Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
33
अध्याय 33 / 232

Adhyaya 33

46 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ46 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३३

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे पत्रेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय ३३ श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र अग्नितीर्थमनुत्तमम् ।यत्र संनिहितो ह्यग्निर्गतः कामेन मोहितः

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe patreśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 33 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchettu rājendra agnitīrthamanuttamam / yatra saṃnihito hyagnirgataḥ kāmena mohitaḥ

हिन्दी अर्थ

महादेव महायोगं भुतानां वरदं प्रभु । प्रणवात्मानमासाद्य नमस्कृत्वा( त्य )जगदुगुरुम् ॥॥

English

In all the Manvantaras of the past and future, equallv identical persons, all of the same names and forms, are born. *

अध्याय ३३

श्लोक 2

युधिष्ठिर उवाच: कथं देवो जगद्धाता कामेन कलुषीकृतः ।कथं च नित्यदा वास एकस्थानेषु जायते

yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ devo jagaddhātā kāmena kaluṣīkṛtaḥ / kathaṃ ca nityadā vāsa ekasthāneṣu jāyate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततः स गरुडध्वज: । अतीतेश्व भविष्येश्व वर्तमानस्तथब च ॥॥

English

The creation of great sages has been narrated. Now ow an understand the family of Svayambhuva Manu being

अध्याय ३३

श्लोक 3

एतत्त्वाश्चर्यमतुलं सर्वलोकेष्वनुत्तमम् ।कथयस्व महाभाग परं कौतूहलं मम

etattvāścaryamatulaṃ sarvalokeṣvanuttamam / kathayasva mahābhāga paraṃ kautūhalaṃ mama

हिन्दी अर्थ

नमस्तुभ्यं भगवते सुन्रतेउनन्ततेजसे । नमः क्षेत्राधिपतये बीजिने शुलिने नमः ॥६ १ अमेढ्ायोध्वमेद्ाय नमो वेकुष्ठरेतसे । नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय ह्पुर्वप्रथमाय च (६२ नमो ह॒व्याय पृज्याय सद्योजाताय वे नमः (गद्धराय धनेशाय हैमचीराम्बराय च॒.

English

This w r L g descendants or Priyavrata.

अध्याय ३३

श्लोक 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच: साधु साधु महाप्राज्ञ पृष्टः प्रश्नस्त्वयानव ।कथयामि यथापूर्वं श्रुतमेतन्महेश्वरात्

śrīmārkaṇḍeya uvāca: sādhu sādhu mahāprājña pṛṣṭaḥ praśnastvayānava / kathayāmi yathāpūrvaṃ śrutametanmaheśvarāt

हिन्दी अर्थ

(नम... ५३५-५8+.५मवंधनावानाहनीननननन' "न नमंमआशाननमा ता" कि "रमन मग-..-..3०43/- “४:४4 कानीक मीन -किल-प००ंननन- “कथन पान मन 3-००. तन “मी 3-०५... सन मन नमन न-+-म न पल ननीन +नानननवनानानी न न + “नमन आन ++५७++-"+-+ “७ अमान नानी नील न -निनानना -तानननीनीनन +4 ++ननीनाननननन नागिन ना पान ++ मम आम आनन न +- ना“ ननानन नया न ननननन-+-+.

English

w'hBdl m WhICh K?aUriyaS got established.

अध्याय ३३

श्लोक 5

आसीत्कृतयुगे राजा नाम्ना दुर्योधनो महान् ।हस्त्यश्वरथसम्पूर्णो मेदिनीपरिपालकः

āsītkṛtayuge rājā nāmnā duryodhano mahān / hastyaśvarathasampūrṇo medinīparipālakaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्ग की ओर उन्‍्मुख होते देखकर आप शंकर की माया के प्रभाव से मोहित हो गये। अनघ इसी प्रकार प्रत्येक कल्प में आपकी चेतना शक्ति लुप्त हो जाती है। कल्प के बीत जाने पर सब पार्थिव पदार्थ सूक्ष्म रूप में स्थित रहते हैं ।८४-८५। यही इस संसार ईश्वरीय माया कही जाती है । यह मेरु पंत ही देवलोंक कहा जाता है। यह सब कुछ आपका ही माहात्म्य है। अब आप स्वयं अपनी महत्ता को पहचाने, ईश्वर की स्थित,

