद्ध निर्थकर्म्

English

Indeed the lake Manasa is here. Hence it is called Uttaramanasa. The devotee shall bow to the Sun and worship him. He will lead the Pitrs to the solar sphere. "Obeisance to the lord and sustainer (Sun) who assumes

अध्याय २३०

श्लोक 101

एकशालं डिण्डिपाणिं तीर्थं चाप्सरसं परम् ।मुन्यालयं च मार्कण्डं गणितादेवताह्वयम्

ekaśālaṃ ḍiṇḍipāṇiṃ tīrthaṃ cāpsarasaṃ param / munyālayaṃ ca mārkaṇḍaṃ gaṇitādevatāhvayam

हिन्दी अर्थ

प्रथमे5क्लि विधि: प्रोक्तो द्वितीये दिवसे ब्रजेत् । धर्मारण्यं तत्र धर्मो यस्माद्यज्ममकारयत् ॥ गमनाद्ब्रह्म लोकाप्तिभवत्येव हि नारद द क्‍ २४

English

The holy centre Kanakhala which is well known in the three worlds is there. One taking bath there, shines like gold. The man attains sanctity.

अध्याय २३०

श्लोक 102

आमलेश्वरतीर्थं च तीर्थं कन्थेश्वरं तथा ।आषाढीतीर्थमित्याहुः शृङ्गीतीर्थं तथैव च

āmaleśvaratīrthaṃ ca tīrthaṃ kantheśvaraṃ tathā / āṣāḍhītīrthamityāhuḥ śṛṅgītīrthaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

प्रमाणं देवता: सन्‍्तु लोकपालाभ्व साक्षिण: । मया5गत्य मतइ-गे5स्मिन्पितृणां निष्कृतिः कृता

English

These are three holy spots in the Southern Manasa. The devotee should take his bath therein duly and perform the Sraddhas severally. "I am performing my holy ablution in the Daksina.Manasa for the purification of the Atman, for the achievement of the solar world etc. and for the salvation of the Pitrs.

अध्याय २३०

श्लोक 103

बकेश्वरतीर्थं च कपालेशं तथैव च ।मार्कण्डं कपिलेशं च एरण्डीसङ्गमस्तथा

bakeśvaratīrthaṃ ca kapāleśaṃ tathaiva ca / mārkaṇḍaṃ kapileśaṃ ca eraṇḍīsaṅgamastathā

हिन्दी अर्थ

पुर्व हि ब्रह्मतीर्थे च कपे श्राद्धादि कारयेत् । तत्कूपयूपयोमंध्ये सर्वास्तारयते पित॒न्॥ धर्म धर्म श्वरं नत्वा महाबोधितरु नमेत् पुजन करना चाहिए । तदन्तर प्रणव ओंकार का उच्चारण करके यह कद्टे कि श्री भगवान् वासुदेव, सदूष॑ंण, प्रधम्न, अनिरद्ध, श्रीधर विष्णु प्रभृति नामों वाले को हमारा बारम्बार नमस्कार है! ।२०२१। पाँचों तीर्थों में स्नान करनेवाला व्यक्ति अपने पितरों को ब्रह्मलोक पहुँचाता है। जो व्यक्ति पञ्चामृत द्वारा स्ताव करा कर सुन्दर पुष्प वस्त्रादि से अलंकृत करके भगवान् गदाधर की पूजा नहीं करता उसकी सारी श्राद्ध क्रिया निरथक

English

O Divakara (Sun), I am taking my holy bath here in Daksinamanasa for the sake of freedom from the torture of the sins of Brahmana-slaughter etc.

