Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
29
अध्याय 29 / 232

Adhyaya 29

48 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ48 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २९

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे त्रिपुरविध्वंसने ज्वालेश्वरतीर्थामरेश्वतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २९ युधिष्ठिर उवाच: कावेरीति च विख्याता त्रिषु लोकेषु सत्तम ।माहात्म्यं श्रोतुम् इच्छामि तस्या मार्कण्ड तत्त्वतः

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tripuravidhvaṃsane jvāleśvaratīrthāmareśvatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 29 yudhiṣṭhira uvāca: kāverīti ca vikhyātā triṣu lokeṣu sattama / māhātmyaṃ śrotum icchāmi tasyā mārkaṇḍa tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

आसोदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम् । यु मायकार्णवे तस्सिआशइखचक़गदाधरः । जीमृताभोःस्बुजाक्षश्र किरीटी श्रीपतिहरिः १६ नारायणमुल्ोद्गी्ण: सो5ष्टमः पुरुषोत्तम: । अष्टबाहुमेहोरस्को लोकानां योनिरुच्यते ॥

English

A mental son of Brahma was the deity identifying himself with Agni (the Fire-god) in the Svayambhuva Manvan- tara. Svaha bore to him three sons: 2 Pavaka, Pavamana and Suci or Saura (solar-fire).

अध्याय २९

श्लोक 2

कीदृशं दर्शनं तस्याः फलं स्पर्शे ऽथवा विभो ।स्नाने जाप्ये ऽथवा दान उपवासे तथा मुने

kīdṛśaṃ darśanaṃ tasyāḥ phalaṃ sparśe 'thavā vibho / snāne jāpye 'thavā dāna upavāse tathā mune

हिन्दी अर्थ

एवं तत्र शयानेन विष्णुना प्रभविष्णुना । आत्मारामेण क्रौडार्थ सुष्ट नाभ्यां तु पडूजम् १२ शतयोजनविस्तीर्ण तदणादित्यवर्चसम् । वज्ञ्रदण्ड महोत्सेधं लीलया प्रभविष्णुना १३ तस्येवं क्ीडमानस्य समीप देवमीदुषः । हेमब्रह्माण्डजो ब्रह्म रक्‍्सवर्णो ह्यतीन्द्रियः ॥ द

English

Pavamana is the fire which is obtained after churning (the Arani). Suci is remembered as the solar fire. Pavaka is the fire originating from the lightning. These are their (specific) abodes.

अध्याय २९

श्लोक 3

कथयस्व महाभाग कावेरीसङ्गमे फलम् ।धर्मः श्रुतो ऽथ दृष्टो वा कथितो वा कृतो ऽपि वा

kathayasva mahābhāga kāverīsaṅgame phalam / dharmaḥ śruto 'tha dṛṣṭo vā kathito vā kṛto 'pi vā

हिन्दी अर्थ

श्रिया युक्तेन नव्येन सुप्रभेण सुगन्धिना । त॑ क्रीडमानं पद्मेन दृष्ट्वा ब्रह्मा तु भेजिवान

English

In this chapter fortyninc ritualistic functions of Fire are represen¬ ted as so many Fire-gods and the correlation of these is arranged in a genealogical form. In fact it is a Vedic conception presented here in a popular form. Probably this formed a part of the original Purana as it is found in the Mblu Vana chs. 217-222, £</. P. I. 2.12, Ml. , VP. I.

अध्याय २९

श्लोक 4

अनुमोदितो वा विप्रेन्द्र पुनातीति श्रुतं मया ।यथा धर्मप्रसङ्गे तु मुने धर्मो ऽपि जायते

anumodito vā viprendra punātīti śrutaṃ mayā / yathā dharmaprasaṅge tu mune dharmo 'pi jāyate

हिन्दी अर्थ

स विस्मयमथा55गम्य शस्यसंपुर्णया गिरा । प्रोवाच को भवाज्शेते आश्षितो मध्यमस्भसाम्

English

to mention a few. V. S. Agrawal regards Va. P. account as the original [Ml. P.: A study, ). Pargiter did not know the Vedic back¬ ground when he condemned it as 'imaginary genealogy' (AIHT, ) for it is no 'genealogy' at all.

अध्याय २९

श्लोक 5

स्वर्गश्च नरकश्चैव इत्येवं वैदिकी श्रुतिः

svargaśca narakaścaiva ityevaṃ vaidikī śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं। यह जो सप्तम कल्प बीत गया है, उसे हमने आप लोगों को बताया है। इस कल्पावशेष में सातों सागर मिलकर एक हो जाते हैं। घोर अन्धकार छा जाता है। इस एक समुद्र में कहीं भी विभाग नहीं रहता है ।७-८। उस एका्णव में शद्धु-चक्र-्गदा धारण करनेवाले मेघतुल्य, कमलनयन, किरीटधारौ, श्रीपति, नारायण के मुख से उत्पन्न, अष्टम पुरुषोत्तम, अष्टबाहु, विशालवक्ष, लोकसमूह के उत्पत्तिस्थान

English

The relations of the following fires will be clear from the following genealogical table:

अध्याय २९

श्लोक 6

श्रीमार्कण्डेय उवाच: साधु साधु महाभाग यत्पृष्टो ऽहं त्वयाधुना ।शृणुष्वैकमना भूत्वा कावेरीफलम् उत्तमम्

śrīmārkaṇḍeya uvāca: sādhu sādhu mahābhāga yatpṛṣṭo 'haṃ tvayādhunā / śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā kāverīphalam uttamam

हिन्दी अर्थ

योगात्मा हरि माया द्वारा किसी अचिन्त्य योग को ग्रहण करके महान् नागराज के सहस्न फणों से युक्त

English

Atharvan shall be known as Bhrgu and Angiras as the son of Atharvan. Hence it is that the worldly fire Dadhyan was Atharvan's son.