English

Priyavrata crowned seven of them with due religious rites as kings over the seven continents. 1

अध्याय ३३

श्लोक 6

रूपयौवनसम्पन्नं दृष्ट्वा तं पृथिवीपतिम् ।दिव्योपभोगसम्पन्नं प्रार्थयामास नर्मदा

rūpayauvanasampannaṃ dṛṣṭvā taṃ pṛthivīpatim / divyopabhogasampannaṃ prārthayāmāsa narmadā

हिन्दी अर्थ

कमलनयन मुझको, ( विष्णु को ) महादेव महायोग, प्राणियों के वरद ता प्रभु, प्रणवात्मा महादेव को भली भाँति जानकर इस जगद््गुरु का नमस्कार कीजिये । नहीं तो ऋद्ध होकर ये महादेव एक ही साँस में हम दोनों को जला देंगे। महाबल ! इस रहस्य को जान ऋर अब आप उठिये, मैं आपको आगे करके अग्नि के समान तेजस्वी झंकर की स्तुति करूँगा

English

He made Agnldhra the powerful lord over Jambudvipa and he made Medhatithi king of Plaksa Dvlpa.

अध्याय ३३

श्लोक 7

स तु तां चकमे कन्यां त्यक्त्वा ऽन्यं प्रमदाजनम् ।मुदा परमया युक्तो माहिष्मत्याः पतिर्नृप

sa tu tāṃ cakame kanyāṃ tyaktvā 'nyaṃ pramadājanam / mudā paramayā yukto māhiṣmatyāḥ patirnṛpa

हिन्दी अर्थ

सूत बोले-- इस प्रकार ब्रह्य को आगे कर गरुड़ध्वज विष्णु ने अतीत, भविष्य और वतंमान के नामों तथा विविध वैदिक ऋचाओों द्वारा इस स्तोत्र को कहा ।६०। “आप भगवान् सुत्रत और अनन्त तेज- वाले हैं आपको नमस्कार है। आप क्षेत्राधिपति बीजी और शुलधारी हैं, आपको नमस्कार है। आप लिज्- रहित, ऊर्ड बलिज्ज, और वैकुण्टरेता हैं, आपको नमस्कार है। आप ज्येष्ठ, श्रेष्ठ, अपूवे और प्रथम हैं भाप

English

In the Salmali continent, he crowned Vapusmat as the king. He made Jyotismat ruler over Kusa Dvlpa.

अध्याय ३३

श्लोक 8

रमते स तया सार्द्धं काले वै नृपसत्तम ।नर्मदा जनयामास कन्यां पद्मदलेक्षणाम्

ramate sa tayā sārddhaṃ kāle vai nṛpasattama / narmadā janayāmāsa kanyāṃ padmadalekṣaṇām

हिन्दी अर्थ

को नमस्कार है ।६१-९२। आप हृव्य, पुज्य और सद्योजात हैं, आपको नमस्कार है। आप गह्र ( शद्धुर )

English

He granted Dyutiman the kingdom of Kraunca Dvlpa. He made Havya lord over Saka Dvlpa.

अध्याय ३३

श्लोक 9

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पन्ना यस्माल्लोकेषु विश्रुता ।तस्यां पिता च माता च चक्रतुः प्रेमबन्धनम्

aṅgapratyaṅgasampannā yasmāllokeṣu viśrutā / tasyāṃ pitā ca mātā ca cakratuḥ premabandhanam

हिन्दी अर्थ

घनुश्चिह्वान्तर्गतग्रन्थो ग. पुस्तके नास्ति।

English

He made Savana the overlord of Puskara. In Puskara Dvipa, Savana had two sons Mahavlta and Dhataki. These two sons were excellent among persons endowed with sons.