अध्याय २३०

श्लोक 104

एरण्डीदेवतातीर्थं रामतीर्थमतःपरम् ।जमदग्नेः परं तीर्थं रेवासागरसङ्गमः

eraṇḍīdevatātīrthaṃ rāmatīrthamataḥparam / jamadagneḥ paraṃ tīrthaṃ revāsāgarasaṅgamaḥ

हिन्दी अर्थ

है। नागकट से गृप्रकूट, गृप्नकट से यूष एवं यूप से उत्तरमानस-येही गयासुर के शिरोभाग कहे जाते हैं, इन्हीं को फल्गुतीर्थ कहते हैं । प्रथम दिन में किये जाने वाले विधानों को बतला चुका । तदनन्तर दूसरे दिन धर्मारण्य की यात्रा करनी चाहिए । इसी धर्मारण्य में भयवान् ब्रह्म ने उक्त यज्ञ का अनुष्ठान किया था । नारद जी ! इस पुनीत धर्मारण्य में गमन मात्र से मृक्ति की प्राप्ति होती है ।२२०२३। फिर मतज्ु वापी में स्नान

English

I bow down to the Sun-god for the propitiation and redemption of the Pitrs and for the increase of sons, grandsons, wealth, prosperity, longevity and health". Daksina Manasa is divided into three separate Tirthas: the northern part is the UdicI Tirtha, the middle is Kanakhala and the southern part is Southern Manasa—TSS 359.

अध्याय २३०

श्लोक 105

लोटनेश्वरतीर्थ तल् लुङ्केशनामकं तथा ।वृषरखातं तत्र कुण्डं तथैव ऋषिसत्तमाः

loṭaneśvaratīrtha tal luṅkeśanāmakaṃ tathā / vṛṣarakhātaṃ tatra kuṇḍaṃ tathaiva ṛṣisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

कर तर्पण एबं श्राद्ध करना चाहिए, वहाँ जाकर मतड-गेश को नमस्कार कर इस मन्त्र का उच्चारण करना चाहिए। है लोकपाल देवगण ! आप हमारे इस कार्य में साक्षी रहें कि मैं इस मतज्भ तीर्थ में आकर अपने पितरों का निस्तार कर चुका ।' प्रथमतः ब्रह्मातीर्थ में जाकर कप पर श्राद्धादि करना भाहिये। उस कप एवं ४ एतशच्छलोकपरतः क. पुस्तकटिप्पंण्यामधिक:इलोको विद्येतो स यथा--मुण्डपृष्ठनगाधरतात्फल्गुतीथ मनुत्तमम् । अन्र श्राद्धादिना सबें पितरो मोक्षमाप्नुयु: । इति । “इदमर्ध न विद्यते ख. पुस्तके ।

English

All the holy centres in all the three worlds come over to Phalgutirtha to take their bath along with Suras.

अध्याय २३०

श्लोक 106

तथा हंसेश्वरंनाम तिलादं वासवेश्वरम् ।तथा कोटीश्वरं तीर्थम् अलिकातीर्थमुत्तमम् ।विमलेश्वरतीर्थं च रेवासागरसङ्गमे

tathā haṃseśvaraṃnāma tilādaṃ vāsaveśvaram / tathā koṭīśvaraṃ tīrtham alikātīrthamuttamam / vimaleśvaratīrthaṃ ca revāsāgarasaṅgame

हिन्दी अर्थ

एकादशाधिकशततमो5ष्याय। द . ११२३

English

Ganga is the water oozing out from the foot of Visnu. But Phalgu is the primordial Gadadhara himself. He assumes the liquid form himself. Hence they call it more sacred than Even he who performs a thousand times thousand horse sacrifices does not attain that fruit which one attains in Phalgutirtha.

अध्याय २३०

श्लोक 107

एवं तीर्थावलिः पुण्या मया प्रोक्ता महर्षयः ।तीर्थसुक्तावलिः पुण्या ग्रथिता तटरज्जुना

evaṃ tīrthāvaliḥ puṇyā mayā proktā maharṣayaḥ / tīrthasuktāvaliḥ puṇyā grathitā taṭarajjunā

हिन्दी अर्थ

नमस्ते5श्वत्थराजाय ब्रह्मविष्णुशिवात्मने । बोधिद्रुमाय कत् णां पितर्णा तारणाय च २८ येहस्मत्कुले मातृवंशे बान्धवा दुर्गति गताः । त्वहर्शनात्स्पशेनाच्च स्वर्गंति यास्तु शाश्वतीमू ऋणतन्रयं मया दत्त गयामागत्य वक्षराट् । त्वत्प्रसादान्महापापाद्विमुक्तोडहूँ भवाणंवात्

English

"I perform the ablution in the waters of Visnu, in Phalgutirtha with due respect, in order to secure Visnuloka for the Pitj-s and for the realisation of worldly pleasures and salvation".