अध्याय २९

श्लोक 7

अस्ति यक्षो महासत्त्वः कुबेरोनाम विश्रुतः ।सो ऽपि तीर्थप्रभावेन राजन्यक्षाधिपो ऽभवत्

asti yakṣo mahāsattvaḥ kuberonāma viśrutaḥ / so 'pi tīrthaprabhāvena rājanyakṣādhipo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

अत्युन्नत अनृपम कान्ति वाले और सुबर्ण की तरह चमकीले शरीर रूपी पये डू को बिछा कर सोते हैं

English

The group from Vaidyuta fire is arranged as follows: Vaidyuta (Fire)

अध्याय २९

श्लोक 8

तच्छृणुष्व विधानेन भक्त्या परमया नृप ।सिद्धिं प्राप्तो महाभाग कावेरीसङ्गमेन तु

tacchṛṇuṣva vidhānena bhaktyā paramayā nṛpa / siddhiṃ prāpto mahābhāga kāverīsaṅgamena tu

हिन्दी अर्थ

आत्माराम प्रभविष्ण ने सोते हये ही कौतुकवबश नाभिदेश से एक कमल को उत्पन्न किया । उस कमल का विस्तार सौ योजन का था और वह तरुण सूर्य की तरह कान्तिमान् था। वह व की तरह दण्डवाला अत्युन्नत कमल प्रभविष्ण की लीला से उत्पन्न हुआ था। उस कमल से विष्णु क्रीड़ा कर रहे थे कि उनके समीप स्वर्णमय ब्रह्माण्ड से उत्पन्न अतएव स्वणंवर्ण, अतीन्द्रिय, विशालाक्ष, चतुर्मखी ब्रह्मा इच्छानुसर उन्हें

English

This is a reference to RVvi. 16. 12 where Agni is said to have been churned out of Puskara. Thus Puskara = Waters ( Apo vai Pufkaram Sal. Br. VI. 4. 2.2). Sat. Br.'VII. 4.1-13 further explains that when Indra became frightened after killing Vrtra, he resorted to waters. They (waters) offered their sap ( apdm rasaft) to him and created a city {pur) f° r him. Hence water came to be called Puskara ( asmai puram akurvans tasm&d pufkaram ha vai tat pufkaram dcaksate par ok jam.

अध्याय २९

श्लोक 9

कावेर्या नर्मदायास् तु सङ्गमे लोकविश्रुते ।तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कुबेरः सत्यविक्रमः

kāveryā narmadāyās tu saṅgame lokaviśrute / tatra snātvā śucirbhūtvā kuberaḥ satyavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

ढूँढ़ते हुये वहाँ आ गये । श्रीसम्पन्न, प्रभावान्,. सुगन्धित नवीन पदुम से विष्ण की खेलते हुये देखकर ब्रह्मा उनके और समीप पहुँच गये । वहाँ जाने पर ब्रह्मा विस्मित हो गये। वे गम्भीर स्वर में बोले-- “आप कौन हैं जो इस जल के बीच सो रहे हैं ?”१२-१६। ब्रह्मा के उस शुभ वचन को सुनकर ब्रह्मज्न अच्युत

English

Dadhyan is etymologically related with dadhi which according to Sat. Br. 7.5-1 is a symbol of the earth or Matter ( dadhi haivasya lokasya rupam ). Probably it is related to Dak?iriagni.

अध्याय २९

श्लोक 10

विधिवन्नियमं कृत्वा शास्त्रयुक्त्या नरोत्तम ।आराधयन्महादेवमेकचित्तः सनातनम्

vidhivanniyamaṃ kṛtvā śāstrayuktyā narottama / ārādhayanmahādevamekacittaḥ sanātanam

हिन्दी अर्थ

अथ तस्याच्युतः श्रत्वा ब्रह्मज्स्तु शुभं बचः । उदतिष्ठत पयड्ूाद्विस्मयोत्फुलललोचनः

English

Now the fire Pavamana 1 which is remembered by the wise as Nirmanlha (one generated by churning) should be known as Garhapatya fire from whom were born two sons.

अध्याय २९

श्लोक 11

एकाहारो वसन्मासं तथा षष्ठाह्नकालिकः ।पक्षोपवासी न्यवसत् कंचित् कालं नृपोत्तम

ekāhāro vasanmāsaṃ tathā ṣaṣṭhāhnakālikaḥ / pakṣopavāsī nyavasat kaṃcit kālaṃ nṛpottama

हिन्दी अर्थ

तमेवमुक्त्वा भगवान्विष्णु: पुनरथाब्रवीत् । कस्त्वं खलु समायातः समीप भगवान्कुतः॥॥

English

Sabhya and Avasalliya were the two sons of the fire Samsya. Samsya Havyavahana which is known as the Ahavaniya fire by the Brahmanas loved sixteen rivers. 2

अध्याय २९

श्लोक 12

मूलशाकफलैश्चान्यं कालं नयति बुद्धिमान् ।किंचित्कालं वसंस्तत्र तीर्थे शैवालभोजनः

mūlaśākaphalaiścānyaṃ kālaṃ nayati buddhimān / kiṃcitkālaṃ vasaṃstatra tīrthe śaivālabhojanaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा भवांस्तथा चाह॒मादिकर्ता प्रजापति: । नारायणसमाख्यातः सर्व वे मयि तिष्ठति ..