अध्याय ३३

श्लोक 10

कालेनातिसुदीर्घेण यौवनस्था वराङ्गना ।प्रार्थ्यमानापि राजन्वै नात्मानं दातुमिच्छति

kālenātisudīrgheṇa yauvanasthā varāṅganā / prārthyamānāpi rājanvai nātmānaṃ dātumicchati

हिन्दी अर्थ

नमस्ते ह्ास्मदादीनां भुतानां प्रभवाय व । वेदकर्मावदातानां द्रब्याणां प्रभवे नमः

English

In honour of the name of the noble soul, that continent (sub-Varsa) [is known] as Mahavlta. The subcontinent Dhataki Khanda is called after the name Dhataki. 2

अध्याय ३३

श्लोक 11

ततो ऽन्यदिवसे वह्निर्द्विजरूपो महातपाः ।राजानं प्रार्थयामास रहो गत्वा शनैः शनैः

tato 'nyadivase vahnirdvijarūpo mahātapāḥ / rājānaṃ prārthayāmāsa raho gatvā śanaiḥ śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

नमश्रोषधिप्रभवे वक्षाणां प्रभवे नमः । धर्माध्यक्षाय धर्माय स्थितीनां प्रभवे नमः

English

King Havya begot (seven) sons as the rulers of Saka- dvipa. They were Jalada, Kumara, Sukumara, Manicaka, Vasu- moda, Sumodaka and the seventh son Mahadruma. 3 4 5 6 7 8 9 10

अध्याय ३३

श्लोक 12

भोभो रघुकुलश्रेष्ठ द्विजोऽहं मन्दसन्ततिः ।दरिद्रो ह्य् असहायश्च भार्यार्थे वरयामि ताम्

bhobho raghukulaśreṣṭha dvijo'haṃ mandasantatiḥ / daridro hy asahāyaśca bhāryārthe varayāmi tām

हिन्दी अर्थ

निर्मेषप्र भवे चव काए्ठानां प्रभवे नमः । अहो राज्ाधंमासानां मासानां प्रभवे नमः ११००

English

The first sub-continent or country of ( = governed by) Jalada is called Jalada; the second of (= ruled by) Kumara is glorified as Kaumara.

अध्याय ३३

श्लोक 13

कन्या सुदर्शना नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ।तां ददस्व महाभाग वर्धते तव मन्दिरे

kanyā sudarśanā nāma rūpeṇāpratimā bhuvi / tāṃ dadasva mahābhāga vardhate tava mandire

हिन्दी अर्थ

नमः पुराणप्रभवे युगस्य प्रभवे नमः चतुविधस्य सर्गेस्य प्रभवेषनन्तचक्ष षे

English

The third sub-continent of Sukumara is known as Sukumara and the fourth of Manicaka is called Manicaka.

अध्याय ३३

श्लोक 14

ब्रह्मचर्येण निर्विण्ण एकाकी कामपीडितः ।याचमानस्य मे तात प्रसादं कर्तुमर्हसि

brahmacaryeṇa nirviṇṇa ekākī kāmapīḍitaḥ / yācamānasya me tāta prasādaṃ kartumarhasi

हिन्दी अर्थ

कल्पोदयनिबद्धानां वर्तानां प्रभवे नमः । नमो विश्वस्य प्रभवे ब्रह्मादिप्रभवे नमः

English

The division of the earth among the sons of Priyavrata is as follows:

अध्याय ३३

श्लोक 15

राजोवाच: नाहं द्रव्यविहीनस्य असवर्णस्य कर्हिचित् ।दास्यामि स्वां सुतां शुभ्रां गम्यतां द्विजपुंगव

rājovāca: nāhaṃ dravyavihīnasya asavarṇasya karhicit / dāsyāmi svāṃ sutāṃ śubhrāṃ gamyatāṃ dvijapuṃgava

