Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
26
अध्याय 26 / 232

Adhyaya 26

169 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ169 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २६

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये नीलगङ्गायाः सङ्गममाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चविंशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २६ युधिष्ठिर उवाच: जालेश्वरे ऽपि यत्प्रोक्तं त्वया पूर्वं द्विजोत्तम ।तत्कथं तु भवेत्पुण्यम् ऋषिसिद्धनिषेवितम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye nīlagaṅgāyāḥ saṅgamamāhātmyavarṇanaṃnāma pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 26 yudhiṣṭhira uvāca: jāleśvare 'pi yatproktaṃ tvayā pūrvaṃ dvijottama / tatkathaṃ tu bhavetpuṇyam ṛṣisiddhaniṣevitam

हिन्दी अर्थ

सप्तर्षयो मनुश्चेंव देवाश्चेर्द्रपुरोंगमा: । एतत्कालस्य बिज्ञेयं मर्षाग्नं तु प्रमाणतः २१ एप मन्वन्तरे तेषां मानुषान्तः प्रकीतितः । प्रणवान्ताभ्व ये देंवाः साध्या देवगण/श्न ये २२ विश्वे देवाश्व ये नित्या: कल्पं॑ जीवन्ति ते गणा: । अय॑ यों वर्तते कल्यो वाराहः स तु फीर्त्यते ॥॥

English

O intelligent one, wonderful are the secrets which you have truthfully spoken for blessing the worlds.

अध्याय २६

श्लोक 2

श्रीमार्कण्डेय उवाच: जालेश्वरात् परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।तस्योत्पत्तिं कथयतः शृणु त्वं पाण्डुनन्दन

śrīmārkaṇḍeya uvāca: jāleśvarāt paraṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / tasyotpattiṃ kathayataḥ śṛṇu tvaṃ pāṇḍunandana

हिन्दी अर्थ

कस्माहाराहकल्पौषय॑ नामतः परिकीरतितः । कस्माच्च कांरणादेवों वराह इति कौर्त्य॑ते २४

English

There I have a doubt regarding the incarnations of the trident-bearing lord. What is the reason that the great. God (Mahadeva) avoids the previous Yugas and takes incarnation m the terrible Kali age (only)?

अध्याय २६

श्लोक 3

पुरा ऋषिगणाः सर्वे सेन्द्राश्चैव मरुद्गणाः ।तापिता असुरैः सर्वैः क्षयं नीता ह्यनेकशः

purā ṛṣigaṇāḥ sarve sendrāścaiva marudgaṇāḥ / tāpitā asuraiḥ sarvaiḥ kṣayaṃ nītā hyanekaśaḥ

हिन्दी अर्थ

को वा वराहों भगवान्करय योनिः किमांत्मक: बराह: कथमुत्पन्न एतदिच्छामि बेदितुम् २५

English

I wish to know how the lord took up incarnation in this Vaivasvata Manvantara.

अध्याय २६

श्लोक 4

बाणासुरप्रभृतिभिर्जम्भशुम्भपुरोगमैः ।वध्यमाना ह्यनेकैश्च ब्रह्माणं शरणं गताः

bāṇāsuraprabhṛtibhirjambhaśumbhapurogamaiḥ / vadhyamānā hyanekaiśca brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

सौ करोड़ एवं बांसठ करौड़ सत्तर नियुत॑ कल्पाद की वर्षसंख्या कही गईं हैं।१४-१५६। इसका (एवं भाग वर्ष परिमाण कहा गया है। एक सौ अठंहत्तर करोड़ दो लाख नब्बे नियुत के मानुष परिभाण से वंवस्वत मन्वन्तर है। कल्पाद माव का दुगुना परिमाण कल्प का परिमराण है।१६-१८। आने वाले सातों कंलपों का काल परिमाण और संख्या यथाक्रम इसी प्रकार समझनां चाहिए। यही ईइबरानुमोदित है ।१९। पाँच सा

English

There is nothing unknown to you in this or in the other world. O intelligent lord, if I deserve to hear that great account please tell me. I ask you humbly for the instruction of t e devotees.

अध्याय २६

श्लोक 5

विमानैः पर्वताकारैर् हयैश्चैव गजोपमैः ।स्यन्दनैर्नगराकारैः सिंहशार्दूलयोजितैः

vimānaiḥ parvatākārair hayaiścaiva gajopamaiḥ / syandanairnagarākāraiḥ siṃhaśārdūlayojitaiḥ

हिन्दी अर्थ

आठ नियुत, अस्सी सौ नियुत और चौरासी प्रयुत कालपय॑न्त सप्ताषि, ममु और इन्द्रादि देवता वर्षकाल प्रमाण से विद्यमान रहते हैं, ऐसा जानना चाहिएं। इस मन्वन्तर के अन्त में मनुष्यों का भी अब्त हो जाता है। प्रणव प्रतिपाद्य देवता, सांध्य और विश्वदेवता जी नित्य कहे जाते हैं, वे भी कल्पंपथ॑न्त हीं जीते हैं। यह जौ कल्प बीत रहा है, वह वाराह कल्प के नाम से प्रसिद्ध है। इसमें स्वायम्भुवादि चौवह मनु आाविभूत

English

This esoteric exposition of Om, tracing to it the £ re *°** ° ls sll0WS (and consonants also) and connecting 14 Manus with the '

अध्याय २६

श्लोक 6

कच्छपैर्मकरैश्चान्ये जग्मुरन्ये पदातयः ।प्राप्य ते परमं स्थानमशक्यं यदधार्मिकैः

kacchapairmakaraiścānye jagmuranye padātayaḥ / prāpya te paramaṃ sthānamaśakyaṃ yadadhārmikaiḥ

हिन्दी अर्थ

होते हैं १२०-२३।

English

Thus asked, Lord Vayu of great brilliance honoured by the people and engaged in their welfare said:

अध्याय २६

श्लोक 7

दृष्ट्वा पद्मोद्भवं देवं सर्वलोकस्य शङ्करम् ।ते सर्वे तत्र गत्वा तु स्तुतिं चक्रुः समाहिताः

dṛṣṭvā padmodbhavaṃ devaṃ sarvalokasya śaṅkaram / te sarve tatra gatvā tu stutiṃ cakruḥ samāhitāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिगण बोले--“किस कारण यहं वाराहकल्प के नाम से प्रसिद्ध है? किस कारण से वे देव बाराह कहे गये ? भगवान् वराह कौन हैं ? वे किसके उत्पादक हैं ? उनका क्‍या स्वरूप है ? वे किस प्रकार उत्पन्न हये ? हम लोगों को यह जानने की इंच्छा है”

English

"O son of Gadhi, what you have asked me is a great secret in the world. I shall explain everything. Please listen as I narrate this to you.

अध्याय २६

श्लोक 8

देवा ऊचुः ।जयामेय जयाभेद जय सम्भूतिकारक ।पद्मयोने सुरश्रेष्ठ त्वां वयं शरणं गताः

devā ūcuḥ / jayāmeya jayābheda jaya sambhūtikāraka / padmayone suraśreṣṭha tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

भवस्तु प्रदन्न: कल्पो लोकादों प्रथितः पुरा। ज्ञातव्यों भगवान्यत्र ह्यानन्दः सांप्रतः स्वयम्.

English

Formerly, when a thousand divine years had elapsed in

अध्याय २६

श्लोक 9

तच्छ्रुत्वा तु वचो देवो देवानां भावितात्मनाम् ।मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच पितामहः

tacchrutvā tu vaco devo devānāṃ bhāvitātmanām / meghagambhīrayā vācā pratyuvāca pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मस्थानभिदं दिव्य॑ प्राप्त वा दिव्यसंभवभ् । द्वितोयस्तु भुवः कल्पस्तृुतोयस्तप उच्यते

English

While he was contemplating, a boy manifested himself. His body was emitting divine fragrance. He was reciting nectar¬ like divine Vedas.

अध्याय २६

श्लोक 10

किं वो ह्यागमनं देवाः सर्वेषां च विवर्णता ।केनावमानिताः सर्वे शीघ्रं कथयतामराः

kiṃ vo hyāgamanaṃ devāḥ sarveṣāṃ ca vivarṇatā / kenāvamānitāḥ sarve śīghraṃ kathayatāmarāḥ

हिन्दी अर्थ

अष्ठमस्तु भवेद्क्विनंवमों हृव्यवाहनः । सावित्नों दशमः कल्पो भुवस्त्वेकादशः स्मृतः ॥३ १ उशिको द्वादशस्तत्र कुशिकस्तु त्रयोदशः । चतुदंशस्तु गन्धर्वो गांधारो यत्र वे स्व॒रः

English

He was repeating the Vedic lore that had neither sound, nor touch, nor colour nor smell nor taste and which the four¬ faced lord (Brahma) had secured.

अध्याय २६

श्लोक 11

देवा ऊचुः ।बाणो नाम महावीर्यो दानवो बलदर्पितः ।तेनास्माकं हृतं सर्वं धनरत्नैर्वियोजिताः

devā ūcuḥ / bāṇo nāma mahāvīryo dānavo baladarpitaḥ / tenāsmākaṃ hṛtaṃ sarvaṃ dhanaratnairviyojitāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषभो यत्र संभुतः स्व॒रो लोकमनोहरः । षड्जस्तु षोडशः कल्प: षडजना यतन्न चर्षयः

English

Then he became engrossed in meditation. After perform¬ ing terrible penance, he thought within himself thrice, "Who is this?"

अध्याय २६

श्लोक 12

देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ।चिन्तयामास देवेशस्तस्य नाशाय या क्रिया

devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ / cintayāmāsa deveśastasya nāśāya yā kriyā

हिन्दी अर्थ

शिशिरश्न वसन्तभ्न निदाघो वर्ष एव च । शरद्धेमन्‍्त इत्येते मानसा ब्रह्मण: सुताः ३३५

English

While he was contemplating thus, an eternal (imperish¬ able) syllable manifested itself. It was devoid of any sound, touch, form, taste or smell.

अध्याय २६

श्लोक 13

अवध्यो दानवः पापः सर्वेषां वै दिवौकसाम् ।मुक्त्वा तु शङ्करं देवं न मया न च विष्णुना

avadhyo dānavaḥ pāpaḥ sarveṣāṃ vai divaukasām / muktvā tu śaṅkaraṃ devaṃ na mayā na ca viṣṇunā

हिन्दी अर्थ

नमन 3-43 “33333. ७3-33 आम. -++क 3५ ..- 3७ कनन--बननपकपेगनननीनियनययट + “++ननननननान नम नमन सन ++-+-++ सन तजनाननतननियनायपी क्‍»न-ननननन-नक+मन न ननीनननमक॑ ॑न+-3-त 8 “न पिन पिनन-यन-नीय न पिननतीयन-नमकीनीनीनीनीनाननन नन+- अनजान

English

Then he saw his own form, the most excellect one in the worlds. Meditating upon the lord, he saw it again.

अध्याय २६

श्लोक 14

तत्रैव सर्वे गच्छामो यत्र देवो महेश्वरः ।स गतिश्चैव सर्वेषां विद्यते ऽन्यो न कश्चन

tatraiva sarve gacchāmo yatra devo maheśvaraḥ / sa gatiścaiva sarveṣāṃ vidyate 'nyo na kaścana

हिन्दी अर्थ

चायु बोले--वराह जिस प्रकार जिस प्रयोजन के लिये उत्पन्न हुये, कल्प का बराह नाम पड़ने का कारण, कल्प का स्वरूप, विवृत्ति और दोनों कल्पों का अन्तर जिस प्रकार कल्पित हुआ है, उसे हमने जैसे देखा है, और सुना है, बसे ही कह रहे हैं ।॥२६-२७। सृष्टि के पहले भवकल्प हुआ । इस कल्प में स्वयं ज्ञातव्य आनन्दमय साम्प्रत भगवान् थे। उन्होंने दिव्य सम्भव, आधारभूत ब्रह्म स्थान प्राप्त किया था।

English

He saw that it was white, red, yellow and black. He looked into the colour. It was neither a woman nor a eunuch.

अध्याय २६

श्लोक 15

एवमुक्त्वा सुरैः सर्वैर्ब्रह्मा वेदविदांवरः ।ब्राह्मणैः सह विद्वद्भिरतो यत्र महेश्वरः

evamuktvā suraiḥ sarvairbrahmā vedavidāṃvaraḥ / brāhmaṇaiḥ saha vidvadbhirato yatra maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

चौदह॒वाँ गान्धार कल्प हुआ । इस कल्प में गान्धार स्वर उत्पन्न हुआ था ।२५-३२। उसी गान्धार स्व॒र से नाद और गनन्‍्धर्वों की उत्पत्ति हुई है। है ब्राह्मणो ! पन्द्रहवाँ कल्प ऋषभ हुआ, ऐसा जानिये। इसी कल्प में लोक मनोहर ऋषभ स्वर उत्पन्न हुआ। षडज नामक सोलह॒वाँ कल्प हुआ, जिसमें छः ऋषि प्रसिद्ध थे । शिशिर, वसन्‍्त, निदांघ, वर्षा, शरत् और हेमन्त नामक ये छवों ऋषि ब्रह्मा के मानस पुत्र थे

English

After knowing it, he contemplated over the syllable for a pretty long time. While meditating thus, the syllable came out of his throat.

अध्याय २६

श्लोक 16

स्तुतिभिश्च सुपुष्टाभिस्तुष्टाव परमेश्वरम्

stutibhiśca supuṣṭābhistuṣṭāva parameśvaram

हिन्दी अर्थ

सोलहवें कल्प में वे पुत्र पडज से उत्पन्न हुए। यतः इन छवों के होने से ऐसा ज्ञात हुआ मानों महेश्वर ही सद्यः स्वयं उत्पन्न हो गए । इसलिये समुद्र की तरह गम्भीर ध्वनि वाला षड्ज स्वर उत्पन्न हुआ। सत्रहवाँ कल्प मार्जालीय नाम से ख्यात है इसलिये कि, इस कल्प में ब्रह्म सम्बन्धी मार्जालीय कर्म सृष्ट हुआ था

English

It consisted of one single mdtra. Its sound was very loud. It was white in colour and very pure. That Omkdra would be the Veda. The syllable was verily Mahesvara himself. 1

अध्याय २६

श्लोक 17

देवा ऊचुः ।जय त्वं देवदेवेश जयोमार्धशरीरधृक् ।वृषासन महाबाहो शशाङ्ककृतभूषण

devā ūcuḥ / jaya tvaṃ devadeveśa jayomārdhaśarīradhṛk / vṛṣāsana mahābāho śaśāṅkakṛtabhūṣaṇa

हिन्दी अर्थ

१३२ द वायुपुराणम्

English

While the self-born Brahma was contemplating, the red

अध्याय २६

श्लोक 18

नमः शूलाग्रहस्ताय नमः खट्वाङ्गधारिणे ।जय भूतपते देव दक्षयज्ञविनाशन

namaḥ śūlāgrahastāya namaḥ khaṭvāṅgadhāriṇe / jaya bhūtapate deva dakṣayajñavināśana

हिन्दी अर्थ

ततस्त्वेकोर्नावशस्तु कल्पो बेराजकः स्मृतः । बराजो यत्र भगवान्मनुर्वे ब्रह्मण: सुतः (३४० तस्य पुत्रस्तु धर्मात्मा दधोचिरनाम धामिक: । प्रजापतिमंहातेजा बशुव त्रिदशेश्वर: ..