English

They were Kaverl, KrsnavenI, Narmada, Yamuna, Godavari, Viiasta, Candrabhaga, Iravatl, Vipasa, KausikI, Satadru, Sarayu, Sita, Sarasvatl, Hradini and Pavanl. 3

अध्याय २९

श्लोक 13

पराकेणानयत्कालं कृच्छ्रेणापि च मानद ।चान्द्रायणेन चाप्यन्यमन्यं वाय्वम्बुभोजनः

parākeṇānayatkālaṃ kṛcchreṇāpi ca mānada / cāndrāyaṇena cāpyanyamanyaṃ vāyvambubhojanaḥ

हिन्दी अर्थ

सविस्मयं पर श्रुत्वा ब्रह्मणा लोककतु णा। सोनुज्ञातो भगवता बेकुप्ठो विश्वसंभव: १२२ कोौतृहलान्महायोगी प्रविष्ठो ब्रह्मणो मुखम्। इमानष्टादश द्वोपान्सससुद्रान्सपवंतान्

English

He divided himself into separate sixteen parts among them and deposited himself in those dhisnis.

अध्याय २९

श्लोक 14

एवं तत्र नरश्रेष्ठ कामरागविवर्जितः ।स्थितो वर्षशतं साग्रं कर्षयन्स्वं तथा वपुः

evaṃ tatra naraśreṣṭha kāmarāgavivarjitaḥ / sthito varṣaśataṃ sāgraṃ karṣayansvaṃ tathā vapuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रविश्व स महातेजाश्चातुरवंण्येंसमाकुलान् । ब्रह्मादिस्तस्वपयन्तान्सप्तलोकान्सनातनान्

English

Dhisnis move about in the sky. Those that are born in them are called Dhisiiis. They are proclaimed as Dhisnis as they are born in Dhisnis.

अध्याय २९

श्लोक 15

ततो वर्षशतस्यान्ते देवदेवो महेश्वरः ।तुष्टस्तु परया भक्त्या तमुवाच हसन्निव

tato varṣaśatasyānte devadevo maheśvaraḥ / tuṣṭastu parayā bhaktyā tamuvāca hasanniva

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणस्तुदरे दृष्ट्वा सर्वान्विष्णुमंहायशा: । अहोष्स्य तपसो बीरय॑ पुनः पुनरभाषत

English

Hence these sons of the rivers were born in Dhisnis. Out of them some fires are Viharaniya (portable) and some

अध्याय २९

श्लोक 16

भोभो यक्ष महासत्त्व वरं वरय सुव्रत ।परितुष्टो ऽस्मि ते भक्त्या तव दास्ये यथेप्सितम्

bhobho yakṣa mahāsattva varaṃ varaya suvrata / parituṣṭo 'smi te bhaktyā tava dāsye yathepsitam

हिन्दी अर्थ

पर्यटन्विविधाँललोकान्विष्णर्नानाविधाश्रमान् । ततो वर्षसहस्रान्ते नान्‍तं हि ददुशे तदा

English

This is a poetic way of describing the spread of 5 ajrni-cu the geographical area from Central Asia from the river Sita or the (AGP 100-102) down to the Kaveri in South India. Modern po i

अध्याय २९

श्लोक 17

यक्ष उवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश उमया सह शङ्कर ।अद्यप्रभृति सर्वेषां यक्षाणामधिपो भवे

yakṣa uvāca: yadi tuṣṭo 'si deveśa umayā saha śaṅkara / adyaprabhṛti sarveṣāṃ yakṣāṇāmadhipo bhave

हिन्दी अर्थ

'तदाषस्य वक्‍त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेरद्रादिकितनः । अजातशत्रगर्भगवान्पितामहमथान्रवीत् १२७ भगवदनज्नादिमध्यं व अन्तः कालदिशे न च। नाहमस्त॑ प्रपश्यामि हा दरस्य तवानघ २८

English

The following are the modern names m the in vv. 13-14: K r?na-Veni (the Krishna), Vnasta

अध्याय २९

श्लोक 18

अक्षयश्चाव्ययश्चैव तव भक्तिपुरःसरः ।धर्मे मतिं च मे नित्यं ददस्व परमेश्वर

akṣayaścāvyayaścaiva tava bhaktipuraḥsaraḥ / dharme matiṃ ca me nityaṃ dadasva parameśvara

हिन्दी अर्थ

विस्मय से बड़ी-बड़ी आँखें तचा कर पलंग पर से उठ बैठे । उन्होंने उत्तर दिया--'जो कार्य, कारण, अन्तरिक्ष, भूमि, स्वर्ग आदि हैं, उनका प्रभु मैं हूँ । मै ही परम पद हूं ।” इस तरह कहकर भगवान् विष्णु ने फिर कहा--हे भगवन् ! आप कौन हैं ? कहाँ से आप हमारे समीप आये हैं? फिर कहाँ जायेंगे ? आपका आश्रम कहाँ है ? विश्वमूर्ति धारण करनेवाले आप कौन हैं? हम आपका कौन सा कारयय करें?”