हिन्दी अर्थ

धनेश और स्वर्ण चीराम्बरधारी हैं, आपको नमस्कार है। आप हम क्रूतों के प्रभभ ओर वेदकर्मा के समान शुभ द्रब्यों के प्रभु हैं, आपको नमस्कार है ' आप ग्रहों और ताराओं के प्रभु हैं, आपको नमस्कार है। आप योग के प्रभु, सांख्य के प्र; एवं धभ्रूव और निशीथ आदि ऋषियों के पति हैं, आपको नमस्कार है।€३-६५॥ आप विद्युत्. वज् मेघ और गजन के जनक हैं, आपको नमस्कार है। आप समुद्र और हीपों के प्रभु हैं,

English

Agnldhra Vapusmat

अध्याय ३३

श्लोक 16

एवमुक्तस्तदा वह्निः परां पीडाम् उपागतः ।न किंचिद् उक्त्वा राजानं तत्रैवान्तरधीयत

evamuktastadā vahniḥ parāṃ pīḍām upāgataḥ / na kiṃcid uktvā rājānaṃ tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है। आप पव॑त और वर्षा के प्रभव हैं, आपको नमस्कार है। आप नद और नदी के उत्पत्ति- स्थान हैं, आपकों नमस्कार है। आप औषधि और वक्षों के उत्पादक है, आपको नमस्कार है। आप रस और सम्पूर्ण रत्नों के उत्पादक हैं, आपको नमस्कार है ! आप धर्माध्यक्ष ध्मं और स्थिति के प्रभु हैं, आपको नमस्कार है ।:६-६८०३। आप क्षण कला, निमेष, काष्ठा, भहोरात्र, अर्द्धमास और मास के, प्रभव हैं, आप-

English

Medhatithi

अध्याय ३३

श्लोक 17

गते चादर्शनं विप्रे राजा मन्त्रिपुरोहितैः ।मन्त्रयित्वाथ काले तु तुष्टो मखमुखे स्थितः

gate cādarśanaṃ vipre rājā mantripurohitaiḥ / mantrayitvātha kāle tu tuṣṭo makhamukhe sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

को नमस्कार है। आप ऋतु और परा-परार्द्ध आदि संख्या के सृष्टिकर्ता हैं, अःपको नमस्कार है, आप पुराण, युग और चतुविधि सगे के जनक हैं, आप अनन्तचक्ष हैं, आपको नमस्कार है। आप कल्पादि से संबद्ध घटनाओं के कारण हैं, आप विश्व और ब्रह्मादि के भी जनक हैं, आपको नमस्कार है। आप विद्या के आदि कारण और विद्या के पति हैं, भापकोी नमस्कार है। आप ब्रतों और मन्सत्रों के पति हैं, आपको नमस्कार

English

Jyotismat Dyutimat

अध्याय ३३

श्लोक 18

यजतश्च मखे भक्त्या ब्राह्मणैः सह भारत ।ततश्चादर्शनं वह्निः सर्वेषां पश्यतामगात्

yajataśca makhe bhaktyā brāhmaṇaiḥ saha bhārata / tataścādarśanaṃ vahniḥ sarveṣāṃ paśyatāmagāt

हिन्दी अर्थ

+ इदमर्ख क. ख. ग. पुस्तकेष नाध्ति । धनुर्चिल्लान्तगंतग्रन्थो ड.. पुस्तके नास्ति ।

English

The Sub-Divisions of Puskara Dvipa.

अध्याय ३३

श्लोक 19

विप्रा दुर्मनसो भूत्वा गता राज्ञो हि मन्दिरम् ।वह्निनाशं विमनसो राजानम् इदम् अब्रुवन्

viprā durmanaso bhūtvā gatā rājño hi mandiram / vahnināśaṃ vimanaso rājānam idam abruvan

हिन्दी अर्थ

पितुणां पतये चव पशूनां पतये नमः । वाग्वुषाय नमस्तुभ्यं पुराणवुषभाय च॑

English

Verses 16-20 enumerate the Sub-Divisions of Saka Dvipa, each named after the seven sons of Hawa. The fifth Varsa of Vasumoda is called Vasumodaka and the sixth of Modaka, is glorified as Modaka.