English

The identification of Om, Brahman or Vedas biva s greatness in the minds oflisteners.

अध्याय २६

श्लोक 19

पञ्चाक्षर नमो देव पञ्चभूतात्मविग्रह ।पञ्चवक्त्रमयेशान वेदैस्त्वं तु प्रगीयसे

pañcākṣara namo deva pañcabhūtātmavigraha / pañcavaktramayeśāna vedaistvaṃ tu pragīyase

हिन्दी अर्थ

अकामयत गायत्री यजमानं प्रजापतिम् । तस्माज्जज्ञे स्व॒रः स्निग्धः पुत्रस्तस्य दधीचिनः ४२ ततो विशतिमः कल्पो निषादः परिकीतितः । प्रजापतिस्तु तं दृष्ट्वा स्वयंभुप्रभवं तदा

English

While he was contemplating, the Lord, due to his power of Lordship, turned it into a syllable of two malras.

अध्याय २६

श्लोक 20

सृष्टिपालनसंहारांस्त्वं सदा कुरुषे नमः ।अष्टमूर्ते स्मरहर स्मर सत्यं यथा स्तुतः

sṛṣṭipālanasaṃhārāṃstvaṃ sadā kuruṣe namaḥ / aṣṭamūrte smarahara smara satyaṃ yathā stutaḥ

हिन्दी अर्थ

तमुबाचर महातेजा ब्रह्म लोकपितामहः । ऊध्वंबाहुं तपोग्लानं दुःखित॑ क्षुत्पिपासितम् (४४५

English

Then he thought of the Aksara as consisting of two Mdtrds. It manifested itself as red. The Yajur-veda was born out of it.

अध्याय २६

श्लोक 21

पञ्चात्मिका तनुर्देव ब्राह्मणैस्ते प्रगीयते ।सद्यो वामे तथाघोरे ईशो तत्पुरुषे तथा

pañcātmikā tanurdeva brāhmaṇaiste pragīyate / sadyo vāme tathāghore īśo tatpuruṣe tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा: पञ्चते ब्रह्मण: समाः । तेस्त्वर्थंवादिभियुकक्‍तरर्बवाग्भिरिष्टो महेश्वरः ४८

English

The Yajur mantra begins Hsetva urjelva vdyavastha devo vah savita punah (TS 1.1.1 and 1.1.15). TheRgveda is declared to be (consisting) of a single matra and the Yajurveda of two mdtrds.

अध्याय २६

श्लोक 22

हेमजाले सुविस्तीर्णे हंसवत्कूजसे हर ।एवं स्तुतो मुनिगणैर्ब्रह्माद्यैश्च सुरासुरैः

hemajāle suvistīrṇe haṃsavatkūjase hara / evaṃ stuto munigaṇairbrahmādyaiśca surāsuraiḥ

हिन्दी अर्थ

द्वाविशस्तु तथा कल्पो विज्ञेयो मेघबाहन: । यत्र विष्णुमहाबाहुमेंघी भृत्वा महेश्वरम्् ५०

English

On perceiving the Veda and the Aksara of two Mdtrds, lord Brahma contemplated over the Aksara of two Mdtrds.

अध्याय २६

श्लोक 23

प्रहृष्टः सुमना भूत्वा सुरसङ्घानुवाच ह

prahṛṣṭaḥ sumanā bhūtvā surasaṅghānuvāca ha

हिन्दी अर्थ

अठारहवें कल्प का नाम था मध्यम । जिसमें धेवत से भी श्रेष्ठ मध्यम स्वर उत्पन्न हुआ ब्रह्मा की सृष्टि में वह मध्यम नाम से र्यात हुआ । उन्नीसवाँ कल्प वेराजक कहलाता है। जिसमें ब्रह्मा के पुत्र वेराज मनु हुए। उन्हें दधीचि नाम का धर्मात्मा पुत्र हुआ। ये ही अत्यन्त तेजस्वी अधिपति प्रजापति यजन कर रहे थे, कि गायत्री ने उनकी कामना की । जिससे दधीचि को पुत्रस्वरूप स्निग्ध स्वर उत्पन्न हुआ

English

While he was contemplating Ornkara appeared. Then Brahma thought over the Aksara Ornkara.

अध्याय २६

श्लोक 24

ईश्वर उवाच: स्वागतं देवविप्राणां सुप्रभाताद्य शर्वरी ।किं कुर्मो वदत क्षिप्रं को ऽन्यः सेव्यः सुरासुरैः

īśvara uvāca: svāgataṃ devaviprāṇāṃ suprabhātādya śarvarī / kiṃ kurmo vadata kṣipraṃ ko 'nyaḥ sevyaḥ surāsuraiḥ

हिन्दी अर्थ

बीसवाँ निषाद कल्प कहलाता है। प्रजापति ने उस स्वयम्भू-संजात निषाद को देख कर सृष्टि कर्म से हाथ रोक लिया । निषाद भी तपस्या करने लगा । जितेन्द्रिय निषाद निराहार रहकर देवों के वर्ष से हजार वर्षों तक तप करता रहा ।४३-४४। महातेजस्वी लोक-पितामह ब्रह्मा ने तब उस निषाद से, जो कि तपस्या के कारण कृश, दुःखित, भूख प्यास से व्याकुल, शान्‍त और हाथ ऊपर उठाये तपस्या कर रहा था,

English

Then he observed the yellow Rk that rose up, beginn¬ ing with the words "agna dyahi vitaje grneno havja dalaye ". (RV VI. 16. 10, also Samaveda 1.1

अध्याय २६

श्लोक 25

किं दुःखं को नु सन्तापः कुतो वो भयमागतम् ।कथयध्वं महाभागाः कारणं यन्मनोगतम्

kiṃ duḥkhaṃ ko nu santāpaḥ kuto vo bhayamāgatam / kathayadhvaṃ mahābhāgāḥ kāraṇaṃ yanmanogatam

हिन्दी अर्थ

कहा कि “निषीद' (बेंंठ जाओ)। इसलिये वह निषाद कहलाया और स्वर का नाम भी निषाद ही हुआ ।४५-४६। इक्कीसवें कल्प का नाौम पञ्चम है। इसमें ब्रह्मा को उन्हीं के समान प्राण, अपान, समान, उदान ओर व्यान नामक पाँच मानस पुत्र हुए । वे अर्थ सहित स्तुति बचनों से महेश्वर का स्तवन करने लगे । जिस कारण उन पाँचों महात्माओं ने पणञ्चम स्वर से गान किया; इसलिये वह कल्प पञ्चम कहलाया और उस

English

It had the form of the self-born (deity). It saw the lord of fourteen faces of shining splendour. After creating Ornkara at the outset, the self-born deity Brahma became visible.

अध्याय २६

श्लोक 26

एवमुक्तास्तु रुद्रेण प्रत्यवोचन्सुरर्षभाः ।स्वान्स्वान्देहान्दर्शयन्तो लज्जमाना अधोमुखाः

evamuktāstu rudreṇa pratyavocansurarṣabhāḥ / svānsvāndehāndarśayanto lajjamānā adhomukhāḥ

हिन्दी अर्थ

स्निग्ध स्वर का नाम पञ्चम पड़ा ।४७-४९॥ बाईसवें कल्प का नाम मेघवाहन जानना चाहिए । इस कल्प में महाबाहु विष्णु ने मेघ के स्वरूप में चर्मंवसनधारी महेश्वर को दिव्य सहस्न वर्ष तक धारण किया था ।

English

Then, out of the four mouths of the four-faced god came out fourteen letters—various letters and vowels. That is the refulgent initial letter. From it sixty-three letters have the letter A at the beginning.

अध्याय २६

श्लोक 27

अस्ति घोरो महावीर्यो दानवो बलदर्पितः ।बाणो नामेति विख्यातो यस्य तत्त्रिपुरं महत्

asti ghoro mahāvīryo dānavo baladarpitaḥ / bāṇo nāmeti vikhyāto yasya tattripuraṃ mahat

हिन्दी अर्थ

दिव्यं वर्षपहस्न तु अवहत्कृत्तिवाससम् । तस्य विश्वससानस्य भाराक्तान्तस्थ वे मुखात्

English

Hence for serving a common purpose for all letters, the self-born Brahma stood in the form of "A * 9 at the outset. It was the first vowel.

अध्याय २६

श्लोक 28

तेन वै सुतपस्तप्तं दशवर्षशतानि हि ।तस्य तुष्टो ऽभवद्ब्रह्मा नियमेन दमेन च

tena vai sutapastaptaṃ daśavarṣaśatāni hi / tasya tuṣṭo 'bhavadbrahmā niyamena damena ca

हिन्दी अर्थ

निर्जगाम महाकायः कालो लोकप्रकालनः । यस्त्वयं पठचते विप्रविष्णुरवं कश्यपात्मज:

English

Then from those vowels, fourteen Manus of big faces were born. They are the divine sounds in the Manvantara.

अध्याय २६

श्लोक 29

पुराणि तान्यभेद्यानि ददौ कामगमानि वै ।आयसं राजतं चैव सौवर्णं च तथापरम्

purāṇi tānyabhedyāni dadau kāmagamāni vai / āyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇaṃ ca tathāparam

हिन्दी अर्थ

ध्यायतों ब्रह्मणश्चेव यस्माच्चिन्ता समुत्यिता । तस्मात्तु चिन्तकः सो व(कोसो ) कल्पः प्रोक्तः स्वयंभुवा

English

From the first face, Svayarhbhuva Manu was born. He is known as the letter ".4" of the self-born Brahma. Its colour is white. 2

अध्याय २६

श्लोक 30

त्रिपुरं ब्रह्मणा सृष्टं भ्रमत्तत्कामगामि च ।तस्यैव तु बलोत्कृष्टास्त्रिपुरे दानवाः स्थिताः

tripuraṃ brahmaṇā sṛṣṭaṃ bhramattatkāmagāmi ca / tasyaiva tu balotkṛṣṭāstripure dānavāḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्विशतिमश्रापि ह्याकूति: कल्प उच्यते आक्तिश्र तथा देवी मिथुन संबभूव ह

English

The purana linguistics believes in the existence of vowel "A" in all letters.

अध्याय २६

श्लोक 31

त्रैलोक्यं सकलं देव पीडयन्ति महासुराः ।दण्डपाशासिशस्त्राणि अविकारे विकुर्वते ।त्रिपुरं दानवैर्जुष्टं भ्रमत्तच्चक्रसंनिभम्

trailokyaṃ sakalaṃ deva pīḍayanti mahāsurāḥ / daṇḍapāśāsiśastrāṇi avikāre vikurvate / tripuraṃ dānavairjuṣṭaṃ bhramattaccakrasaṃnibham

हिन्दी अर्थ

पठ”चबविशतिमः कल्पो विज्ञातिः परिकीरतितः । विज्ञातिश्च तथा देवी मिथुन संप्र (सम )सूयते

English

Verses 32-49 show a crude attempt to connect the 14 Manus to the vowels as follows:

अध्याय २६

श्लोक 32

क्वचिद्दृश्यमदृश्यं वा मृगतृष्णैव लक्ष्यते

kvaciddṛśyamadṛśyaṃ vā mṛgatṛṣṇaiva lakṣyate

हिन्दी अर्थ

ध्यायतः पुत्रकामस्य मनस्यध्यात्मसंज्ञितम् । विज्ञातं वे समासेन विज्ञातिस्तु ततः स्मृतः ४८ षर्डावशस्तु ततः कल्पो मन इत्यभिधीयते । देवी च शंकरी नाम मिथुन संप्रसुयते ५६ प्रजा व चिन्तमानस्य ख्रष्टुकामस्य वे तदा । यस्मात्प्रजासंभवनादुत्यन्नस्तु स्वयंभुवा ८०

English

From his second face the letter "A" was born.' He is known as the Svarocisa Manu. His colour is yellowish white.

अध्याय २६

श्लोक 33

यस्मिन्पतति तद्दिव्यं दृप्तस्य त्रिपुरं महत् ।न तत्र ब्राह्मणा देवा गावो नैव तु जन्तवः

yasminpatati taddivyaṃ dṛptasya tripuraṃ mahat / na tatra brāhmaṇā devā gāvo naiva tu jantavaḥ

हिन्दी अर्थ

पौर्णमासी तथा देवी मिथुन समपद्यत । प्रजा वे स्रष्टुकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ६२

English

From his third face was born the letter the most excellent of the Yajus. The sun consists of Yajus from which the Yajurveda manifested itself.

अध्याय २६

श्लोक 34

न तत्र दृश्यते किंचित्पतेद्यत्र पुरत्रयम् ।नद्यो ग्रामाश्च देशाश्च बहवो भस्मसात्कृताः

na tatra dṛśyate kiṃcitpatedyatra puratrayam / nadyo grāmāśca deśāśca bahavo bhasmasātkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

कश्यप के पुत्र विष्णु भाराक्रान्त होकर दीघ निःश्वास ले रहे थे कि, उनके मुँह से लोक का नाश करने वाला विकराल काल उत्पन्न हुआ। ब्राह्मणों के द्वारा यह कथा इसी प्रकार कही गई है। तेईसवां कल्प चिन्तक है ।१५०-५२१। प्रजापतितनया चिन्तक के साथ विति नाम की एक पुत्री भी हुई। यतः ब्रह्मा को ध्यान करते समय वह हो गई इसी से उस कल्प को ब्रह्मा ने चिन्तक कहा । चौबीसतवाँ कल्प आकृति

English

That Manu is known as the letter He is valorous and of red colour. The Ksattras (the warrior caste) function from it. Hence a Ksattriya is red.

अध्याय २६

श्लोक 35

सुवर्णं रजतं चैव मणिमौक्तिकमेव च ।स्त्रीरत्नं शोभनं यच्च तत्सर्वं कर्षते बलात्

suvarṇaṃ rajataṃ caiva maṇimauktikameva ca / strīratnaṃ śobhanaṃ yacca tatsarvaṃ karṣate balāt

हिन्दी अर्थ

कहलाता है। इस कल्प में आकत और आकूति मिथुन उत्पन्न हुए ।५३-५१॥ प्रजापति ने आकूति को सृष्टि करने के लिये कहा; इसलिये उस कल्प का आकृति नाम पड़ा । पचीसर्वाँ कल्प विज्ञाति कहलाता है। विज्ञाति देवी भी विज्ञात के साथ जुड़वा उत्पस्त हुई थी । सृष्टि की इच्छा से ध्यान करते हुए ब्रह्मा को शीघ्र ही सब ज्ञात हो गया, इससे उस कल्प का नाम विज्ञाति पड़ा ।५६-४८। छब्बीसवे कल्प का नाम मन कहलाता है।

English

From his fourth face was born the vowel It is copper-coloured. It is known as Tamasa Manu.