English

Rtu, Pravahana and Agnidhra arc the Dhisnis in front. Otliers are ordained in accordance with their seats in the order of sacrifice on the day when Soma juice is extracted.

अध्याय २९

श्लोक 19

ईश्वर उवाच: यत्त्वया प्रार्थितं सर्वं फलं धर्मस्य तत्तथा ।इत्येवमुक्त्वा तं तत्र जगामादर्शनं हरः

īśvara uvāca: yattvayā prārthitaṃ sarvaṃ phalaṃ dharmasya tattathā / ityevamuktvā taṃ tatra jagāmādarśanaṃ haraḥ

हिन्दी अर्थ

वेकुण्ठविहारी विष्णु के इस प्रकार कहने के बाद पितामह ने कहा ।१७-२०। “जिस तरह आप हैं उसी तरह हम भी आदिकर्ता प्रजापति हैं। मेरा नाम नारायण है और मुझमें ही सब प्रतिष्ठित है” ।३१। लोक- कर्ता ब्रह्मा से इस प्रकार सुनकर विश्वसम्भव वंकुण्ठविहारी भगवनू अत्यन्त विस्मित हो गये और उनसे आज्ञा लेकर महायोगी विष्णु ब्रह्मा के मुख में बंठ गये । महायशस्वी और तेजस्वी विष्णु ने वहाँ प्रवेश करके

English

Listen to the order of fires, the names of which are not mentioned before. 2 3 4 5 6 The fire Samrat is the fire stationed on the second Uttara-vedi.

अध्याय २९

श्लोक 20

सो ऽपि स्नात्वा विधानेन संतर्प्य पितृदेवताः ।आमन्त्रयित्वा तत्तीर्थं कृतार्थश्च गृहं ययौ

so 'pi snātvā vidhānena saṃtarpya pitṛdevatāḥ / āmantrayitvā tattīrthaṃ kṛtārthaśca gṛhaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

देखा कि सागर पव॑तों के साथ आठो द्वीप और ब्रह्मा से लेकर स्तम्बपयंन्त चतुराश्रम में विभक्त सातों सनातन लोक यहाँ विद्यमान हैं ।२२-२४ यह देखकर वे आप ही आप बोलने लगे--अहो इनकी तपस्या का प्रभाव अद्भुत है! ।२५। विष्णु वहाँ नाना प्रकार के आश्रमों और लोकों में घूमने लगे; किन्तु हजार वर्ष के बीत जाने पर भी उन्होंने अन्त नहीं देखा । तब अजातकत्रु गंरुड़ध्वज भगवान् ब्रह्मा के मुँह से निकल

English

The Samrat fire is proclaimed as eight (fold in form?). Brahmanas worship them. Beneath it is the second Parsad lire.

अध्याय २९

श्लोक 21

पूजितस्तत्र यक्षैस्तु सो ऽभिषिक्तो विधानतः ।चकार विपुलं तत्र राज्यमीप्सितमुत्तमम्

pūjitastatra yakṣaistu so 'bhiṣikto vidhānataḥ / cakāra vipulaṃ tatra rājyamīpsitamuttamam

हिन्दी अर्थ

कर बोले---'हे भगवन् ! है निष्पाप ! आपके उदर का आदि अन्त, मध्य, नहीं, काल, दिशा और अन्त

English

A fire having no association with the celestial or the sacrificial fires has an abode in the cremation ground. The terrestrial fire of the ocean is said to abide in Brahma's region. The lustrous fire Rtudhama lives in the Uduriibara wood. (Line

अध्याय २९

श्लोक 22

तत्र चान्ये सुराः सिद्धा यक्षगन्धर्वकिंनराः ।गणाश्चाप्सरसां तत्र ऋषयश्च तथानघ

tatra cānye surāḥ siddhā yakṣagandharvakiṃnarāḥ / gaṇāścāpsarasāṃ tatra ṛṣayaśca tathānagha

हिन्दी अर्थ

प्रबिश्य लोकान्पश्येताननौपस्यान्द्रिजोत्तम

English

The author classifies Dhisnya fires into (1) Viharapiya and (2) Upastheya. The Dhifpya was a side-altar of a heap of earth covered with sand. Fire was placed on the altar. In soma sacrifices, these fires were placed between the altar ( Vedi ) of the Srauta Yajna and the Uttara-Vedi meant for soma sacrifice. The designation Upastheya is given to these fires as they were to he approached at their fixed places on the Uttara Vedi. The Viharapiya fires were so called as they could be taken to any spot con¬ sidered necessary on the day of the Yajna.

अध्याय २९

श्लोक 23

कावेरीसङ्गमं तेन सर्वपापहरं विदुः ।स्वर्गाणामपि सर्वेषां द्वारमेतद्युधिष्ठिर

kāverīsaṅgamaṃ tena sarvapāpaharaṃ viduḥ / svargāṇāmapi sarveṣāṃ dvārametadyudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

तानेब लोकान्गर्भस्थः पश्यन्सोडचिन्त्यविक्र मः । पर्यटित्वा5डदिदेवस्थ ददर्शान्त न वे हरे: ,..