अध्याय ३३

श्लोक 20

ब्राह्मणा ऊचुः ।दुर्योधन महाराज श्रूयतां महदद्भुतम् ।न श्रुतं न च दृष्टं वा कौतुकं नृपपुंगव

brāhmaṇā ūcuḥ / duryodhana mahārāja śrūyatāṃ mahadadbhutam / na śrutaṃ na ca dṛṣṭaṃ vā kautukaṃ nṛpapuṃgava

हिन्दी अर्थ

सुचारुचारुकेशाय ऊध्वेचक्षु:शिराय च। नमः पशुनां पतये गोवुषेन्द्रध्वजाय च ११०६

English

The seventh of Mahadruma is named Mahadruma. All the seven countries were thus named after them.

अध्याय ३३

श्लोक 21

अग्निकार्यप्रवृत्तानां सर्वेषां विधिवन्नृप ।केनापि हेतुना वह्निर्दृश्यते न ज्वलत्युत

agnikāryapravṛttānāṃ sarveṣāṃ vidhivannṛpa / kenāpi hetunā vahnirdṛśyate na jvalatyuta

हिन्दी अर्थ

गोकर्णाय च॒ गोष्ठाय शडकुकर्णाय वे नमः । वराहायाप्रमेवाय रक्षोधिपतये नमः १०६९

English

The splendid regions situated in Kraunca Dvipa were called after the names of these (sons). The land* of XJsna is remembered as Usna and that of Pi vara, Pivara. Andhakaraka's land was called Andhakara, that of Muni was Muni and that of Dundubhi, Dundubhi. These seven flourishing lands were situated in Kraunca Dvipa.

अध्याय ३३

श्लोक 22

तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं राजा विप्रमुखाच्च्युतम् ।आसनात्पतितो भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः

tacchrutvā vipriyaṃ ghoraṃ rājā vipramukhāccyutam / āsanātpatito bhūmau chinnamūla iva drumaḥ

हिन्दी अर्थ

दोर्धशूडगेकशूडुगाय वृषभाय ककुद्भिने । नमः स्थेर्याय वपुषे तेजसे सुप्रभाय च

English

These seven sons of great strength were born to Jyotismat in Kus'a Dvipa. These were Udbhida, Venumat, Svairatha, Lavana, Dhrti, the sixth son Prabhakara and the seventh Kapila. 2

अध्याय ३३

श्लोक 23

आश्वस्य च मुहूर्तेन उन्मत्त इव संस्तदा ।निरीक्ष्य च दिशः सर्वा इदं वचनमब्रवीत्

āśvasya ca muhūrtena unmatta iva saṃstadā / nirīkṣya ca diśaḥ sarvā idaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

भूताय च् भविष्याय वतंमानाय वे नमः । सुवर्चेसेषय वीराय शूराय हातिगाय च

English

The first country was called after Udbhida, the second after Venumandala, the third after Svairathakara, the lourth after Lavana, the fifth • after Dhrtimat, the sixth after Prabhakara and the seventh Varsa of Kapila is well-known as Kapila. Thus the countries in the Kusa Dvipa were known after their names. The subjects therein followed the conducts be¬ fitting the stages oflife.