अध्याय २६

श्लोक 36

न शस्त्रेण न चास्त्रेण न दिवा निशि वा हर ।शक्यते देवसङ्घैश्च निहन्तुं स कथंचन

na śastreṇa na cāstreṇa na divā niśi vā hara / śakyate devasaṅghaiśca nihantuṃ sa kathaṃcana

हिन्दी अर्थ

शंकरी देवी ने एक मिथुन उत्पन्त किया । प्रजापति सृष्ठि की कामना कर रहे थे, प्रजा की चिन्ता कर रहे थे । उसी प्रजा-संभवन काल में यह कल्प उत्परन हुआ । इसी कारण प्रजाविषयक भावना होने से वह कल्प भावन- संभव कहलाया । सत्ताइसवाँ कल्प भाव कहलाता है।१६-६१॥ इस कल्प में भी पा्णमासिक देवी ने एक मिथुन उत्पन्त किया । प्रजा की सृष्टि के अभिलादी परमेष्ठी ब्रह्मा परमात्मा का ध्यान कर रहे थे कि उनका ज्योतिमण्डल

English

From his fifth face the letter "£/" was born. It is yellow in colour. It is known as Carisnava Manu.

अध्याय २६

श्लोक 37

तद्दहस्व महादेव त्वं हि नः परमा गतिः ।एवं प्रसादं देवेश सर्वेषां कर्तुमर्हसि

taddahasva mahādeva tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ / evaṃ prasādaṃ deveśa sarveṣāṃ kartumarhasi

हिन्दी अर्थ

१३२४ वायुपुराणम्

English

Then from his sixth face, Omkara was born. It was tawny in colour. From the sixth was born the superior-most Vijaya (Victory) of great penance.

अध्याय २६

श्लोक 38

येन देवाश्च गन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः ।परां धृतिं समायान्ति तत्प्रभो कर्तुमर्हसि

yena devāśca gandharvā ṛṣayaśca tapodhanāḥ / parāṃ dhṛtiṃ samāyānti tatprabho kartumarhasi

हिन्दी अर्थ

आविष्टया सहोत्पन्नमपश्यत्सूयमण्डलम् । यस्माददृश्यों भृतानां ब्रह्मणा परमेष्ठिना ६४५ दृष्टस्तु भगवान्देवः सुय्यः संपूर्णमण्डलः । सर्वे योगाश्च मन्त्राश्च मण्डलेन सहोत्थिताः ६६ यस्मात्कत्पो ह्यं दृष्टस्तस्मात्तं दर्शभुच्यते(? )। यस्मान्मनसि संपूर्णो ब्रह्मणः परमेष्ठिन: ,

English

From his seventh face was born the vowel It is

अध्याय २६

श्लोक 39

ईश्वर उवाच: एतत्सर्वं करिष्यामि मा विषादं गमिष्यथ ।अचिरेणैव कालेन कुर्यां युष्मत्सुखावहम्

īśvara uvāca: etatsarvaṃ kariṣyāmi mā viṣādaṃ gamiṣyatha / acireṇaiva kālena kuryāṃ yuṣmatsukhāvaham

हिन्दी अर्थ

पुरा वे भगवान्सोमः पौर्णमासी ततः स्मृता । तस्मात्तु पर्वद्श वे पोर्णमासं च योगिभिः ६८ उभयो:ः पक्षयोर्योज्यमात्मनों हितकाम्यया । दर्श च पौणणंमासं च ये यजन्ति द्विजातयः.. ४६ न तेषां पुनरावत्तिब्रह्मलोकात्कदाचन । यो5घनाहिताग्नि: प्रयतो वीराध्वानं गतोडपि वा ३०

English

From his eighth face emerged the (long) "£"• Dpe to its dark blue colour and due to its being similar (in sibilant pronunciation?) in Sya-ma, it is called Savarni.

अध्याय २६

श्लोक 40

आश्वासयित्वा तान्देवान्सर्वानिन्द्रपुरोगमान् ।चिन्तयामास देवेशस्त्रिपुरस्य वधं प्रति

āśvāsayitvā tāndevānsarvānindrapurogamān / cintayāmāsa deveśastripurasya vadhaṃ prati

हिन्दी अर्थ

अग्नि प्रविशते यस्तु रुद्लोक॑ स गचछति सोमश्चाग्निस्तु भगवान्कालो रुद्र इति श्रुतिः ७३

English

From his ninth face was born the ninth letter "L'\ It

अध्याय २६

श्लोक 41

कथं केन प्रकारेण हन्तव्यं त्रिपुरं मया ।तमेकं नारदं मुक्त्वा नान्योपायो विधीयते

kathaṃ kena prakāreṇa hantavyaṃ tripuraṃ mayā / tamekaṃ nāradaṃ muktvā nānyopāyo vidhīyate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण: पुत्रकामस्य ख्रष्टुकास्य वे प्रजा: । ध्यायमानस्य मनसा बृह॒त्साम रथंतरम्

English

From his tenth face was born the letter (loftg) It

अध्याय २६

श्लोक 42

एवं संस्तभ्य चात्मानं ततो ध्यातः स नारदः ।तत्क्षणादेव सम्प्राप्तो वायुभूतो महातपाः

evaṃ saṃstabhya cātmānaṃ tato dhyātaḥ sa nāradaḥ / tatkṣaṇādeva samprāpto vāyubhūto mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नि रूप से भूलोक और घूुलोक में व्याप्त होकर प्रदीप्त हो उठा ।६२-६३३। हजार वर्ष बीत जाने पर वह ज्योतिमण्डल पूर्ण हुआ अर्थात् एकीभूत हुआ और सुयंमण्डल के रूप में परिणत हो गया। ब्रह्मा ने पूवव में अदृश्य उस सुर्यमण्डल को देखा और उस मण्डल से समस्त योग और मन्त्रसमृह उत्पन्त हुए; इसलिये उस कल्प का माम दर्श पड़ा प्राचीन काल में उस समय भगवान् सोम ब्रह्मा के मन में पूर्ण रूप से प्र ःठ हो गये

English

From his eleventh face wa*5 born the letter E. It is called 'Manu'. It is reddish brown in colour. It is known as Pisanga (reddish brown) Manu.

अध्याय २६

श्लोक 43

कमण्डलुधरो देवस्त्रिदण्डी ज्ञानकोविदः ।योगपट्टाक्षसूत्रेण छत्रेणैव विराजितः

kamaṇḍaludharo devastridaṇḍī jñānakovidaḥ / yogapaṭṭākṣasūtreṇa chatreṇaiva virājitaḥ

हिन्दी अर्थ

थे, इससे पौर्णमासी भी कहलाई ।६४-६८। इसलिये योगियों को चाहिए कि उभय पक्ष के पर्व दिन में याती दर्श-पौर्णमासी में अपनी भलाई के लिये योगानुष्ठान करें दर्श (अमावास्था) और पूर्णिमा में जो ह्विजाति यजन करते हैं, उनका बरह्मलोक से फिर आवागमन नहीं रहता है ।६६२। जो अनाहितःरिनि द्विज शुद्ध होकर वीर पथ में प्रवत्त होते हैं और चंचल मन का समाधान कर इस मन्त्र का शने: शर्त: पाठ करते हैं

English

From his twelfth face was born the letter ( Ai • It is reddish brown with the lustre of Bhasma (ashes). It is also known as Pisanga Manu.

अध्याय २६

श्लोक 44

जटाजूटाबद्धशिरा ज्वलनार्कसमप्रभः ।त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य दण्डवत्पतितो भुवि

jaṭājūṭābaddhaśirā jvalanārkasamaprabhaḥ / tridhā pradakṣiṇīkṛtya daṇḍavatpatito bhuvi

हिन्दी अर्थ

एवं मन ही मन उच्चारण करते हैं, अग्नि में प्रवेश कर जाते हैं, वे रुद्रलोक जाते हैं। अग्नि हो काल, रुद्र ओर सोम हैं--ऐसी श्र,ति है ।७०-७३॥ इस कारण जो अग्नि में प्रवेश करता है वह रुद्रलोक से नहीं लौटता है। मन्त्र-- त्वमग्ने रुद्रो असूरो महोदिवस्त्व॑ शर्धों मारुतं पृक्ष ईशिये, त्वं पाश गन्धर्व शिषं पूषा विधत्तया- सिना ।”” अठाईसवाँ कल्प बुहत् कहलाता है। सृष्ठि कौ कामना करने वाले प्रजामिलाषी ध्यानपरायण ब्रह्मा

English

The letter that was born from his thirteenth face was called the letter "0", which consisting of five colours, excels all.

अध्याय २६

श्लोक 45

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नारदो भगवान्मुनिः ।स्तोत्रेण महता शर्वः स्तुतो भक्त्या महामनाः

kṛtāñjalipuṭo bhūtvā nārado bhagavānmuniḥ / stotreṇa mahatā śarvaḥ stuto bhaktyā mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

के अन्तःकरण से बृहत साम और रथस्तर प्रादुर्भूत हुए। जिस कारण सर्वतोमुख बृहत् समुत्यच्त हुए इसीलिये उस कल्प को तत्त्वचिन्तक गण ब्रहत कहते हैं ७४-७६। सूयंमण्डल के रथन्तर का परिमाण अट्ठासी

English

The letter born from his fourteenth face was called the

अध्याय २६

श्लोक 46

नारद उवाच: जय शम्भो विरूपाक्ष जय देव त्रिलोचन ।जय शङ्कर ईशान रुद्रेश्वर नमो ऽस्तु ते

nārada uvāca: jaya śambho virūpākṣa jaya deva trilocana / jaya śaṅkara īśāna rudreśvara namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

जिह्ठे स्तुहि(? ) जगत्त्रितयेकनाथं नारायणं परमकारुणिकं सदव। प्राचीनकर्म निगडार्गलबन्धसुक्त्य नान्‍यः पुराणपुरुषादपरोषस्त्युपायः

English

Thus the Manus, letters, and colours shall be known precisely in regard to ICalpa, accent and letters.

अध्याय २६

श्लोक 47

त्वं पतिस्त्वं जगत्कर्ता त्वमेव लयकृद्विभो ।त्वमेव जगतां नाथो दुष्टातकनिषूदनः

tvaṃ patistvaṃ jagatkartā tvameva layakṛdvibho / tvameva jagatāṃ nātho duṣṭātakaniṣūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

इति महापुराणे वायुप्रोक्ते कल्पनिरूपणं नामकविशोध्याय:

English

The vowels are of similar colour. They are assigned to Varyas due to their similarity in colour. Their logical connection or natural sequence is stated.

अध्याय २६

श्लोक 48

त्वं नः पाहि सुरेशान त्रयीमूर्ते सनातन ।भवमूर्ते भवारे त्वं भजतामभयो भव

tvaṃ naḥ pāhi sureśāna trayīmūrte sanātana / bhavamūrte bhavāre tvaṃ bhajatāmabhayo bhava

हिन्दी अर्थ

हजार योजन जावेना धांहिये। इसलिये सूर्यंमण्डल का भेद करना कठिन है परन्तु दृढ़चेता योगी द्विजगण उसका एवं बृहत् साम का भी भेदेन कर वहाँ चले जाते हैं। उस रथच्तर में ही अन्यान्थ कल्प संघातभाव प्राप्त करते हैं । इस प्रकार हमने विचित्र अध्यात्मतत्त्व का बर्णन किया । इसके अनम्तर/कल्पों का शुभ विस्तार कहेंगे ।७७-८०। जिद्वो ! त्रिलोकाधिपति, परमकारुणिक, परमपुंरुष नारायण का सतत स्तवन कर प्राचीन

English

Since born in the same Kalpa, they arc of the same colour, the junctions (combinations, transitions) of the Kalpas or letters occui in respect of similar entities.

अध्याय २६

श्लोक 49

भवभावविनाशार्थं भव त्वां शरणं भजे ।किमर्थं चिन्तितो देव आज्ञा मे दीयतां प्रभो

bhavabhāvavināśārthaṃ bhava tvāṃ śaraṇaṃ bhaje / kimarthaṃ cintito deva ājñā me dīyatāṃ prabho

हिन्दी अर्थ

फरमं के श्रुद्धुला बन्धन से मुक्ति पानेके लिये उस पुराणपुरुष की अपेक्षा और कोई उपाय नहीं है

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 50

कस्य संक्षोभये चित्तं को वाद्य पततु क्षितौ ।कमद्य कलहेनाहं योजये जयतांवर

kasya saṃkṣobhaye cittaṃ ko vādya patatu kṣitau / kamadya kalahenāhaṃ yojaye jayatāṃvara

हिन्दी अर्थ

श्री वायुभहापुराण में कल्प निरूपण धामक इब्कीसतो अध्याय समाप्त ॥२१॥॥

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 51

नारदस्य वचः श्रुत्वा देवदेवो महेश्वरः ।उत्फुल्लनयनो भूत्वा इदं वचनम् अब्रवीत्

nāradasya vacaḥ śrutvā devadevo maheśvaraḥ / utphullanayano bhūtvā idaṃ vacanam abravīt

हिन्दी अर्थ

8. 3... 4.43 क-०++- के ०8०«नन पतन कनन-म- ५ पका जज तनमन पमनमननना जननन न मका

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 52

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सदैव कलहप्रिय ।वीणावादनतत्त्वज्ञ ब्रह्मपुत्र सनातन

svāgataṃ te muniśreṣṭha sadaiva kalahapriya / vīṇāvādanatattvajña brahmaputra sanātana

हिन्दी अर्थ

ख, पुस्तक एचार्य दइलोको नांन्यांदर्शपुस्तकेषु

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 53

गच्छ नारद शीघ्रं त्वं यत्र तत्त्रिपुरं महत् ।बाणस्य दानवेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम्

gaccha nārada śīghraṃ tvaṃ yatra tattripuraṃ mahat / bāṇasya dānavendrasya sarvalokabhayāvaham

हिन्दी अर्थ

१३१६ वायुपुराणम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 54

भर्तारो देवतातुल्याः स्त्रियस्तत्राप्सरःसमाः ।तासां वै तेजसा चैव भ्रमते त्रिपुरं महत्

bhartāro devatātulyāḥ striyastatrāpsaraḥsamāḥ / tāsāṃ vai tejasā caiva bhramate tripuraṃ mahat

हिन्दी अर्थ

न तवाबिदितं किचित्त्रिषु लोकेबु विद्यते। यस्माद्विस्तरतः सर्वाः कल्पसंख्या ब्रवीहि नः २

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 55

न शक्यते कथं भेत्तुं सर्वोपायैर्द्विजोत्तम ।गत्वा त्वं मोहय क्षिप्रं पृथग्धर्मैरनेकधा

na śakyate kathaṃ bhettuṃ sarvopāyairdvijottama / gatvā tvaṃ mohaya kṣipraṃ pṛthagdharmairanekadhā