अध्याय २३०

श्लोक 108

नर्मदानीरनिर्णिक्ता मार्कण्डेयविनिर्मिता ।मण्डनायेह साधूनां सर्वलोकहिताय च

narmadānīranirṇiktā mārkaṇḍeyavinirmitā / maṇḍanāyeha sādhūnāṃ sarvalokahitāya ca

हिन्दी अर्थ

तृतोये ब्रह्मसरसि स्नात्वा श्राद्ध सपिण्डकम् । कृत्वा सर्वेप्रमाणेन मन्त्रेण विधिवत्सुत 0३ १ + स्नान करोमि तीर्थेंबस्मिन्नणत्रयविमुक्तये । तत्कृपयपयोम॑ध्ये ब्रह्मलोक॑ नयेत्पित॒न्

English

The man (the pilgrim) should take bath and perform Tarpana and Sraddha in Phalgutirtha in the manner it has been mentioned in his own Sutra (i.e. Grhyasuti'a he follows) with due offerings of Pindas. He shall then bow down to Pitamaha. "Obeisance to lord Siva, Isa, the (great) Purusa, to Aghoravamadeva, Sadyojata and Saiiibhu".

अध्याय २३०

श्लोक 109

दरितध्वान्तशमनीधार्या धर्मार्थिभिः सदा ।अहोरात्रकृतं पापं सकृज्जप्त्वाशु नाशयेत्

daritadhvāntaśamanīdhāryā dharmārthibhiḥ sadā / ahorātrakṛtaṃ pāpaṃ sakṛjjaptvāśu nāśayet

हिन्दी अर्थ

यागं कृत्वोत्यितो यूपो ब्रह्मणा यूप इत्यसो । कृत्वा ब्रह्मसरःश्राद्धं सर्वास्तारयते पित॒न् ३३३ यूपं प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयफल लमभेत् । ब्रह्माणं च नमस्कृत्य ब्रह्मलोक नयेत्पित॒न् नमोषस्तु बरह्मणेडजाय जगज्जन्मादिरूपिणे। भक्तानां च पित॒णां च तारकाय नमो नमः

English

Phalgutirtha is Gayasiras and its boundaries as given in w. 28-2 > from Nagakuta to Grdhrakuta, from there to Yupa and upto Uttara-manasa. It is beneath the mountain Mundaprsfha-A -25-26 and G.P. • differ.

अध्याय २३०

श्लोक 110

त्रिकालं जप्त्वा मासोत्थं शिवाग्रे च त्रिमासिकम् ।मासं जप्त्वाथ वर्षोत्थं वर्षं जप्त्वा शताब्दिकम्

trikālaṃ japtvā māsotthaṃ śivāgre ca trimāsikam / māsaṃ japtvātha varṣotthaṃ varṣaṃ japtvā śatābdikam

हिन्दी अर्थ

गोप्रचारसमीपस्था आम्रा ब्रह्मप्रकल्पिताः । तेषां सेचनमात्रेण पितरो मोक्षगामिनः (णा)

English

After taking bath in Phalgutlrtha and visiting lord Gadadhara, the man (the pilgrim) shall redeem his own soul, ten generations of the past and ten generations of the future. After bowing to Lord Gadadhara, one should wor¬ ship by means of this Mantra: "Om, obeisance to Vasudeva. Obeisance to Sarikarsana, to Pradyumna, to Aniruddha, to Srldhara, to Visnu". After performing the ablution in the "five holy centres", the pilgrim shall lead the Pitrs to Brahmaloka.