English

Verses 19-24 give the list of Upastheya fires as follows:

अध्याय २९

श्लोक 24

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् ।कावेरीसङ्गमे स्नात्वा यैर्दत्तं हि तिलोदकम्

te dhanyāste mahātmānasteṣāṃ janma sujīvitam / kāverīsaṅgame snātvā yairdattaṃ hi tilodakam

हिन्दी अर्थ

ज्ञात्वा5घगर्मं तस्य पितामहस्य द्वाराणि सर्वाणि विधाय विष्णु:

English

Samrdd agni also called Ktfdnu.

अध्याय २९

श्लोक 25

दश पूर्वे परे तात मातृतः पितृतस्तथा ।पितरः पितामहास्तेन उद्धृता नरकार्णवात्

daśa pūrve pare tāta mātṛtaḥ pitṛtastathā / pitaraḥ pitāmahāstena uddhṛtā narakārṇavāt

हिन्दी अर्थ

पद्मसुत्रानुमागंण ह्ानुगम्य पितामहः । उज्जहारा5ध्त्मनो रूप पुष्कराच्चतुरानन: ॥।

English

Parsad (but Mt. P. names it Parjanya) [ Mt. P. mentions Samuhya fires but our text omits it].

अध्याय २९

श्लोक 26

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नायीत मानवः ।अर्चयेदीश्वरं देवं यदीच्छेच्छाश्वतीं गतिम्

tasmātsarvaprayatnena tatra snāyīta mānavaḥ / arcayedīśvaraṃ devaṃ yadīcchecchāśvatīṃ gatim

हिन्दी अर्थ

विरराजारविन्दस्थः पद्मगर्भसमझतिः ३४

English

Samitra: The reading in Mt. P. sado is also called Samitra and Assamrjjya.

अध्याय २९

श्लोक 27

कावेरीसङ्गमे राजन्स्नानदानार्चनं नरैः ।कृतं भक्त्या नरश्रेष्ठ अश्वमेधाधिकं फलम्

kāverīsaṅgame rājansnānadānārcanaṃ naraiḥ / kṛtaṃ bhaktyā naraśreṣṭha aśvamedhādhikaṃ phalam

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नन्तरे ताभ्यामेकंकस्य तु कात्स्न्यंतः । प्रवतंभाने संहरें भध्ये तस्थाणंवस्थ तु..

English

Ajaikapada also called Salamukhiya.

अध्याय २९

श्लोक 28

होमेन चाक्षयः स्वर्गो जपादायुर्विवर्धते ।ध्यानतो नित्यमायाति पदं शिवकलात्मकम्

homena cākṣayaḥ svargo japādāyurvivardhate / dhyānato nityamāyāti padaṃ śivakalātmakam

हिन्दी अर्थ

ततो ह्यपरिमेयात्मा भुतानां प्रभुरीश्वरः। शुलपाणिमंहादेवों हैमचोराम्बरच्छुद: ॥

English

Ahirbudhnya also called AnuddeSya.

अध्याय २९

श्लोक 29

अग्निप्रवेशं यः कुर्यात् तस्मिंस् तीर्थे नरेश्वर ।अग्निलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्

agnipraveśaṃ yaḥ kuryāt tasmiṃs tīrthe nareśvara / agniloke vasettāvadyāvadābhūtasamplavam

हिन्दी अर्थ

का भी चुछ पता नहीं चलता । ऐसा कहकर भगवान् हरि ने पितामह से फिर कहा- है द्विजोत्तम ! आप भी इसी प्रकार हमारे शाश्वत उदर में प्रवेश कर अनृपम लोकों को देखें ।३६-२९। पितामह ने जब मन को प्रसन्न करनेवाली ऐसी बाणी को सुना, तो वे श्रीपति विष्णु का अभिनन्दन कर उनके उदर में बैठ गये । अत्यन्त पराक्रमी गर्भस्थ ब्रह्मा ने घूम-फिर कर उन्हीं लोकों को देखा, किन्तु विष्णु देवता के उदर का अन्त

English

Variations from Mt. P are noted in the notes.

अध्याय २९

श्लोक 30

अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप ।तस्य पुण्यफलं यद्वै तच्छृणुष्व नरोत्तम

anāśakaṃ tu yaḥ kuryāt tasmiṃstīrthe narādhipa / tasya puṇyaphalaṃ yadvai tacchṛṇuṣva narottama

हिन्दी अर्थ

नहीं पा सके ।३०-३१। इधर विष्ण ने जब उदर के भीतर पितामह के आगमन को समझा तब उन्होंने सब द्वारों को बन्द कर उस महाजल राशि में सुखपूर्वक सो जाने की इच्छा की !३२। ब्रह्मा ने जब सब द्वारों को बन्द देखा, तब उन्होंने सक्षम रूप धारण किया और नाभिदेश में द्वार पकर कमलनाल के सहारे निकल कर अपने रूप का उद्धार कर लिया । उस समय चतुरानन ब्रह्मा पद्मगर्भ के समान द्यतिमान् होकर कमल

English

Ajaikapat is the Upaslheya fire. Its place is in front of the sacrificial hall. Ahirbudhnya is th cAnuddesya (not kindled?). That fire is proclaimed as Grhapati.