हिन्दी अर्थ

अन्न वः कथपिष्यामि कल्पसंख्या यथा तथा। युगाग्न॑ च वर्षाग्रं तु ब्रह्मण: प्रमेष्ठिनः

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 56

नारद उवाच: तव वाक्येन देवेश भेदयामि पुरोत्तमम् ।अभेद्यं बहुधोपायैर्यत्तु देवैः सवासवैः

nārada uvāca: tava vākyena deveśa bhedayāmi purottamam / abhedyaṃ bahudhopāyairyattu devaiḥ savāsavaiḥ

हिन्दी अर्थ

एक कल्पसहलस्र' तु ब्रह्मणो5ब्दः प्रकीतितः । एतदष्टसहस्र तु ब्रह्मणस्तुद्यु्ग स्मृतम् ऐड

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 57

एवमुक्त्वा गतो भूप शतयोजनमायतम् ।बाणस्य तत्पुरश्रेष्ठम् ऋद्धिवृद्धिसमायुतम्

evamuktvā gato bhūpa śatayojanamāyatam / bāṇasya tatpuraśreṣṭham ṛddhivṛddhisamāyutam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण: स्थितिकालस्य चेतत्सवं प्रकीतितम् । तस्य संख्यां प्रवक्ष्यासि कल्पसंज्ञा यथाक्रमम् ३६ अष्टाविशतियें कल्पा नामतः परिकोर्तिताः तेषां पुरस्ताह्क्ष्यासि कल्पसंज्ञा यथाक्र मस् ७

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 58

कृतकौतुकसम्बाधं नानाधातुविचित्रितम् ।अनेकहर्म्यसंछन्नम् अनेकायतनोज्ज्वलम्

kṛtakautukasambādhaṃ nānādhātuvicitritam / anekaharmyasaṃchannam anekāyatanojjvalam

हिन्दी अर्थ

ऋषियों ने कहा--महामुनि ! आपने मन्त्रों की कल्पना और कलपों का अत्यन्त आदचये जनक और रहस्यमय आख्यान सुनाया । तीनों लोगों में आपसे कुछ भी अज्ञात नहीं अतः कृपाकर विस्तारपुबेक कल्प संख्याओं का वर्णन हम लोगों को सुनाइए

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 59

द्वारतोरणसंयुक्तं कपाटार्गलभूषितम् ।बहुयन्त्रसमोपेतं प्राकारपरिखोज्ज्वलम्

dvāratoraṇasaṃyuktaṃ kapāṭārgalabhūṣitam / bahuyantrasamopetaṃ prākāraparikhojjvalam

हिन्दी अर्थ

वायु बोले--अब मैं कल्प संख्या तथा परमेष्डी ब्रह्मा के युग और वर्ष के विषय में तुम लोगों से कह रहा हूँ । एक हजार युग ब्रह्मा का वर्ष कहा जाता है। ब्रह्मा के आठ हजार वर्षों का उनका एक युग होता है ।३-४॥ एक सहस्र युग प्रजापति का सवबन हैं ! दो सहस्न सबनों का उनका त्रिवृत होता है। ब्रह्मा के स्थितिकाल की यही सारी कथा है। इसके आगे क्रमशः उस काल की (संख्या बतला रहा हूँ ।५-६। जिन

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 60

वापीकृपतडागैश्च देवतायतनैर्युतम् ।हंसकारण्डवाकीर्णं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

vāpīkṛpataḍāgaiśca devatāyatanairyutam / haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ padminīkhaṇḍamaṇḍitam

हिन्दी अर्थ

अट्टाईस कल्पों की नामावली बताई है, पहले उन कलल्‍्पों के नाम पड़ने का कारण कह रहा हूँ ।७। रथन्तर

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 61

अनेकवनशोभाढ्यं नानाविहगमण्डितम् ।एवं गुणगणाकीर्णं बाणस्य पुरमुत्तमम्

anekavanaśobhāḍhyaṃ nānāvihagamaṇḍitam / evaṃ guṇagaṇākīrṇaṃ bāṇasya puramuttamam

हिन्दी अर्थ

एकोर्नात्रशकः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः । यस्मिस्तत्परमं ध्यानं ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 62

तस्य मध्ये महाकायं सप्तकक्षं सुशोभितम् ।बाणस्य भवनं दिव्यं सर्वं काञ्चनभूषितम्

tasya madhye mahākāyaṃ saptakakṣaṃ suśobhitam / bāṇasya bhavanaṃ divyaṃ sarvaṃ kāñcanabhūṣitam

हिन्दी अर्थ

श्वेतोष्णीष: श्वेतमाल्यः श्वेताम्बरधर: शिखी । उत्पन्नस्तु महातेजा: कुमार: पावकोपसः १० भीम॑ मुख महारौद्रं सुघोरं श्वेतलोहितम् । दीप्त॑ दीप्तेन वपुषा महास्य॑ श्वेतवर्चसम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 63

मौक्तिकादामशोभाढ्यं वज्रवैडूर्यभूषितम् ।रुक्मपट्टतलाकीर्णं रत्नभूम्या सुशोभितम्

mauktikādāmaśobhāḍhyaṃ vajravaiḍūryabhūṣitam / rukmapaṭṭatalākīrṇaṃ ratnabhūmyā suśobhitam

हिन्दी अर्थ

त॑ दृष्ट्वा पुँरुषे:'श्री मान्त्रह्म वे विश्वतोमुखः । कुमारं लोकधातारं विश्वरूप॑ महेश्वरम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 64

मत्तमातङ्गनिःश्वासैः स्यन्दनैः संकुलीकृतम् ।हयहेषितशब्दैश्च नारीणां नूपुरस्वनैः

mattamātaṅganiḥśvāsaiḥ syandanaiḥ saṃkulīkṛtam / hayaheṣitaśabdaiśca nārīṇāṃ nūpurasvanaiḥ

हिन्दी अर्थ

पुराणपुरुषं देवं विश्वात्मा योगिनां वरम् । ववन्दे देवदेवेरं ब्रह्मा वे सनचिन्तयत्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 65

खड्गतोमरहस्तैश्च वज्राङ्कुशशरायुधैः ।रक्षितं घोररूपैश्च दानवैर्बलदर्पितैः

khaḍgatomarahastaiśca vajrāṅkuśaśarāyudhaiḥ / rakṣitaṃ ghorarūpaiśca dānavairbaladarpitaiḥ

हिन्दी अर्थ

हृदि ऋृत्वा महादेव॑ परमात्मानमीश्वरम् । सद्योजातं ततो ब्रह्म ब्रह्मा वे समचिन्तयत्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 66

एवं गुणगणाकीर्णं बाणस्य भवनोत्तमम् ।कैलासशिखरप्रख्यं महेन्द्रभवनोपमम्

evaṃ guṇagaṇākīrṇaṃ bāṇasya bhavanottamam / kailāsaśikharaprakhyaṃ mahendrabhavanopamam

हिन्दी अर्थ

ज्ञात्वा मुमोच देवेशो हृष्टो हासं जगत्पतिः। ततो5त्य पाश्वेतः श्वेता ऋषयो ब्रह्मवर्चेस (१५

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 67

नारदो गगने शीघ्रमगमत्पुरसंमुखः ।द्वारदेशं समासाद्य क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत्

nārado gagane śīghramagamatpurasaṃmukhaḥ / dvāradeśaṃ samāsādya kṣattāraṃ vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

शिष्यास्ते वे महात्मानों यस्तु ब्रह्म ततो वृतभ् । तस्याग्रे श्वेतवर्णाभः श्वेततामा महासुनिः

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 68

भोभोः क्षत्तर्महाबुद्धे राजकार्यविशारद ।शीघ्रं बाणाय चाचक्ष्व नारदो द्वारि तिष्ठति

bhobhoḥ kṣattarmahābuddhe rājakāryaviśārada / śīghraṃ bāṇāya cācakṣva nārado dvāri tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

तस्माद्विश्वेश्वरं देवं ये प्रवद्चन्ति वै द्विजा: प्राणायामपर! युक्ता ब्रह्मणि व्यवसायिनः १६

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 69

स वन्दयित्वा चरणौ नारदस्य त्वरान्वितः ।सभामध्यगतं बाणं विज्ञप्तुम् उपचक्रमे

sa vandayitvā caraṇau nāradasya tvarānvitaḥ / sabhāmadhyagataṃ bāṇaṃ vijñaptum upacakrame

हिन्दी अर्थ

साम के बाद कलपों का नाम और जिस कल्प में जिस मन्त्र की उत्पत्ति हुई उसका वर्णन कर रहा हैँ ।5। उनतीसवाँ कल्प इ्वेतलोहित नाम का है। जिस कल्प में परम ध्यानमग्न ब्रद्मा को इवेतोष्णीषधारी इेत माला और श्वेत वस्त्र धारण करने बाला, अग्ति के समान एक परम तेजस्वी कुमार उत्पन्न हुआ ।६-१०) उस भीममुख, महारौद्र, घोर रूप, श्वेतलोहित, अपनी देहकान्ति से प्रदीप्त, इवैत वर्चस और

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 70

वेपमानाङ्गयष्टिस्तु करेणापिहिताननः ।शृण्वतां सर्वयोधानामिदं वचनमब्रवीत्

vepamānāṅgayaṣṭistu kareṇāpihitānanaḥ / śṛṇvatāṃ sarvayodhānāmidaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

महामुख कुमार को देखकर श्रीमानू विश्वमुख ब्रह्मा ने उसको विश्वरूप लोकगलक मंहेश्वर समझा भौर उत्त पुराणपुरुष, योगिवर देवदेवेश की लोकपितामह ब्रह्मा ने वन्दवा की। तदनन्तर उप्त सद्योजात परमात्मा ईश्वर, महादेव ब्रह्म का हृदय में ध्यानकर ब्रह्मा विचार करने लगे। ११४। सारे रहस्य को जानकर जगत्पति, देवेश दबेत ने प्रसन्न हो अट्टृहास किया जिससे उनके पादर्व से श्वेत माला और इवेत

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 71

वन्दितो देवगन्धर्वैर्यक्षकिन्नरदानवैः ।कलिप्रियो दुराराध्यो नारदो द्वारि तिष्ठति

vandito devagandharvairyakṣakinnaradānavaiḥ / kalipriyo durārādhyo nārado dvāri tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

अंगराग से. सुशोमित, ब्रद्मतेज से युक्त श्वेत बर्ण के सुनन्‍्द, नर्दत विश्वनस्द ओर नन्‍्दन नामंक तेजस्वी ऋषि उत्पन्न हुये ।१५-१६। वे महात्मा श्वेत देव के शिष्य हुये, ब्रह्मज्ञानी वे ब्रह्मा के चारों ओर आसीन थे । उसी समय उस इवेत ब्रह्म के आगे एक इवेत वर्ण के इवेत नामक महातेजस्वी महमुनि उत्पन्न हुये जिनसे महातेजस्वी नुर ऋषि उत्पन्न हुये !७३। तदनन्तर उन ऋषियों ने उस सध्योजात महेश्वर की

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 72

द्वारपालस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा बाणस्त्वरान्वितः ।द्वाःस्थमाह महादैत्यः सविस्मयमिदं तदा

dvārapālasya tadvākyaṃ śrutvā bāṇastvarānvitaḥ / dvāḥsthamāha mahādaityaḥ savismayamidaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

कृपा छाया में आश्रय प्राप्त किया । द्विजो ! इसलिये जो प्राणायाम परायण योगी और ब्रह्मनिष्ठ व्यक्ति उस

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 73

बाण उवाच: ब्रह्मपुत्रं सतेजस्कं दुःसहं दुरतिक्रमम् ।प्रवेशय महाभागं किमर्थं वारितो बहिः

bāṇa uvāca: brahmaputraṃ satejaskaṃ duḥsahaṃ duratikramam / praveśaya mahābhāgaṃ kimarthaṃ vārito bahiḥ

हिन्दी अर्थ

ते सर्वे पापनिर्मुक्ता विमला ब्रह्मवर्चसः। ब्रह्मसोकमतिक्रम्य ब्रह्मलोक ब्रजन्ति च (१२० वायुरुवाच क्‍ ततस्त्रिशत्तमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीतित:। रक्तो यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत् २१

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 74

श्रुत्वा प्रभोर्वचस्तस्य प्रावेशयदुदीरितम् ।गत्वा वेगेन महता नारदं गृहमागतम्

śrutvā prabhorvacastasya prāveśayadudīritam / gatvā vegena mahatā nāradaṃ gṛhamāgatam

हिन्दी अर्थ

रक्तमाल्याम्बरधरो रक्तनेत्र: प्रतापवान् । स तं दृष्ट्वा महादेव कुमार रक्तवाससम् . ४२३

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 75

दृष्ट्वा देवर्षिम् आयान्तं नारदं सुरपूजितम् ।साहसोत्थाय संहृष्टो ववन्दे चरणौ मुनेः

dṛṣṭvā devarṣim āyāntaṃ nāradaṃ surapūjitam / sāhasotthāya saṃhṛṣṭo vavande caraṇau muneḥ

हिन्दी अर्थ

वामदेवं ततो ब्रह्मा ब्रह्मात्मकं व्यचिन्तयत् । एवं ध्यातो महादेवों ब्रह्मणा परमेष्ठिना.