अध्याय ३३

श्लोक 24

किम् एतद् आश्चर्यपरमिति भोभो द्विजोत्तमाः ।कथ्यतां कारणं सर्वं शास्त्रदृष्ट्या विभाव्य च

kim etad āścaryaparamiti bhobho dvijottamāḥ / kathyatāṃ kāraṇaṃ sarvaṃ śāstradṛṣṭyā vibhāvya ca

हिन्दी अर्थ

सर्वाय मह॒तेडजाय नमः सर्वगताय च । जनाय च नमस्तुभ्यं तपसे वरदाय च ॥

English

The mlers of the Salmali continent were the seven

अध्याय ३३

श्लोक 25

मम वा दुष्कृतं किंचिदुताहो भवतामिह ।येन नष्टो ऽग्निशालायां हुतभुक् केन हेतुना

mama vā duṣkṛtaṃ kiṃcidutāho bhavatāmiha / yena naṣṭo 'gniśālāyāṃ hutabhuk kena hetunā

हिन्दी अर्थ

नमो वन्द्याय सोक्षाय जनाय नरकाय च॑

English

Sveta was the land of Sveta, Rohita, of Rohita. imuta, o Jimuta, Harita, of Harita, Vaidyuta, of Vaidyuta, anasa, of Manasa and Suprabha, of Suprabha. All these seven were the rulers of the lands. I shall describe the seven countries after Jambudvipa.

अध्याय ३३

श्लोक 26

मन्त्रच्छिद्रम् अथान्यद्वा नैव किंचिददक्षिणम् ।क्रियाहीनं कृतं वाथ केन वह्निर् न दृश्यते

mantracchidram athānyadvā naiva kiṃcidadakṣiṇam / kriyāhīnaṃ kṛtaṃ vātha kena vahnir na dṛśyate

हिन्दी अर्थ

है। आप पितृपति और पशुपति हैं, आपको नमस्कार है। आप वाग्वुष और पुराण वृषभ हैं, आपको नमस्कार है ।६६-१०५। आप सुचारु सुन्दर केशवाले, ऊद् वचक्षु, ऊद'व शिखावाले पशुपति और बृषभध्वज हैं, ओपको नमस्कार है। आप प्रजापतियों के पति, सिद्धों के पति, दंत्य-दानव और राक्षसों के पति हैं, आपको नमस्कार है। आप गन्धवेपति, यक्षपति एवं गरुड़, सप॑ और पक्षियों के पति हैं, आपको नमस्कार है

English

The subjects in the Plaksa-dvipa were made to follow the conduct of life according to their respective castes and stages of life by the sons of Medhatithi residing in their respec¬ tive seven countries.

अध्याय ३३

श्लोक 27

अन्नहीनो दहेद् राष्ट्रं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः ।दातारं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः

annahīno dahed rāṣṭraṃ mantrahīnastu ṛtvijaḥ / dātāraṃ dakṣiṇāhīno nāsti yajñasamo ripuḥ

हिन्दी अर्थ

।(०६-१०८5। आप गोकर्ण, गोष्ठ, शडःकुकर्ण बराह अप्रभेय और रक्षोधिपति हैं, आपको नमस्कार है। आप अप्सराओं के पति, गणों के पत्ति तथा जल और तेज के पति हैं, आपको नमस्कार है ॥!०€-११०। आप लक्ष्मीपत्ति, शोभा सम्पन्न और. लज्जावान् हैं, आपको नभसस्‍्कार है। आप बलाबल समूह अक्षोम्यक्षोभण, दीघेशू डर कशृज़, वृषभ और ककुद ( वृषभ स्कन्ध ) वाले हैं, आपको नमस्कार है। आप स्थिर रहने वाले

English

In the five continents beginning with Plaksa and ending with Saka the sacred rite was known in accordance with the division of castes [Varnas) and stages of life (Airamas ). Happiness, longevity, forms (beauty), strength and Dharma were all common to everyone in the five Dvipas (continents) perpetually. Understand that the Jambudvipa is surrounded by the seven Dvipas. Priyavrata crowned the eldest son (the son of) Kamya 2, Agnidhra of great valour as the king of Jambudvipa.