अध्याय २९

श्लोक 31

गन्धर्वाप्सरःसंकीर्णे विमाने सूर्यसन्निभे ।वीज्यमानो वरस्त्रीभिर्दैवतैः सह मोदते

gandharvāpsaraḥsaṃkīrṇe vimāne sūryasannibhe / vījyamāno varastrībhirdaivataiḥ saha modate

हिन्दी अर्थ

के बीच जा बंठे। इसी प्रकार उन दोनों का आपस में कोौतुक-व्यापार उस जलाणंव में चलने लगा ।

English

All the sons of Sarhsya fire are regarded as Upaslheya by Brahmanas.

अध्याय २९

श्लोक 32

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च ।क्रीडते रुद्रलोकस्थस्तदन्ते भुवि चागतः

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca / krīḍate rudralokasthastadante bhuvi cāgataḥ

हिन्दी अर्थ

सूसजी बोले--इसी समय जहाँ नाग-भोगपति हरि स्थित थे, वहाँ अपरिमेयात्मा भूतपति सुवर्ण चीराम्बरधारी शूलपाणि महादेव आये ।३६॥ वे बड़ी शीघत्रता और जोर-जोर से पेर पटक रहे थे, जिससे

English

Kratu, Pravahana and Agnldhra are the Dhisnis there. On the day when Soma juice is extracted, they are carried to their spots.

अध्याय २९

श्लोक 33

भोगवान्दानशीलश्च जायते पृथिवीपतिः ।आधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

bhogavāndānaśīlaśca jāyate pṛthivīpatiḥ / ādhiśokavinirmukto jīvecca śaradāṃ śatam

हिन्दी अर्थ

अस्मिन्स्थलेउ्ध्यायपरिसमाप्तिदू श्यते ख. घ. ड. पुस्तकेषु ।

English

The fire which is remembered as the sonof Pautra, that Havya-bearer is called fire Santi or Pracetas or Satya. It is the second fire.

अध्याय २९

श्लोक 34

एवं गुणगणाकीर्णा कावेरी सा सरिन्नृप ।त्रिषु लोकेषु विख्याता नर्मदासङ्गमे सदा

evaṃ guṇagaṇākīrṇā kāverī sā sarinnṛpa / triṣu lokeṣu vikhyātā narmadāsaṅgame sadā

हिन्दी अर्थ

शीघ्र' विक्रमतस्तस्य पद्भ्यामत्यन्तपीडिताः । उद्भुतास्तूर्णमाकाशे पृथुलास्तोयविन्दवः ॥ अत्युष्णाश्वातिशीताभ्र वायुस्तत्र बवो भृशम् द

English

The fire Visvadeva is said to be at Brahma-sthana. Avaksu, the son of Acchavaka, is conceived to be at the position of the earth (Bhu ).

अध्याय २९

श्लोक 35

जितवाक्कायचित्ताश्च ध्येयध्यानरतास् तथा ।कावेरीसङ्गमे तात ते ऽपि मोक्षमवाप्नुयुः

jitavākkāyacittāśca dhyeyadhyānaratās tathā / kāverīsaṅgame tāta te 'pi mokṣamavāpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

तद्दृष्ट्वा महदाश्रर्य ब्रह्मा विष्मुमभभाषत । अब्बिन्दवो हि स्थलोष्णा: कम्पते चास्व्रुजं भूशम् ॥।

English

The powerful fire Uslra is regarded as the son of Nesthiya. The eighth fire Vyaratti is proclaimed as the son of Marjali (?). Dhisnyas are Viharamyas (portable?) by Saumya(?) and another. Out of them that which is called Pavaka is the foetus of waters. 2

अध्याय २९

श्लोक 36

शृणु ते ऽन्यत्प्रवक्ष्यामि आश्चर्यं नृपसत्तम ।त्रिषु लोकेषु का त्वन्या दृश्यते सरिता समा

śṛṇu te 'nyatpravakṣyāmi āścaryaṃ nṛpasattama / triṣu lokeṣu kā tvanyā dṛśyate saritā samā

हिन्दी अर्थ

एत॑ मे संशय बृहि किचान्यत्वं चिकीर्षसि ३८ . एतदेवंविधं वाक्य पितामहमुखोज्भूवम् । श्रुत्वाउप्रतिमकर्मा55ह भगवानसुरान्तकृत् ३३६

English

That fire shall be known as " Avabhrtha " which is worshipped properly by oblations in the waters. The fire Hrcchaya is his son, it is the fire stationed in the belly of men.

अध्याय २९

श्लोक 37

लब्धं यैर् नर्मदातोयं ये च कुर्युः प्रदक्षिणम् ।ये पिबन्ति जलं तत्र ते पुण्या नात्र संशयः

labdhaṃ yair narmadātoyaṃ ye ca kuryuḥ pradakṣiṇam / ye pibanti jalaṃ tatra te puṇyā nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

कि नु खल्वत्र में नाभ्यां भुतमन्यत्कृतालयम् । बदति प्रियमत्यर्थ विप्रियेषपि च ते सया १४० इत्येब॑ मनसा ध्यात्वा प्रत्युवाचेदमुत्तरम् । कि न्वत्र भगवांस्तस्मिन्पुष्करे जातसंत्रमः ३४ १ कि मया यत्कृतं देव यन्‍्मां प्रियमनुत्तमम् । भाषसे पुरुषश्रेष्ठ किमर्थ ब्रृहि तत्त्वतः