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 76

ददौ चासनमर्घ्यं च पाद्यं पूजां यथाविधि ।न्यवेदयच्च तद्राज्यमात्मानं बान्धवैः सह

dadau cāsanamarghyaṃ ca pādyaṃ pūjāṃ yathāvidhi / nyavedayacca tadrājyamātmānaṃ bāndhavaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

भनसा प्रीतियुक्तेन पितामहमथान्रवीत् । ध्यायता पृत्रकामेन (ण) यस्मात्तेःहं पितामह

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 77

पप्रच्छ कुशलं चापि मुनिं बाणासुरः स्वयम्

papraccha kuśalaṃ cāpi muniṃ bāṇāsuraḥ svayam

हिन्दी अर्थ

बेत्स्यसे मां महासत्त्व लोकधातारमीभ्वरम् । एवमुक्‍त्वा ततः शर्व: अ(वंस्त्व)ट्रहासं सुमोच हू

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 78

नारद उवाच: साधु साधु महाबाहो दनोर्वंशविवर्द्धन ।को ऽन्यस्त्रिभुवने श्लाघ्यस् त्वां मुक्त्वा दनुपुंगव

nārada uvāca: sādhu sādhu mahābāho danorvaṃśavivarddhana / ko 'nyastribhuvane ślāghyas tvāṃ muktvā danupuṃgava

हिन्दी अर्थ

. ततस्तस्य महात्मानश्रत्वरश्न कुमारकाः । संबभूव॒महात्मानो विरेजुः शुद्धबुद्धयः 5

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 79

पूजितोऽहं दनुश्रेष्ठ धनरत्नैः सुशोभनैः ।राज्येन चात्मना वापि ह्येवं कः पूजयेत्परः

pūjito'haṃ danuśreṣṭha dhanaratnaiḥ suśobhanaiḥ / rājyena cātmanā vāpi hyevaṃ kaḥ pūjayetparaḥ

हिन्दी अर्थ

विरजश्न विवाहुश्न विशोको विश्वभावनः। ब्रह्मणा ब्रह्मणस्तुल्या वौरा अध्यवसायिनः

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 80

न मे कार्यं हि भोगेन भुङ्क्ष्व राज्यमनामयम् ।त्वद्दर्शनोत्सुकः प्राप्तो दृष्ट्वा देवं महेश्वरम्

na me kāryaṃ hi bhogena bhuṅkṣva rājyamanāmayam / tvaddarśanotsukaḥ prāpto dṛṣṭvā devaṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

.. . आ ऑओ ओओ ओ आ छः आछ ७ . ........+--+तमत5+मतम++5+++++++भपज/"पफै/जज//"// ०. नि नि ना नि विनमिमी ,2+ की --3०७००००७५४३ आना भर क+००3 ००32५ मना नन ५ उस आ अ खछऊकफखफऊफऊ आ३8क्‍कछसखआखघ खछखछ आ ननननना।िदझयि”ट-

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 81

भ्रमते त्रिपुरं लोके स्त्रीसतीत्वान्मया श्रुतम् ।तान्द्रष्टुकामः सम्प्राप्तस्त्वद्दारान्दानवेश्वर

bhramate tripuraṃ loke strīsatītvānmayā śrutam / tāndraṣṭukāmaḥ samprāptastvaddārāndānaveśvara

हिन्दी अर्थ

विश्वेश्वर देव की शरण में जाते हैं वे सब निष्पाप, तेजस्वी और शुद्ध हृदय होकर बरह्मलोक को भी पार कर उत्तम लोक को प्राप्त करते हैं

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 82

मन्यसे यदि मे शीघ्रं दर्शयस्व च माचिरम् ।नारदस्य वचः श्रुत्वा कञ्चुकिं समुदीक्ष्य वै

manyase yadi me śīghraṃ darśayasva ca māciram / nāradasya vacaḥ śrutvā kañcukiṃ samudīkṣya vai

हिन्दी अर्थ

धायु बोले--इसके उपरान्त तीसवाँ रक्त नामक कल्प है, जिसमें महातेजस्वी रक्त ने रक्तवर्ण धारण किया ।२१। परमेष्ठी ब्रह्मा पुश्र॒कामना से ध्यान कर रहे थे, उनको महातेजस्वी और प्रतापी एक कुमार उत्पन्न हुआ, जिसका शरीर और नेत्र रक्त वर्ण के थे जो रक्त माला और वस्त्र पहने हुये था ।२२३। उस रक्ताम्बरधारी महादेव कुमार को देखकर ब्रह्मा ध्यानमग्न हो गये ध्यान योग से उन्होंने

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 83

अन्तःपुरचरं वृद्धं दण्डपाणिं गुणान्वितम् ।उवाच राजा हृष्टात्मा शब्देनापूरयन्दिशः

antaḥpuracaraṃ vṛddhaṃ daṇḍapāṇiṃ guṇānvitam / uvāca rājā hṛṣṭātmā śabdenāpūrayandiśaḥ

हिन्दी अर्थ

जाना कि यह रक्तविग्रह कुमार स्वयं विश्वेश्वर है। तब भगवान् ब्रह्मा ने विनम्र भाव से उस्त कुमार को प्रणाम किया और उस ब्रह्म स्वरूप महादेव का चिन्तन करने लगे। परमेंष्ठी ब्रह्मा के इस प्रकार ध्यान करने पर महादेव अत्यन्त प्रसन्न हो गये। उन्होंने प्रेभपूर्वक ब्रह्मा से कहा ।२३-२५३। गितामह:! जिसलिये तुमने पुश्र॒कामना से मेरा ध्यान किया है, और सत्तम ! तुमने परम भक्ति और ध्यान योग से मेरा दर्शन

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 84

नारदाय महादेवीं दर्शयस्वेह कञ्चुकिन् ।अन्तःपुरचरैः सर्वैः समेताम् अविशङ्कितः

nāradāya mahādevīṃ darśayasveha kañcukin / antaḥpuracaraiḥ sarvaiḥ sametām aviśaṅkitaḥ

हिन्दी अर्थ

किया है, इसलिये महातत्त्व ! महातपस्वी तुम प्रत्येक कल्प में परम ध्यान के द्वारा लोकपालक, ईइवर मुझको भली भाँति जानोगे ।२६-२७१। इस प्रकार कहकर भगवान् हर्व ने अट्टहास किया । तंदुपरान्त उस शर्व के चार महात्मा कुमार उत्पन्न हुये जिनका नाम विरज, विबाहु, विशोक्र और विश्वभावन था। 'वे चारों शुद्ध बुद्धि, महात्मा, ब्रह्मण्य, वीर, ब्रह्मा के समान ओर अध्यवसायी थे ।२५-३०॥ सभी रक्ताम्बरधारी, रक्तमाला

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 85

नाथस्याज्ञां पुरस्कृत्य गृहीत्वा नारदं करे ।प्रविश्याकथयद्देव्यै नारदो ऽयं समागतः

nāthasyājñāṃ puraskṛtya gṛhītvā nāradaṃ kare / praviśyākathayaddevyai nārado 'yaṃ samāgataḥ

हिन्दी अर्थ

ततो वर्षसहस्रान्ते ब्रह्मण्या व्यवसायिनः । सृणन्तश्व महात्मानों ब्रह्म तद्ठामदेविकम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 86

दृष्ट्वा देवी मुनिश्रेष्ठं कृत्वा पादाभिवन्दनम् ।आसनं काञ्चनं शुभ्रम् अर्घ्यपाद्यादिकं ददौ

dṛṣṭvā devī muniśreṣṭhaṃ kṛtvā pādābhivandanam / āsanaṃ kāñcanaṃ śubhram arghyapādyādikaṃ dadau

हिन्दी अर्थ

अनुग्रहार्थ लोकानां शिष्याणां हितकाम्यया । धर्मोपदेशमखिल हत्वा ते ब्राह्मणाः स्वयम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 87

तस्यै स भगवांस्तुष्टो ह्याशीर्वादमदात्परम् ।नान्या देवि त्रिलोके ऽपि त्वत्समा दृश्यते ऽङ्गना

tasyai sa bhagavāṃstuṣṭo hyāśīrvādamadātparam / nānyā devi triloke 'pi tvatsamā dṛśyate 'ṅganā

हिन्दी अर्थ

पुनरेव महादेव॑ प्रविष्टा रुद्रमव्ययम् । येषपि चान्ये द्विजश्रेष्ठा युझुजाना वाससीश्वरम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 88

पतिव्रता शुभाचारा सत्यशौचसमन्विता ।यस्याः प्रभावात्त्रिपुरं भ्रमते चक्रवत्सदा

pativratā śubhācārā satyaśaucasamanvitā / yasyāḥ prabhāvāttripuraṃ bhramate cakravatsadā

हिन्दी अर्थ

प्रपद्न्ति महादेव तःदू क्तास्तत्परायणा: । ते सर्वे पापनिमु क्ता विमला ब्रह्मवचसः ॥

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 89

तच्छ्रुत्वा वचनं देवी नारदस्य सुदान्वितम् ।पर्यपृच्छदृषिं भक्त्या धर्मं धर्मभृतांवरा

tacchrutvā vacanaṃ devī nāradasya sudānvitam / paryapṛcchadṛṣiṃ bhaktyā dharmaṃ dharmabhṛtāṃvarā

हिन्दी अर्थ

रुद्लोक॑ गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुलभम् द ३५

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 90

राज्ञ्युवाच: भगवन्मानुषे लोके देवास्तुष्यन्ति कैर्व्रतैः ।कानि दानानि दीयन्ते येषां च स्यान्महत्फलम्

rājñyuvāca: bhagavanmānuṣe loke devāstuṣyanti kairvrataiḥ / kāni dānāni dīyante yeṣāṃ ca syānmahatphalam

हिन्दी अर्थ

इति श्लीमहापुराणे वायुप्रोक्ते कल्पसंख्यानिरूपणं ताम द्वाविशोअध्याय:

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 91

उपवासाश्च ये केचित्स्त्रीधर्मे कथिता बुधैः ।यैः कृतैः स्वर्गमायान्ति सुकृतिन्यः स्त्रियो यथा

upavāsāśca ye kecitstrīdharme kathitā budhaiḥ / yaiḥ kṛtaiḥ svargamāyānti sukṛtinyaḥ striyo yathā

हिन्दी अर्थ

और रैक्त लैप से युक्त थे, सब के अंगों में रक्त विभूति लगी हुई थी, उनके भुख और लोचन भी रक्तवर्ण के ही थे।३१। इसके अन॑स्तर उन ब्रह्मतानी, अध्यवसायी भहात्माओं ने उस वामदेव सम्बन्धी ज्ञान का अभ्यास किया और उन्तकी स्तुति की। लोकहित और शिष्यों की हितदृष्टि सें अखिल धर्मों का उपंदेश कर पुनः स्वयं उंसी अव्यय रुद्र महादेव में विलीन हो गये ।३२-३३२। द्विजश्रेष्ठ ! जो अन्य ध्यक्ति भी वाम॑देव

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 92

यत् तत् सर्वं महाभाग कथयस्व यथातथम् ।श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं कथयस्वाविशङ्कितः

yat tat sarvaṃ mahābhāga kathayasva yathātatham / śrotumicchāmyahaṃ sarvaṃ kathayasvāviśaṅkitaḥ

हिन्दी अर्थ

महादेव का ध्यान करते और अनन्य भाव से उसकी शरण में जाते हैं थे भी शुद्ध, बुद् और निष्पाप होकर उस रुद्रलोक को प्राप्त करते हैं जहाँ से पुन: लौटना दुलंभ और असम्भव है

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 93

नारद उवाच: साधु साधु महाभागे प्रश्नो ऽयं वेदितस्त्वया ।यं श्रुत्वा सर्वनारीणां धर्मवृद्धिस्तु जायते

nārada uvāca: sādhu sādhu mahābhāge praśno 'yaṃ veditastvayā / yaṃ śrutvā sarvanārīṇāṃ dharmavṛddhistu jāyate

हिन्दी अर्थ

१४० ः वायुपुराणम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 94

उपवासैश्च दानैश्च पतिपुत्रौ वशानुगौ ।बान्धवैः पूज्यते नित्यं यैः कृतैः कथयामि ते

upavāsaiśca dānaiśca patiputrau vaśānugau / bāndhavaiḥ pūjyate nityaṃ yaiḥ kṛtaiḥ kathayāmi te

हिन्दी अर्थ

एकॉत्रिशत्तमः कल्प: पीतवासा इति स्म्ृतः । ब्रह्म यत्र महातेजा: पीतवर्णत्वमागतः १ ध्यायतः पुत्रकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। प्रादुर्भूतो महातेजाः कुमारः पीतवस्त्रवान् २ पीतगन्धानुलिप्ताज़ः पीतमाल्यधरो युवा । पीतयज्ञोपवीतश्र पीतोष्णीषो महाभूज:ः

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 95

दुर्भगा सुभगा यैस्तु सुभगा दुर्भगा भवेत् ।पुत्रिणी पुत्ररहिता ह्यपुत्रा पुत्रिणी तथा

durbhagā subhagā yaistu subhagā durbhagā bhavet / putriṇī putrarahitā hyaputrā putriṇī tathā

हिन्दी अर्थ

तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्त ब्रह्मा लोकेश्वरं प्रभूम्। मनसा लोकधातारं दवन्दे परमेश्वरम् ४ ततो ध्यानगतस्तत्र ब्रह्मा माहेश्वरी पराम्। अपश्यद्गां विरूपां च महेश्वरमुखच्युताम् ५

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 96

भर्तारं लभते कन्या तथान्या भर्तृवर्जिता ।कृताकृतैश्च जायन्ते तन्निबोधस्व सुन्दरि

bhartāraṃ labhate kanyā tathānyā bhartṛvarjitā / kṛtākṛtaiśca jāyante tannibodhasva sundari

हिन्दी अर्थ

द्ान्रिशल्लोकसंयुक्तामीश्वरीं सर्वतोमुखीम् । स तांदृष्ट्वा महातेजा महादेवीं महेश्वरीम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 97

तिलधेनुं सुवर्णं च रूप्यं गा वाससी तथा ।पानीयं भूमिदानं च गन्धधूपानुलेपनम्

tiladhenuṃ suvarṇaṃ ca rūpyaṃ gā vāsasī tathā / pānīyaṃ bhūmidānaṃ ca gandhadhūpānulepanam

हिन्दी अर्थ

पुनराह महादेव: सर्वदेवनमस्कृतः। मतिः स्मृतिर्बुद्धरिति गायमानः पुनः पुनः ८

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 98

पादुकोपानहौ छत्रं पुण्यानि व्यञ्जनानि च ।पादाभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं स्नानं शय्यासनानि च

pādukopānahau chatraṃ puṇyāni vyañjanāni ca / pādābhyaṅgaṃ śiro'bhyaṅgaṃ snānaṃ śayyāsanāni ca

हिन्दी अर्थ

चॉय बोीले--इकतीसवाँ कल्प पीतवासा कहलात है, जिसमें महातेजस्वी ब्रह्मा पीतवर्ण के हो जाते हैं।१। उसे कल्प में पुत्रकामना से ध्यान करने वाले परमेष्ठो ब्रह्मा को महातेजस्वी, पीतवस्त्रधारी एक पुत्र उत्पन्न हुआ, जिसके अज्भों पर पीत चन्दन का लेप लगा हुआ था, जिसकी ग्रीवा पीत माला से सुशोभित थी. जो युवक था, जिसके गले में पीत यज्ञोपवीत और झिर पर पीली पगड़ी शोभित थी,

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 99

एतानि ये प्रयच्छन्ति नोपसर्पन्ति ते यमम् ।मधु माषं पयः सर्पिर्लवणं गुडमौषधम्

etāni ye prayacchanti nopasarpanti te yamam / madhu māṣaṃ payaḥ sarpirlavaṇaṃ guḍamauṣadham

हिन्दी अर्थ

बड़ी-बड़ी भुजाओं वाला वह कुमार अत्यन्त तेजस्वी था। ब्रह्मा ने उस ध्यानमग्न; “लौकेश्वर, लोकपालक प्रभु कौ देखकर मन हीं मन प्रणाम किया ।२-४। तदनन्तर ध्यातमस्न ब्रह्मा ने उस महेष्वर के मुख से उत्पैन्न एक॑ विचित्र गांय कौ देखा, जिसके चार पेर, चार मुख, चार हाथ, चार स्तन, चार नेत्र, चार सींगें चार दाँत और चार मुख थे। जो चारों ओर मुख वाली, बत्तीस लोकों से युक्त, ईश्वरी थी । सब