अध्याय २३०

श्लोक 111

श्राद्धकाले च विप्राणां भुञ्जतां पुरतः स्थितः ।पठंस्तीर्थावलिं पुण्यां गयाश्राद्धप्रदो भवेत्

śrāddhakāle ca viprāṇāṃ bhuñjatāṃ purataḥ sthitaḥ / paṭhaṃstīrthāvaliṃ puṇyāṃ gayāśrāddhaprado bhavet

हिन्दी अर्थ

यूप के मध्यभाग में श्राद्धादि सम्पन्न करनेवाला मनुष्य अपने समस्त पितरों का उद्धार करता है। वहाँ पर धर्म धर्मेशंवर को नमस्कार कर महाबोधि वक्ष को नमस्कार करना चाहिए ।२४-२७। ब्रह्मा, विष्णु एवं शिवस्वरूप ! अव्वत्यथ राज ! बोधि वक्ष ! आपको हमारा नमस्कार है। यहाँ पर श्राद्धादि सम्पन्न करनेवाले एवं उसके पितरों के तारने के लिये मैं यह क्रिया कर रहा हूँ । हमारे पिता के तथा माता के वंश में उत्पन्न होकर जो बान्धवगण दुर्गंति भोग रहे हैं, वे तुम्हारे दशंन एवं स्पश्न के करने से सबंदा के लिए स्वगलोक की प्राप्ति करें। वृक्षराज ! इस गयापुरी में आकर मैं अपने तीनों ऋणों से मक्त हो गया हूँ, तुम्हारी कृपा से मैं महान् पापों से विमुक्त हो गया हें ।३८-३०। तीसरे दिन ब्रह्मससरोवर में स्नान कर सभी प्रकार की विधियों से संयुक्त, मन्त्रोच्चारण करके सपिण्ड श्राद्ध करे। तीनों ऋणों की मुक्ति प्राप्त करने

English

Futile indeed is the Sraddha of that person who does not bathe the mace-bearing deity by means of Pancamrta nor embellishes it with flowers, garments etc.

अध्याय २३०

श्लोक 112

पूजाकाले च देवानां श्रद्धया पुरतः पठन् ।प्रीणयेत्सर्वदेवांश्च पुनाति सकलं कुलम्

pūjākāle ca devānāṃ śraddhayā purataḥ paṭhan / prīṇayetsarvadevāṃśca punāti sakalaṃ kulam

हिन्दी अर्थ

की कामना से मैं इस तोथे में स्नान कर रहा हूं, इस प्रकार उस कूप ओर यूप के मध्य में श्राद्ध सम्पन्न करने वाला व्यक्ति अपने पितरों को ब्रह्मलोक पहुँचाता है। ब्रह्मा ने यज्ञ समाप्ति के बाद उक्त यूप (यज्ञ समस्त) की प्रतिष्ठा की थी, तभी से उसकी प्रसिद्धि है, ब्रह्म सरोवर में श्राद्ध करके मनुष्य अपने सभी पितरों को तारता है ।३१-३३। उक्त यूप की प्रदक्षिणा करके वाजपेय यज्ञ की फल-प्राप्ति होती है। ब्रह्मा को नमस्कार करने

English

From the Nagakuta mountain to Gfdhrakuta, from there to Tupa and from there upto Uttaramanasa—This is men¬ tioned as Gayasiras. It is otherwise called Phalgutlrtha. The excellent Phalgutlrtha is beneath the mountain Mundaprstha. All the Pitrs shall attain salvation by means of the performance of Sraddha etc.

अध्याय २३०

श्लोक 113

एवं तीर्थावलिः पुण्या रेवातीरद्वयाश्रिता ।मया प्रोक्ता मुनिश्रेष्ठास्तथैवशृणुतानघाः

evaṃ tīrthāvaliḥ puṇyā revātīradvayāśritā / mayā proktā muniśreṣṭhāstathaivaśṛṇutānaghāḥ

हिन्दी अर्थ

वाला अपने पितरों को ब्रह्मलोक की प्राप्ति कराता है। अजन्मा, निखिल चराचर जगत् के आदि कर्ता भगवान् ब्रह्मा को हमारा नमस्कार है, अपने भक्तों एवं पितरों के उद्धारक ब्रह्माजी को बारम्बार हमारा नमस्कार है ।३४-३४। गोत्रचार के समीप में ब्रह्मा द्वारा लग्राये गये आमम्र के वक्ष हैं, उनके सोंचने मात्र से पितरगण मोक्ष के अधिकारी हो जाते हैं ब्रह्मसरोवर में उत्पन्न होनेवाले आम्र के बक्ष ब्रह्मदेव मय हैं, स्वयं + नास्त्यधें मिंदं ख. पुस्तके ।

English

Thus the procedure of the first day has been explained. The Second Day:

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 230
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.