English

Viharaniya fires are eight in number. But their lists in our text and in the Mt. P. are different. These portable (viharaniya) fires are regarded as the sons of the stationary fires. The list of Viharaniya fires in our text is as follows: Pravahana, 2. Santi or Pracetas or Satya, 3. Visvadeva, 4. Avaksu,

अध्याय २९

श्लोक 38

न तेषां सन्ततिच्छेदो दश जन्मानि पञ्च च ।तेषां पापं विलीयेत हिमं सूर्योदये यथा

na teṣāṃ santaticchedo daśa janmāni pañca ca / teṣāṃ pāpaṃ vilīyeta himaṃ sūryodaye yathā

हिन्दी अर्थ

एवं बुवाणं देवेशं लोकमात्रां तु तत्त्वगाम् । प्रत्युवाचाम्बुजाभास्कः ब्रह्मा वेदनिधि:ः प्रभु: ४३ योडसों तबोदरं पूर्व प्रविष्टो5हं त्वदिच्छेया । यथा ममोदरे लोकाः सर्वे दृष्टास्त्वया प्रभो ॥ तथव दुृष्टाः कारत्स््येन मया लोकास्तवोदरे ४४ ततो वर्षसहल्नान्त उपावत्तस्य सेइनघ । नून॑ मत्सरभावेन मां वशीकर्तुमिच्छता ॥

English

Usira, 6. Vyaratti. Two more names are missing in this list, but Mt. gives only four names and cannot supply the missing names.

अध्याय २९

श्लोक 39

गङ्गायमुनसङ्गे वै यत्फलं लभते नरः ।तत्फलं लभते मर्त्यः कावेरीस्नानमाचरन्

gaṅgāyamunasaṅge vai yatphalaṃ labhate naraḥ / tatphalaṃ labhate martyaḥ kāverīsnānamācaran

हिन्दी अर्थ

खौलते हुये और अत्यन्त शीतल बड़े-बड़े जलबिन्दु आकाश की तरफ उड़ने लगे तथा वाशु भी जोर से बहने लगी ।३७। यह देखकर ब्रह्मा को बड़ा आश्चर्य हुआ और उन्होंने विष्णु से कहा--जल-बिन्दु स्थूल और उष्ण हो गये हैं, जिससे कमल काँप रहा है। हमारे मन में सन्‍न्देह हो रहा है कि, यह आप क्या करना चाह रहे हैं ।” ।३८। पितामह के मुख से निकली इस तरह की वाणों सुनकर असुरविनाशी और

English

Verses 30-35 give the following 'descendants* of the fire Pavaka. The fire Suci, son of the Sun, was kindled by Gandhar- vas and Asuras by churning the Arani wood. 1

अध्याय २९

श्लोक 40

भौमे तु भूतजायोगे व्यतीपाते च संक्रमे ।राहुसोमसमायोगे तदेवाष्टगुणं स्मृतम्

bhaume tu bhūtajāyoge vyatīpāte ca saṃkrame / rāhusomasamāyoge tadevāṣṭaguṇaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

अनृपम कार्यकर्ता भगवान् विष्णु ने कहा--क्या, मेरी नाभि में दूसरे जीव ने आकर आश्रय ग्रहण किया है ! ब्रह्मा ! मैंने आपके प्रति अनुचित व्यवहार किया है फिर भी आप हमारे प्रति सुन्दर वचन कह रहे हैं। इस तरह मन में ध्यान कर उन्होंने फिर कहा-क्या आपको इस कमल के सम्बन्ध में कुछ सन्देह हो गया है? पुरुषश्रेष्ठ ! मैंने क्या किया है, जो आप इस तरह प्रिय और उत्तम वचन मुझसे कह रहे हैं. यह आप

English

Lord Ayus is the fire consecrated in the animal. Mahi- man was the son of Ayus and his son was Savana by name.

अध्याय २९

श्लोक 41

अशीतिश्च यवाः प्रोक्ता गङ्गायामुनसङ्गमे ।कावेरीनर्मदायोगे तदेवाष्टगुणं स्मृतम्

aśītiśca yavāḥ proktā gaṅgāyāmunasaṅgame / kāverīnarmadāyoge tadevāṣṭaguṇaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

कहें । लोकयात्रा के तत्त्वगामी देवेश विष्णु के कहने पर कमलनिवासी वेदनिधि प्रभु ब्रह्मा ने उत्तर दिया--३६-४३। है प्रभु ! इसके पहले मैंने ही आपकी इच्छा से आपके उदर में प्रवेश किया था और आपने जिस प्रकार हमारे उदर में सब लोकों को देखा था, उसी प्रकार मैंने भी आपके उदर में सम्पूर्ण लोकों को देखा ।४४। है निष्पाप ! हजार वर्ष के बाद जब हम बाहर आने लगे, तब आपने मात्सय से शीघ्र

English

The fire that identifies (itself with it) in cooking and sacrifices is known as Savana. The son of the fire Savana was the famous Adbhuta. Vivici is known as the great son of Adbhuta. It always swallows the offerings in expiatory rites of sinners.