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 100

पानीयं भूमिदानं च शालीनिक्षुरसांस्तथा ।आरक्तवाससी श्लक्ष्णे दम्पत्योर्ललितादिने

pānīyaṃ bhūmidānaṃ ca śālīnikṣurasāṃstathā / āraktavāsasī ślakṣṇe dampatyorlalitādine

हिन्दी अर्थ

देवों से पूृणित महाहैव उस महेश्बरी महादेवी को देखकर बार बार हमे लगे कि तुम स्मृति, बुद्धि ओर

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 101

सौभाग्यं जायते चैव इह लोके परत्र च ।ब्राह्मणे वृत्तसम्पन्ने सुरूपे च गुणान्विते

saubhāgyaṃ jāyate caiva iha loke paratra ca / brāhmaṇe vṛttasampanne surūpe ca guṇānvite

हिन्दी अर्थ

एह्यो हीति महादेवीं सोत्तिष्ठेत्प्राज्जलिभूं शम् । विश्वमावृत्य योगेन जगत्से वशी कुरु ६

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 102

तिथौ यस्यामिदं देयं तत्ते राज्ञि वदाम्यहम् ।प्रतिपत्सु च या नारी पूर्वाह्णे च शुचिव्रता

tithau yasyāmidaṃ deyaṃ tatte rājñi vadāmyaham / pratipatsu ca yā nārī pūrvāhṇe ca śucivratā

हिन्दी अर्थ

अथनां पुत्रकामस्य ध्यायतः परसेष्ठिनः । प्रददो देवदेवेशश्रतुष्पादां महेश्वरीम् ः ३११ ततस्तां ध्यानयोगेन विदित्वा परमेश्वरीम्। ब्रह्मम लोकसमस्काय: प्रपय्ये तां महेश्वरीम् १२ गायत्री तु ततो रौद़ी ध्यात्वा ब्रह्म सुयन्त्रितः इत्येतां बेदिकीं विद्यां रोदीं गायत्रीमपिताम्ू

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 103

इन्धनं ब्राह्मणे दद्यात्प्रीयतां मे हुताशनः ।तस्या जन्मानि षट्त्रिंशदङ्गप्रत्यङ्गसन्धिषु

indhanaṃ brāhmaṇe dadyātprīyatāṃ me hutāśanaḥ / tasyā janmāni ṣaṭtriṃśadaṅgapratyaṅgasandhiṣu

हिन्दी अर्थ

' जपित्वा तु महादेवीं रुद्रलोकनमस्कृताम । प्रपन्नस्तु महादेव ध्यानयुक्तेन चेतसा

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 104

न रजो नैव सन्तापो जायते राजवल्लभे ।द्वितीयायां तु या नारी नवनीतमुदान्विता

na rajo naiva santāpo jāyate rājavallabhe / dvitīyāyāṃ tu yā nārī navanītamudānvitā

हिन्दी अर्थ

ततस्तस्य महादेवो दिव्यं योग पुनः स्मृतम् । ऐश्वर्य ज्ञानसंपरत्ति बराग्यं च ददौ पुनः ४१५ अथाइूहासं मुम्रुचे भीषणं दीप्तमीश्बर:। ततोः5स्य सर्वेतों दीष्ता: प्रादुर्भताः कुमारका: ३१६

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 105

ददाति द्विजमुख्याय सुकुमारतनुर्भवेत् ।लवणं विप्रवर्याय तृतीयायां प्रयच्छति

dadāti dvijamukhyāya sukumāratanurbhavet / lavaṇaṃ vipravaryāya tṛtīyāyāṃ prayacchati

हिन्दी अर्थ

धर्मयोगवलोपेता ऋषीणां दीर्घंसत्त्रिणाम् । उपदिश्य तु ते योगं प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 106

गौरी मे प्रीयतां देवी तस्याः पुण्यफलं शृणु ।कौमारिका पतिं प्राप्य तेन सार्द्धमुमा यथा

gaurī me prīyatāṃ devī tasyāḥ puṇyaphalaṃ śṛṇu / kaumārikā patiṃ prāpya tena sārddhamumā yathā

हिन्दी अर्थ

एबमेंतेन विधिना प्रपन्ना ते महेश्वरम् । अन्येदपि नियतात्मानों ध्यानयुक्ता जितेन्द्रियाः २०

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 107

क्रीडत्यविधवा चापि लभते सा महद्यशः ।नक्तं कृत्वा चतुर्थ्यां वै दद्याद्विप्राय मोदकान्

krīḍatyavidhavā cāpi labhate sā mahadyaśaḥ / naktaṃ kṛtvā caturthyāṃ vai dadyādviprāya modakān

हिन्दी अर्थ

ः£ जज इस ाऔऑ ्द््ाआसजपअअप्ाज+जपभ-जप भिभ१पहफैफहफ्ि पहएझपम१+१रपडज-्ै/ण।/

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 108

प्रीयतां मम देवेशो गणनाथो विनायकः ।तस्यास्तेन फलेनाशु सर्वकर्मसु भामिनि

prīyatāṃ mama deveśo gaṇanātho vināyakaḥ / tasyāstena phalenāśu sarvakarmasu bhāmini

हिन्दी अर्थ

मति हो, यहाँ आवो, यहाँ आाबो ।५-८३। महादेव के आ्वान को सुनकर वह देवी विनम्र होकर हाथ जोड़कर सामने खड़ी हो गयी। उसको सामने खड़ा देखकर महादेव ने कहा कि तुम अपनी योग माया से विश्व में व्याप्त होकर सारे संसार को वश में करो। देखो, तुम्हारा नाम भविष्य में रुद्राणी होगा । तुम्हारे द्वारा ब्राह्मणों का हित और परमार्थ-सिद्धि होगी ।९-१० इतना आदेश देने के अनन्तर उस

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 109

विघ्नं न जायते क्वापि एवमाह पितामहः ।पञ्चमीं तु ततः प्राप्य ब्राह्मणे तिलदा तु या

vighnaṃ na jāyate kvāpi evamāha pitāmahaḥ / pañcamīṃ tu tataḥ prāpya brāhmaṇe tiladā tu yā

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव ने पुत्रेच्छ, ध्यानपरायण ब्रह्मा को वह माहेश्वरी गाय दे दी। तत्परचात् लोकपृज्य ब्रह्मा ध्यान योग से उस माहेश्वरी को जानकर उसकी शरण में आये, ।११-१३। और संयमपूर्वक उस रौद्री गायत्री का ध्यान कर शौद्री, महादेव से हुई, रुद्रलोक नमसस्‍्क्ृत वेदिकी विद्या ग्रायत्री का जपकर पुनः महादेव की शरण में गये । महादेव ने तब ब्रह्मा को दिव्य योग, ऐश्वर्य, ज्ञान-सम्पति और वैराग्य प्रदान किया

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 110

सा भवेद्रूपसम्पन्ना यथा चैव तिलोत्तमा ।षष्ठ्यां तु या मधूकस्य फलदा तु भवेत्सदा

sā bhavedrūpasampannā yathā caiva tilottamā / ṣaṣṭhyāṃ tu yā madhūkasya phaladā tu bhavetsadā

हिन्दी अर्थ

।१३-१४। इसके अनन्तर महादेव ने भीषण अट्टृहास किया, जिससे उनके शरीर से ते जस्वी कुमार उत्पन्न हये; जो कि पीली माला, पीत वस्त्र, पीत अंगराग धारण किये हुये थे, जिनके शिर पर पीली पगड़ी थी, जिनके मुख और केश भी पीत वर्ण के थे। वे सब तेजस्व्री कुमार हजार वर्ष तक निव्रास करने के बाद रुद्र की देह में प्रवेश कर गये । इतने दिनों तक ये योगधारी, ब्राह्मणों के हिर्तेषी और स्नान करने

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 111

उद्दिश्य चाग्निजं देवं ब्राह्मणे वेदपारगे ।तस्याः पुत्रो यथा स्कन्दो देवसङ्घेषु चोत्तमः

uddiśya cāgnijaṃ devaṃ brāhmaṇe vedapārage / tasyāḥ putro yathā skando devasaṅgheṣu cottamaḥ

हिन्दी अर्थ

दाले धर्म और योग से बलवान् होकर दीघकाल तक यज्ञ करने वाले ऋषियों को योगविषयक उपदेद - देते रहे।१६-१६। इस विधान से दूसरे भी जो जितेन्द्रिय और घ्यानासक्त व्यक्ति महेश्वर की शरण में

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 112

उत्पद्यते महाराजः सर्वलोकेषु पूजितः ।सप्तम्यां या द्विजश्रेष्ठं सुवर्णेन प्रपूजयेत्

utpadyate mahārājaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ / saptamyāṃ yā dvijaśreṣṭhaṃ suvarṇena prapūjayet

हिन्दी अर्थ

(आओ द . बायुपुराणमर

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 113

उद्दिश्य जगतो नाथं देवदेवं दिवाकरम् ।तस्य पुण्यफलं यद्वै कथितं द्विजसत्तमैः

uddiśya jagato nāthaṃ devadevaṃ divākaram / tasya puṇyaphalaṃ yadvai kathitaṃ dvijasattamaiḥ

हिन्दी अर्थ

ते सर्वे पापमुत्युज्य बिरेजा ब्रह्मवर्चंसः । प्रविशन्ति महादेव रद्रं ते त्वपुनभंवाः

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 114

तत्ते राज्ञि प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः सति ।दद्रूचित्रककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका

tatte rājñi pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanāḥ sati / dadrūcitrakakuṣṭhāni maṇḍalāni vicarcikā

हिन्दी अर्थ

एकार्णंबे तदा वृत्ते दिव्ये बर्षसहस्नके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः +7

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 115

न भवन्तीह चाङ्गेषु पूर्वकर्मार्जितान्यपि ।कृष्णां धेनुं तथाष्टम्यां या प्रयच्छति भामिनी

na bhavantīha cāṅgeṣu pūrvakarmārjitānyapi / kṛṣṇāṃ dhenuṃ tathāṣṭamyāṃ yā prayacchati bhāminī

हिन्दी अर्थ

तस्य चिन्तयमानस्य पुत्रकामस्य वे प्रभोः। कृष्णः समभवद्वर्णो ध्यायतः परमेष्ठिनः ॥२४ . अथापश्यन्महातेजा: प्रादुभूतं कुमारकम् । क्ृष्णवर्ण महावोीय्यें दीप्यसानं स्वतेजसा

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 116

ब्राह्मणे वृत्तसम्पन्ने प्रीयतां मे महेश्वरः ।तस्या जन्मार्जितं पापं नश्यते विभवान्विता

brāhmaṇe vṛttasampanne prīyatāṃ me maheśvaraḥ / tasyā janmārjitaṃ pāpaṃ naśyate vibhavānvitā

हिन्दी अर्थ

कृष्णाम्बरधरोष्णीष॑ कृष्णयज्ञोपवीतिनम् । कृष्णेन मोलिना युक्‍तं कृष्णस्रगनुलेपनम् २६ सतं दृष्ट्वा महात्मानममरं घोरमन्त्रिणम् । बवन्दे देवदेवेशं विश्वेशं ऋष्णपिद्धलम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 117

जायते नात्र सन्देहो यस्माद्दानमनुत्तमम् ।गन्धधूपं तु या नारी भक्त्या विप्राय दापयेत्

jāyate nātra sandeho yasmāddānamanuttamam / gandhadhūpaṃ tu yā nārī bhaktyā viprāya dāpayet

हिन्दी अर्थ

अधोरेति ततो ब्रह्मा ब्रह्म एबानुचिन्तयन् एवं वे ध्यायतस्तस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ३२६

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 118

कात्यायनीं समुद्दिश्य नवम्यां शृणु यत्फलम् ।तस्या भ्राता पिता पुत्रः पतिर्वा रणमुत्तमम्

kātyāyanīṃ samuddiśya navamyāṃ śṛṇu yatphalam / tasyā bhrātā pitā putraḥ patirvā raṇamuttamam

हिन्दी अर्थ

मुमोच भगवान्रद्रः अ(व्रस्त्व)दृहादु महास्वत्तम् । अथास्य पाश्वंतः कृष्णा: कृष्ण्रगनुलेपनाः

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 119

प्राप्यते नैव सीदन्ति तेन दानेन रक्षिताः ।इक्षुदण्डरसं देवि दशम्यां या प्रयच्छति

prāpyate naiva sīdanti tena dānena rakṣitāḥ / ikṣudaṇḍarasaṃ devi daśamyāṃ yā prayacchati

हिन्दी अर्थ

चत्वारस्तु महात्मानः संबभूुवुः कुमारका:। कृष्णा: कृष्णास्बरोष्णीषाः कृष्णास्या: कृष्णवाससः

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 120

लोकपालान्समुद्दिश्य ब्राह्मणे व्यङ्गवर्जिते ।तेन दानेन सा नित्यं सर्वलोकस्य वल्लभा

lokapālānsamuddiśya brāhmaṇe vyaṅgavarjite / tena dānena sā nityaṃ sarvalokasya vallabhā

हिन्दी अर्थ

जाते हैं, वे सब भी निष्पाप ह और रजोरहित होकर ब्रह्मतुल्य तेजस्वी हो जाते हैं और महादेव रुद्र की शरीर में प्रवेश कर फिर कभी जन्म ग्रहण नहीं करते

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 121

जायते नात्र सन्देह इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत् ।एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यामुदकप्रदा

jāyate nātra sandeha ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt / ekādaśyāmupoṣyātha dvādaśyāmudakapradā

हिन्दी अर्थ

चायु बोले- ब्रह्म के उस पीतवर्ण कल्प के बीत जाने पर सित्र सामक दूसरा कल्प हुआ

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 122

नारायणं समुद्दिश्य ब्राह्मणे विष्णुतत्परे ।सा सदा स्पर्शसम्भाषैर्द्रावयेद्भावयेज्जनम्

nārāyaṇaṃ samuddiśya brāhmaṇe viṣṇutatpare / sā sadā sparśasambhāṣairdrāvayedbhāvayejjanam

हिन्दी अर्थ

उस समय दिव्य सहस्न वर्ष तक जगत् एकार्णव रूप में था ब्रह्मा दुखी होकर सृष्टि करने के लिये चिन्ता करने लगे ।२३। पुत्र कामना से चिन्ता करने वाले परमेष्ठी प्रभु ब्रह्मा के ध्यान करते ही उनका वर्ण काला हो गया । महातेजस्वी ब्रह्मा ने तब देखा कि, एक कुमार उत्पन्न हुआ है।२४३॥ जो कुमार कृष्णवर्ण, महावीये, अपने तेज से दीप्यमान, काला वस्त्र पहने हुये, काली पगड़ी और कृष्ण यज्ञोपवीतधारी,

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 123

यस्माद्दानं महर्लोके ह्यनन्तम् उदके भवेत् ।पादाभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं काममुद्दिश्य वै द्विजे

yasmāddānaṃ maharloke hyanantam udake bhavet / pādābhyaṅgaṃ śiro'bhyaṅgaṃ kāmamuddiśya vai dvije

हिन्दी अर्थ

कृष्ण मौलिशाली एवं काली माला तथा काला लेपन लगाये हुये है। ब्रह्मा ने उस महात्मा देवकुमार को देखकर कष्णपिज्भलाभ देवाधिपति विश्वेश्वर को प्रण/म किया ।२५-२७। प्राणायामपरायण ब्रह्मा हृदय में महेश्वर का ध्यान कर मन ही मन उस ध्यानयोगी यतीश्वर के शरणापन्न हुये और अघोर इत्यादि मस्त्र द से ब्रह्मा ने ब्रह्म का अनुविन्तन किया । इस प्रकार परमेष्ठी ब्रह्मा ध्यान कर ही रहे थे कि, भगवान् रुद्र

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 124

ददाति च त्रयोदश्यां भक्त्या परमयाङ्गना ।यस्यां यस्यां मृता जायेद् भूयो योन्यां तु जन्मनि

dadāti ca trayodaśyāṃ bhaktyā paramayāṅganā / yasyāṃ yasyāṃ mṛtā jāyed bhūyo yonyāṃ tu janmani

हिन्दी अर्थ

ने घोर स्वर से अट्ृहास किया ।२८-२९ै। जिससे उनके पाइवे से कृष्ण वर्ण के महात्मास्वरूप चार कुमार ह उत्पन्न हो गये । वे काला चन्दन लगाये, काली माला काली पगड़ी और काला वस्त्र पहने हुये थे, और

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 125

तस्यां तस्यां तु सा भर्तुर्न वियुज्येत कर्हिचित् ।तथाप्येवं चतुर्दश्यां दद्यात् पात्रमुपानहौ

tasyāṃ tasyāṃ tu sā bharturna viyujyeta karhicit / tathāpyevaṃ caturdaśyāṃ dadyāt pātramupānahau

हिन्दी अर्थ

तेश्वाटहास: सुमहान्हुकारश्चेव पुष्कलः । नमस्कारशभ्न सुमहान्पुनः पुनरुदीरितः ३२

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 126

ब्रह्मणे धर्ममुद्दिश्य तस्या लोका ह्यनामयाः ।एवं च पक्षपक्षान्ते श्राद्धे तर्पेद् द्विजोत्तमान्

brahmaṇe dharmamuddiśya tasyā lokā hyanāmayāḥ / evaṃ ca pakṣapakṣānte śrāddhe tarped dvijottamān

हिन्दी अर्थ

योगेन योगसंपन्नाः प्रविश्य मनसा शिवम् । अमलं निर्गु्ण स्थान प्रविष्ठा विश्वमीश्वरम् ॥रे४

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 127

अव्युच्छिन्ना सदा राज्ञि सन्ततिर् जायते भुवि ।एवं ते तिथिमाहात्म्यं दानयोगेन भाषितम्

avyucchinnā sadā rājñi santatir jāyate bhuvi / evaṃ te tithimāhātmyaṃ dānayogena bhāṣitam

हिन्दी अर्थ

ततस्तस्मिन्गते कल्पे कृष्णरूपे भयानके । अन्यः प्रवरतितः कल्पो विश्वरूपस्तु नामतः .

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 128

तथा वनस्पतीनां तु आराधनविधिं शृणु ।जम्बूं निम्बतरुं चैव तिन्दुकं मधुकं तथा

tathā vanaspatīnāṃ tu ārādhanavidhiṃ śṛṇu / jambūṃ nimbataruṃ caiva tindukaṃ madhukaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

बिनिवृत्ते तु संहारे पुनः सुष्टे चराचरे। ब्रह्मण: पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 129

आम्रं चामलकं चैव शाल्मलिं वटपिप्पलौ ।शमीबिल्वामलीवृक्षं कदलीं पाटलीं तथा

āmraṃ cāmalakaṃ caiva śālmaliṃ vaṭapippalau / śamībilvāmalīvṛkṣaṃ kadalīṃ pāṭalīṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ववन्वे देवमीशानं सर्वेशं शंकर प्रभूम । ओमीशान नमस्ते5स्तु महादेव नमोःस्तु ते . (४० एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्‍्तं पितामहम् । उबाच भगवानीशः प्रीतो5हं ते किमिच्छसि ४१

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 130

अन्यान्पुण्यतमान्वृक्षानुपेत्य स्वर्गमाप्नुयात्

anyānpuṇyatamānvṛkṣānupetya svargamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

ततस्तु प्रणतो भृत्वा वाग्भि: स्तुत्वा महेश्वरम् । (उवाच भगवान्त्रह्म प्रीतः प्रीतेन चेतता

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 131

नारद उवाच: चैत्रे मासे तु या नारी कुर्याद्व्रतमनुत्तमम् ।तस्य व्रतस्य चान्यानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्

nārada uvāca: caitre māse tu yā nārī kuryādvratamanuttamam / tasya vratasya cānyāni kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

हिन्दी अर्थ

उनका मूँह भी काला था। उन कुमारों ने महान् हुंकार के साथ अट्वृहास किया और बारम्बार नमस्कार शब्द का उच्चारण किया ।३०-३२। उन महाप्रभुओं ने योगबल से सहस्र वर्ष तक परमेश्वर की उपासना की और उस योगरहस्य को शिष्यों को दे दिया। योगसम्पन्न होकर उन कुमारों ने योग द्वारा मन ही मन शिव का ध्यान करते-करते » विश्वेश्वर के निमंल और निर्गुण स्थान में प्रवेश किया । इसी प्रकार इस

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 132

श्रुतेन येन सुभगे दुर्भगत्वं न पश्यति ।यथा हिमं रविं प्राप्य विलयं याति भूतले

śrutena yena subhage durbhagatvaṃ na paśyati / yathā himaṃ raviṃ prāpya vilayaṃ yāti bhūtale

हिन्दी अर्थ

योगविधान से जो दूसरे भी द्विंजातिगण विधानज्ञ होकर रुद्र का स्मरण करेंगे, वे शाशवत स्थान में गमन करेंगे ।३३-३५। उस भयानक क्ृष्णकल्प के बीत जाने पर दूसरा विश्वरूप नामक कल्प हुआ कल्पान्त कालीन संहार काये के समाप्त हो जाने और सृष्टि रचना के पुनः आरम्भ होने पर परमेष्ठी ब्रह्मा पुत्र की कामना से ध्यान करने लगे ।३६-३७॥ उसी समय महानाद करने वाली विश्वरूपा सरस्वती प्रादुर्भूत हुई ।

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 133

तथा दुःखं च दौर्भाग्यं व्रतादस्माद्विलीयते ।मधुकाख्यां तु ललितामाराधयति येन वै

tathā duḥkhaṃ ca daurbhāgyaṃ vratādasmādvilīyate / madhukākhyāṃ tu lalitāmārādhayati yena vai

हिन्दी अर्थ

पितामह ने योगासक्तचित्त से विश्वमाल्य और विश्ववसनधारी, विश्वयज्ञोपवीती, विश्वोष्णीषधारी विदवगन्धी, विश्वस्थ, महाभज, सर्वंग।मी, सर्वश्वर ईशान देवका मन ही मन ध्यान करके वन्दना की ओर कहा-- ईशान ! महादेव ! तुम्हें मेरा तमस्कार है ।३८-४०। इस प्रकार ध्यानपरायण पितामह के प्रणाम करने पर भगवान ईशान ने कहा--/हम आपके प्रसन्न हैं, क्या चाहते हैं कहिये ?”” तब ब्रह्म ने प्रणत होकर

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 134

विधिं तं शृणु सुभगे कथ्यमानं सुखावहम् ।चैत्रे शुक्लतृतीयायां सुस्नाता शुद्धमानसा

vidhiṃ taṃ śṛṇu subhage kathyamānaṃ sukhāvaham / caitre śuklatṛtīyāyāṃ susnātā śuddhamānasā

हिन्दी अर्थ

महेश्वर की स्तुति की और अत्यन्त प्रसन्न चित्त से बोले--'दिव ! आपका जो यह विश्वगामी, विश्वेश्वर

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 135

प्रतिमां मधुवृक्षस्य शाङ्करीम् उमया सह ।कारयित्वा द्विजवरैः प्रतिष्ठाप्य यथाविधि

pratimāṃ madhuvṛkṣasya śāṅkarīm umayā saha / kārayitvā dvijavaraiḥ pratiṣṭhāpya yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

बी ..... वायुपुराणम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 136

सुगन्धिकुसुमैर्धूपैस्तथा कर्पूरकुङ्कुमैः ।पूजयेद् विधिना देवं मन्त्रयुक्तेन भामिनी

sugandhikusumairdhūpaistathā karpūrakuṅkumaiḥ / pūjayed vidhinā devaṃ mantrayuktena bhāminī

हिन्दी अर्थ

केषा भगवती देवो चत्तुष्पादा चतुर्मुखी । चतुःशुज़्ी चतुर्वकत्रा चतुर्दत्ता चतुःस्तनी वडड चतुहस्ता चतुर्नेत्रा विश्वरुपा कर्थ स्मृता । किनामधेया कोउस्थात्मा कियीर्या बाइईपि कमंतः ॥४५ ह

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 137

पादौ नमः शिवायेति मेढ्रे वै मन्मथाय च ।कालोदरायेत् युदरं नीलकंठाय कण्ठकम्

pādau namaḥ śivāyeti meḍhre vai manmathāya ca / kālodarāyet yudaraṃ nīlakaṃṭhāya kaṇṭhakam

हिन्दी अर्थ

अय॑ यो बर्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ स्मृतः। यस्सिनुभवाद्यों देवा: षद्त्रिशन्‍्मनवः स्मृता: ४४७ ब्रह्मस्थानमिर्द वा5पि यदा प्राप्त त्वया विभो। तदाप्रभुति कल्पश्च त्रयस्त्रिसत्तमो ह्ययम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 138

शिरः सर्वात्मने पूज्य उमां पश्चात्प्रपूजयेत् ।क्षामोदरायैह्युदरं सुकण्ठायै च कण्ठकम्

śiraḥ sarvātmane pūjya umāṃ paścātprapūjayet / kṣāmodarāyaihyudaraṃ sukaṇṭhāyai ca kaṇṭhakam

हिन्दी अर्थ

शत शतसहस्नाणामतीता ये;स्वयंभुवः । पुरस्तात्तव देवेश ताञ्शणुष्व महासुने -

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 139

शिरः सौभाग्यदायिन्यै पश्चादर्घ्यं प्रदापयेत्

śiraḥ saubhāgyadāyinyai paścādarghyaṃ pradāpayet

हिन्दी अर्थ

तव्वयि योगश्रव सांल्यं च तपो विश्ञात्रिधि: क्रिया । ऋत॑ सत्यं च॒ यदृवह्मा अहिसा संततिक्रमाः:

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 140

नमस्ते देवदेवेश उमावर जगत्पते ।अर्घ्येणानेन मे सर्वं दौर्भाग्यं नाशय प्रभो ।इति अर्घ्यमन्त्रः

namaste devadeveśa umāvara jagatpate / arghyeṇānena me sarvaṃ daurbhāgyaṃ nāśaya prabho / iti arghyamantraḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यान ध्यानवपु:ः शान्तिविद्याईविद्या मतिध तिः । कान्ति: शान्ति: स्मृतिरमेंधा लज्जा शुद्धिः सरस्वती ।

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 141

अर्घ्यं दत्त्वा ततः पश्चात्करकं वारिपूरितम् ।मधूकपात्रोपभृतं सहिरण्यं तु शक्तितः

arghyaṃ dattvā tataḥ paścātkarakaṃ vāripūritam / madhūkapātropabhṛtaṃ sahiraṇyaṃ tu śaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

कला ययर्रेेिप्िय-य-डिोयइयस्‍यि)इफइस्‍क्‍फ्ब्इ्््ईणयए विश्वरूप है उसे हम जानने की इच्छा करते हैं। बह परमेश्वर कौन है ? ।४१-४३। यह भगवती कौन है,

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 142

करकं वारिसम्पूर्णं सौभाग्येन तु संयुतम् ।दत्तं तु ललिते तुभ्यं सौभाग्यादिविवर्धनम् ।इति करकदानमन्त्रः

karakaṃ vārisampūrṇaṃ saubhāgyena tu saṃyutam / dattaṃ tu lalite tubhyaṃ saubhāgyādivivardhanam / iti karakadānamantraḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वरूपा कहलाती है ? इसका क्या नाम है? इसको आत्मा और रूप कंसे हैं? इसका पराक्रम और क्रम कीसे हैं ? ।४४-४५। क्‍ मद्देश्वर बोले--''मन्त्रों का यह रहस्य पावन और पुष्टिवद्धन है। आदि सर्ग के इस परम गुद्य तत्व को यथार्थे रूप से सुनिये ।४६। यह जो कल्प बीत रहा है, वह विश्वरूप कहलाता है। भवादि देबंगण

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 143

मन्त्रेणानेन विप्राय दद्यात् करकमुत्तमम् ।लवणं वर्जयेच् छुक्लां यावदन्यां तृतीयिकाम्

mantreṇānena viprāya dadyāt karakamuttamam / lavaṇaṃ varjayec chuklāṃ yāvadanyāṃ tṛtīyikām

हिन्दी अर्थ

इस कल्प के छत्तीसवें मनु कहलाते हैं ।४७। धिभो ! जब से आपने इस ब्रह्म पद को प्राप्त किया है, तब से यह तैंतीसवाँ कल्प चल रहा है ।४ड५। देवेश महामुनि ! आपके समक्ष हो जो शत-शत और सहल्न-सहस् स्वयम्भू बीत चुके हैं, उनकी कथा सुनें ।४६॥ आप पहले आनन्द नाम से प्रसिद्ध थे। आउने बड़ी तपस्या की थी । आप गालव्य गोत्र में उत्पन्न हुये और तपरया के बल से मेरे पुत्र हुये थे ।५०। योग, सांख्य, तपस्या,

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 144

क्षमाप्य देवीं देवेशां नक्तम् अद्यात्स्वयं हविः ।अनेन विधिना सार्धं मासि मासि ह्य् अपक्रमेत्

kṣamāpya devīṃ deveśāṃ naktam adyātsvayaṃ haviḥ / anena vidhinā sārdhaṃ māsi māsi hy apakramet

हिन्दी अर्थ

विद्या, विधि व्यवस्था, क्रिया, ऋतु, सत्य, ब्रह्म, अहिसा, अविच्छिन्न सनन्‍्तति, ध्यान, ध्यानयोग शरीर

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 145

फाल्गुनस्य तृतीयायां शुक्लायां तु समाप्यते ।वैशाखे लवणं देयं ज्येष्ठे चाज्यं प्रदीयते

phālgunasya tṛtīyāyāṃ śuklāyāṃ tu samāpyate / vaiśākhe lavaṇaṃ deyaṃ jyeṣṭhe cājyaṃ pradīyate

हिन्दी अर्थ

लज्जा और शान्ति आदि आपमें प्रतिष्ठित थे। है बह्मन् : यह जो बत्तीस अक्षरों के नाम वाली और

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 146

आषाढे मासि निष्पावाः पयो देयं तु श्रावणे ।मुद्गा देया नभस्ये तु शालिमाश्वयुजे तथा

āṣāḍhe māsi niṣpāvāḥ payo deyaṃ tu śrāvaṇe / mudgā deyā nabhasye tu śālimāśvayuje tathā

हिन्दी अर्थ

चघड्विंशदृगुणा हां षा दर्मत्रशाक्षरसंज्ञिता,। प्रकृति विद्धि तां बह स्त्वत्प्रसूति महेश्वरीम

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 147

कार्त्तिके शर्करापात्रं करकं रससंभृतम् ।मार्गशीर्षे तु कार्पासं करकं घृतसंयुतम्

kārttike śarkarāpātraṃ karakaṃ rasasaṃbhṛtam / mārgaśīrṣe tu kārpāsaṃ karakaṃ ghṛtasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

सेषा भगवती देवी ततृप्रसृतिः स्वयंभुवः। चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृतियों: प्रकोतिता

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 148

पौषे तु कुङ्कुमं देयं माघे पात्रं तिलैर् भृतम् ।फाल्गुने मासि सम्प्राप्ते पात्रं मोदकसंभृतम्

pauṣe tu kuṅkumaṃ deyaṃ māghe pātraṃ tilair bhṛtam / phālgune māsi samprāpte pātraṃ modakasaṃbhṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रधान प्रकृति चेब यदाहुस्तस्‍्वचिन्तका: रा .......