अध्याय २९

श्लोक 42

गङ्गा षष्टिसहस्रैस्तु क्षेत्रपालैः प्रपूज्यते ।तदर्धैर् अन्यतीर्थानि रक्षन्ते नात्र संशयः

gaṅgā ṣaṣṭisahasraistu kṣetrapālaiḥ prapūjyate / tadardhair anyatīrthāni rakṣante nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सब इद्धिन्य-ह्वारों को बन्द कर दिया था। आप हमें वशीभूत करना चाहते थे । है महाभाग ! तब अपने

English

Vivici's son was Arka and his sons are Anlkavan, Asjrjavan, Raksoha, Pitrkrt, Surabhi and Rukmavan. The latter abides in gold, jewels and other shining materials.

अध्याय २९

श्लोक 43

अमरेश्वरे तु सरितां ये योगाः परिकीर्तिताः ।ते त्वशीतिसहस्रैस्तु क्षेत्रपालैस्तु रक्षिताः

amareśvare tu saritāṃ ye yogāḥ parikīrtitāḥ / te tvaśītisahasraistu kṣetrapālaistu rakṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

मा भूत्ते सनसो5ल्‍्पोषपि व्यघातो5यं कथंचन । इत्येषाइनुगतिविष्णो: कार्याणामौपसर्गिकी.

English

The fourteen fires are the progeny of the fire Suci. These are called Vahnis. They are consecrated by reciting mantras in sacrifices. In the Manvantara called Svayambhuva, in the first Sarga (creation), these fires who were Abhimanins, had passed away along with the Yamas, the best of Devas.

अध्याय २९

श्लोक 44

तथामरेश्वरे याम्ये लिङ्गं वै चपलेश्वरम् ।द्वितीयं चण्डहस्ताख्यं द्वे लिङ्गे तीर्थरक्षके

tathāmareśvare yāmye liṅgaṃ vai capaleśvaram / dvitīyaṃ caṇḍahastākhyaṃ dve liṅge tīrtharakṣake

हिन्दी अर्थ

पन्‍्मया5ननन्‍्तरं कार्य मयाध्ध्यवसितं त्वयि त्वां वा बाधितुकामेन क़ीडापुर्व यद्च्छया ॥।

English

In the previous Manvantara, these fires were those who identified themselves with their abodes called Viharaniyas, both sentient and non-sentient.

अध्याय २९

श्लोक 45

शिवेन स्थापिते पूर्वं कावेर्याद्यभिरक्षके ।लक्षेण रक्षिता देवी नर्मदा बहुकल्पगा

śivena sthāpite pūrvaṃ kāveryādyabhirakṣake / lakṣeṇa rakṣitā devī narmadā bahukalpagā

हिन्दी अर्थ

न तेपन्यथाइवमन्तव्यों सान्यः पृज्यश्रव से भवान् । सर्वे सषेय कल्याण यन्मयाञ्थ कृतं तव ॥

English

Verses 36-41 give the following descendants* of Suci (the Son of the Sun-god): These (fires) were assigned to the three types of Karmas, viz. Kamya (those depending on desire), Naimittika (occasional) and constant (JV itya). In the previous Manvantara they passed away along with the fair sens.

अध्याय २९

श्लोक 46

धनुषां षष्ट्यभियुतैः पुरुषैरीशयोजितैः ।ॐ कारशतसाहस्रैः पर्वतश्चाभिरक्षितः

dhanuṣāṃ ṣaṣṭyabhiyutaiḥ puruṣairīśayojitaiḥ / oṃ kāraśatasāhasraiḥ parvataścābhirakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

नाहूं भवन्तं शवनोमि सोढुं तेजोमयं गुरुप् । स चोवाच वरं बृहि पद्मादबतराम्यहम् ५०

English

Thus the abodes and the abiders have been explained by me. Through them alone, the characteristics of the fires of the past and future Manvantaras have been enumerated. All of them are remembered as ascetics, those who performed Avabhjrtha bath, lords of subjects and luminous.

अध्याय २९

श्लोक 47

अन्यदेशकृतं पापम् अस्मिन् क्षेत्रे विनश्यति ।अस्मिंस्तीर्थे कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति

anyadeśakṛtaṃ pāpam asmin kṣetre vinaśyati / asmiṃstīrthe kṛtaṃ pāpaṃ vajralepo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

पुत्रो में त्वं भव ब्रह्मन्सवंलोकाधिप प्रभो ५२ ततः स भगवान्त्रह्मा बरं गृह्म किरीटिनः । एवं भवतु चेत्युक्त्वा प्रीतात्मा गतसत्सरः ५३

English

In the seven Manvantaras from Svarocisa to Savarni, they shall be known through their different forms and purposes in all the Manvantaras. The present fires exist with the present Devas and the future fires with the future Devas.

अध्याय २९

श्लोक 48

एषा ते कथिता तात कावेरी सरितां वरा ।रुद्रदेहसमुत्पन्ना तेन पुण्या सरिद्वरा

eṣā te kathitā tāta kāverī saritāṃ varā / rudradehasamutpannā tena puṇyā saridvarā

हिन्दी अर्थ

मन में सोचा और नाभि में प्रवेश कर कमलनाल द्वारा बाहर निकल आया । है विष्णु! इससे आपके मन को जरा भो चोट न पहुंचे । कार्यों की परस्पर इसी प्रकार की स्वाभाविक गति होती है

English

Thus the instruction about Fire-god has been imparted to you precisely. Now the account of Pitrs (manes) will be told in detail and in due order.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 29
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.