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 149

पश्चात्तृतीयादेयं यत्तत्पूर्वस्यां विवर्जयेत् ।विधानमासां सर्वासां सामान्यं मनसः प्रिये

paścāttṛtīyādeyaṃ yattatpūrvasyāṃ vivarjayet / vidhānamāsāṃ sarvāsāṃ sāmānyaṃ manasaḥ priye

हिन्दी अर्थ

एचजुक्‍त्वा महादेव: अ(बस्त्व)टरहासमथाकरोत् । बलितास्फोटितरघं कहाकहनदं तथा...

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 150

प्रतिमां मधुवृक्षस्य तामेव प्रतिपूजयेत् ।तस्मै सर्वं तु विप्राय आचार्याय प्रदीयते

pratimāṃ madhuvṛkṣasya tāmeva pratipūjayet / tasmai sarvaṃ tu viprāya ācāryāya pradīyate

हिन्दी अर्थ

लतोइस्य पाश्व॑तों दिव्या: सर्वरूया: कुसारकाः। टी सुण्डी शिखण्डी च अर्धसुण्डश्व जम्ररि

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 151

ततः संवत्सरस्यान्ते उद्यापनविधिं शृणु ।मधुवृक्षं ततो गत्वा बहुसम्भारसंवृतः

tataḥ saṃvatsarasyānte udyāpanavidhiṃ śṛṇu / madhuvṛkṣaṃ tato gatvā bahusambhārasaṃvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मोपदेश नियत कृत्वा योगसय दृढ़म् शिष्टानां नियतात्सानः प्रविष्टार र॒द्रमीश्वरम्

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 152

निखनेत्प्रतिमां मध्ये माधूकीं मधुकस्य च ।तत्रस्थं पूजयेत् सर्वम् उमादेहार्द्धधारिणम्

nikhanetpratimāṃ madhye mādhūkīṃ madhukasya ca / tatrasthaṃ pūjayet sarvam umādehārddhadhāriṇam

हिन्दी अर्थ

वायुरुवाच क्‍ ततो विस्मयमापन्नों ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रयन्नस्तु महादेव भक्तियुक्तेन चेतसा . उबाच वचन सर्व श्वेतत्वं ते कथं विभो

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 153

पूजोपहारैर्विपुलैः कुङ्कुमेन पुनःपुनः ।श्लक्ष्णाभिः पुष्पमालाभिः कौसुम्भैः केसरेण च

pūjopahārairvipulaiḥ kuṅkumena punaḥpunaḥ / ślakṣṇābhiḥ puṣpamālābhiḥ kausumbhaiḥ kesareṇa ca

हिन्दी अर्थ

श्वेतः कल्पो यदा ह्यासीवहुं श्वेतस्ततोडभवम् । श्वेतोष्णीषः श्वेतमाल्य: श्वेताम्बरधड्रः शिवः ॥६३.

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 154

कौसुम्भे वाससी शुभ्रे अतसीपुष्पसन्निभे ।परिधाप्य तां प्रतिमां दम्पती रविसंख्यया

kausumbhe vāsasī śubhre atasīpuṣpasannibhe / paridhāpya tāṃ pratimāṃ dampatī ravisaṃkhyayā

हिन्दी अर्थ

छब्बीस गुणों से विरजमान है इस माहेश्वरी प्रकृति को ही आप अपनी प्रसृति या. जनबी कहें

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 155

उपानद्युगलैश्छत्रैः कण्ठसूत्रैः सकण्ठिकैः ।कटकैरङ्गुलीयैश्च शयनीयैः शुभास्तृतैः

upānadyugalaiśchatraiḥ kaṇṭhasūtraiḥ sakaṇṭhikaiḥ / kaṭakairaṅgulīyaiśca śayanīyaiḥ śubhāstṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

यह चतुमूंखी, जयथोनि गोरूपिणी प्रकृति देवी भगवती ही आपकी प्रसूति है। तत्त्वदर्शी इसे ही प्रधान वा प्रकृति नाम से कहते हैं ।१५-५६। इसका जन्म नहीं हुआ है, यह लोहित-शुक्ल, कृष्णा विश्वसृष्टिकारिणी ओर सुरूपा है। इसी गोरूपिणी विश्वरूपा गायत्री को जान कर हम अज और बुद्धि-सम्पन्न हुये हैं

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 156

कुङ्कुमेन विलिप्ताङ्गौ बहुपुष्पैश्च पूजितौ ।भोजयेद् विविधै रत्नैर् मधूकावासके स्थितौ

kuṅkumena viliptāṅgau bahupuṣpaiśca pūjitau / bhojayed vividhai ratnair madhūkāvāsake sthitau

हिन्दी अर्थ

यह कह कर महादेव ने उच्च स्वर से अट्ृह्यस कियः, जिससे उनकी बगल से दिव्य रूपधारी कतिपय कुमार उत्पन्न हुये । इनमें कोई जटी, कोई मुण्डी, कोई शिक्षण्डी और कोई अद्ध मुण्डी थे ।१८-५६। वे पराक्रमशाली कुमा रगण योगविधान से हजार वर्षों तक महेश्वर की उपासना करते रहे। फिर शिष्ट जनों के लिये नियत योगमय घर्मोपदेश करके वे नियतात्मा कुमारगण रुद्र के शरीर में प्रवेश कर गये

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 157

भुक्तोत्थितौ तु विश्राम्य शय्यासु च क्षमापयेत् ।गुरुमूलं यतः सर्वं गुरुर्ज्ञेयो महेश्वरः

bhuktotthitau tu viśrāmya śayyāsu ca kṣamāpayet / gurumūlaṃ yataḥ sarvaṃ gururjñeyo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

वायु बोले--ऐसा सुनकर लोकपितामह ब्रह्मा अत्यन्त विस्मित हो गये । भक्तियुक्त चित्त से महादेव की दारण में आकर उन्होंने कहा--विभो ! यह आपमें इ्वेतत्व कैसे आया

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 158

प्रीते गुरौ ततः सर्वं जगत्प्रीतं सुरासुरम् ।यद्यदिष्टतमं लोके यत्किंचिद्दयितं गृहे

prīte gurau tataḥ sarvaṃ jagatprītaṃ surāsuram / yadyadiṣṭatamaṃ loke yatkiṃciddayitaṃ gṛhe

हिन्दी अर्थ

भगन्नान बोलें---चूंकि, यह श्वेत कल्प है इसलिये हम इस कला के प्रारम्भ से ही श्वेत हो गये

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 159

तत्सर्वं गुरवे देयमात्मनः श्रेय इच्छता ।इदं तु धनिभिर् देयमन्यैर् देयं यथोच्यते

tatsarvaṃ gurave deyamātmanaḥ śreya icchatā / idaṃ tu dhanibhir deyamanyair deyaṃ yathocyate

हिन्दी अर्थ

7 आम क्‍ वायुपुराणम

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 160

दाम्पत्यमेकं विधिवत्प्रतिपूज्य शुभव्रतैः ।द्वितीयं गुरुदाम्पत्यं वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

dāmpatyamekaṃ vidhivatpratipūjya śubhavrataiḥ / dvitīyaṃ gurudāmpatyaṃ vittaśāṭhyaṃ vivarjayet

हिन्दी अर्थ

मतासादाच्च देवेशः श्वेताड़ूः श्वेतलोहितः । श्वेतवर्णा तदा हासीद्गायत्री बहासंजिता. (६४. थस्मावहूं च देवेश त्वया ग्ुह्मा पदे स्थितः । विज्ञातः स्वेन तपसा सच्योजातः सनातनः ॥ . सश्ोजातेति ब्रह्म तद्गुह्या चेब प्रकीतितम् रा रे - ॥ह६

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 161

ततः क्षमापयेद्देवीं देवं च ब्राह्मणं गुरुम् ।यथा त्वं देवि ललिते न वियुक्तासि शम्भुना

tataḥ kṣamāpayeddevīṃ devaṃ ca brāhmaṇaṃ gurum / yathā tvaṃ devi lalite na viyuktāsi śambhunā

हिन्दी अर्थ

तदा लोहितमांसास्थिलोहितक्षी रसंनिभा । लोहिताक्षस्तनवतो गायत्री गौ: प्रकीतिता कद

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 162

तथा मे पतिपुत्राणाम् अवियोगः प्रदीयताम् ।अनेन विधिना कृत्वा तृतीयां मधुसंज्ञिकाम्

tathā me patiputrāṇām aviyogaḥ pradīyatām / anena vidhinā kṛtvā tṛtīyāṃ madhusaṃjñikām

हिन्दी अर्थ

ततो5स्य लोहितत्वेन बर्णस्य च विपयेये । बामत्वाच्चेव योगस्य वामदेवत्वमागतः ७०

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 163

इन्द्राणी चेन्द्रपत्नीत्वमवाप सुतमुत्तमम् ।सौभाग्यं सर्वलोकेषु सर्वर्द्धिसुखमुत्तमम्

indrāṇī cendrapatnītvamavāpa sutamuttamam / saubhāgyaṃ sarvalokeṣu sarvarddhisukhamuttamam

हिन्दी अर्थ

थे चापि बामदेवत्वं शास्यन्तीह द्िजातय;। विज्ञाय चेसां रुद्राणीं गायत्रीं मातरं विभो

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 164

अनेन विधिना या तु कुमारी व्रतमाचरेत् ।शोभनं पतिमाप्नोति यथेन्द्राण्या शतक्रतुः

anena vidhinā yā tu kumārī vratamācaret / śobhanaṃ patimāpnoti yathendrāṇyā śatakratuḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तो विरजा ब्रह्मवर्चसः । रद्रलोक गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुलंभम् '..

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 165

दुर्भगा सुभगत्वं च सुभगा पुत्रिणी भवेत् ।पुत्रिण्यक्षयमाप्नोति न शोकं पश्यति क्वचित्

durbhagā subhagatvaṃ ca subhagā putriṇī bhavet / putriṇyakṣayamāpnoti na śokaṃ paśyati kvacit

हिन्दी अर्थ

हैं। हमारी पगडी, माला, कपड़ा, अस्थि मांस, रोम त्वरू और रक्त भी श्वेत हो गया है। हम श्वेत नाम

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 166

अनेकजन्मजनितं दौर्भाग्यं नश्यति ध्रुवम् ।मृता तु त्रिदिवं प्राप्य उमया सह मोदते

anekajanmajanitaṃ daurbhāgyaṃ naśyati dhruvam / mṛtā tu tridivaṃ prāpya umayā saha modate

हिन्दी अर्थ

से ही विख्यात हुए इसी कारण यह श्वेत कल्प कहलाया ।६३-६४। हमारे प्रसाद से इस समय देवाधिष दवेताज़,

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 167

कल्पकोटिशतं साग्रं भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् ।पुनस्तु सम्भवे लोके पार्थिवं पतिम् आप्नुयात्

kalpakoṭiśataṃ sāgraṃ bhuktvā bhogān yathepsitān / punastu sambhave loke pārthivaṃ patim āpnuyāt

हिन्दी अर्थ

श्वेत लोौहित एवं ब्रह्म नाम्नी गायन्नी इवेत वर्ण की हो गई है ।६४५। है देवेश ! जिस कारण हम भी तुम्हारे साथ गुह्म पद में अवस्थित थे; इसलिये अपनी तपस्या के प्रभाव से हम सद्योजात सनातन पुरुष के रूप में. तुम्हारे द्वारा जाने गये ।६६। अभिनव हमारी मूतति गुह्म ब्रह्म के रूप में कही जाती है। इसलिये जो द्विजांति गण हमारे उस गुह्य रूप को जानेंगे, वे ब्रह्म का सामीप्य प्राप्त करेंगे, जहाँ जाने पर फिर जन्म ग्रहण नहीं

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 168

सुभगा रूपसम्पन्ना पार्थिवं जनयेत् सुतम्

subhagā rūpasampannā pārthivaṃ janayet sutam

हिन्दी अर्थ

करना पड़ता ।६७। जब हम लोहित नाम से विद्यात ये, तब हुमारे वर्ण के अनुसार उस कल्प का भो नाम लोहित पड़ा ॥६८। गोरूपिणी गायत्री भी उस समय लोहित बर्ण वाली विख्यात हुई। उसका मांस, अस्थि, अक्षि और स्तन लोहित हो गये ।६६। उसने स्वयं लोहित वर्ग दूध की भाँति रूप धारण किया । रंग के हेर फेर हो जाने से अर्थात् लाल रंग के हो जाने से और योग में भी वामता आ जाने से हम वामदेव हो गये ।

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

अध्याय २६

श्लोक 169

एतत्ते कथितं सर्वं व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।अन्यत्पृच्छस्व सुभगे वाञ्छितं यद्धृदि स्थितम्

etatte kathitaṃ sarvaṃ vratānāmuttamaṃ vratam / anyatpṛcchasva subhage vāñchitaṃ yaddhṛdi sthitam

हिन्दी अर्थ

किस्तु महासत्त्व ! आप हमें नियत चित्त से श्वेत वर्ण ही समझते रहें; इसी से हम वर्णोत्तम कहलाये ।

English

The groups of letters are formed by their places of utterance ( slhanas ) as the distributions of castes by their profes¬ sional equity. This is the practice in regard to the junctions of vowels and the transition of Kalpas.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 26
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.