अध्याय ३३

श्लोक 28

ब्राह्मणा ऊचुः ।न मन्त्रहीना हि वयं न च राजन्व्रतैस्तथा ।द्रव्येण च न हीनस्त्वमन्यत् पापं विचिन्त्यताम्

brāhmaṇā ūcuḥ / na mantrahīnā hi vayaṃ na ca rājanvrataistathā / dravyeṇa ca na hīnastvamanyat pāpaṃ vicintyatām

हिन्दी अर्थ

वपुधारी और भ्षति प्रभाशाली हैं, आपको नमस्कार है। आप भूत, भविष्यत् और वर्तमान हैं, आप तेजस्वी शूर, वीर ओर अनतिक्रमणीय हैं, आपको नमस्कार है।१११-११३॥। आप वरद, (श्रेष्ठ ) बरेण्य और सर्वंगत हैं, आपको नमस्कार है। आप भूत, भव्य, भव और महान् हैं, आपको नमस्कार है। आप सर्व, महान, भज और स्वंगत हैं, आपको नमस्कार है। आप जन, तपः और वरद हैं, आपको नमस्कार है। आप

English

He had nine sons equal in valour and strength to Prajapati. The eldest was known as Nabhi; his younger brother was Kirhpurusa; Harivarsa was the third; Ilavrta was the fourth; Ramya was the fifth; Harinmat was the sixth; Kuru was the seventh; Bhadrasva was the eighth; Ketumala was the ninth. Undestand their lands. 3

अध्याय ३३

श्लोक 29

राजोवाच: तथापि यूयं सहिता उपायं चिन्तयन्त्विति ।येन श्रेयो भवेन् नित्यम् इह लोके परत्र च

rājovāca: tathāpi yūyaṃ sahitā upāyaṃ cintayantviti / yena śreyo bhaven nityam iha loke paratra ca

हिन्दी अर्थ

वन्दनीय, मोक्ष जन और नरक हैं, आपको नमस्कार है ।११४-११५॥ आप भव, भजमान, दृष्ट याजक,

English

The father gave Nabhi the southern Varsa (sub¬ continent) called Hima. He gave to Kimpurusa the Var$a known as Hemakuta; to Harivarsa the Varsa remembered as Naisadha; to Ilavrta the central part of Sumeru. He (the father) gave to Ramya Nila-varsa; Sveta, which lay to the north of it, was given by the father to Harinmat. He gave to Kuru the Verses 32-34 enumerate the seven sub-continents of Plaksa-dvipa each of which was named after its ruler, the son of Medhatithi.

अध्याय ३३

श्लोक 30

एवमुक्तास्ततः सर्वे ब्राह्मणाः कृतनिश्चयाः ।निराहाराः स्थिताः शर्वे यत्र नष्टो हुताशनः

evamuktāstataḥ sarve brāhmaṇāḥ kṛtaniścayāḥ / nirāhārāḥ sthitāḥ śarve yatra naṣṭo hutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

घनुश्चिह्नातगंतग्रन्थो क. पुस्तके नास्ति ।

English

Kanyd in the text is a misprint.

अध्याय ३३

श्लोक 31

ततः स्वप्ने महातेजा हुतभुग्ब्राह्मणांस्तदा ।उवाच श्रूयतां सर्वैर् मम नाशस्य कारणम्

tataḥ svapne mahātejā hutabhugbrāhmaṇāṃstadā / uvāca śrūyatāṃ sarvair mama nāśasya kāraṇam

हिन्दी अर्थ

भवाय भजमानाय इष्टाय याजकाय व । अभ्युदीर्णाय दीप्ताय तत्त्वाय निर्गुणाय च १११६

English

Verses 38-45 enumerate the nine sub-division of India as understood by the author of the Va. P. For locations of mountains mentioned here vide Suptd p. ll t fn. 2. The righteous Agnldhra crowned his sons in these countries in due order and then engaged himself in penance.

अध्याय ३३

श्लोक 32

प्रार्थितो ऽयं मया राजा सुतां दातुं न चेच्छति ।तेन नष्टो ऽग्निशरणादहं भो द्विजसत्तमाः

prārthito 'yaṃ mayā rājā sutāṃ dātuṃ na cecchati / tena naṣṭo 'gniśaraṇādahaṃ bho dvijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

सदस्याय नमश्चेव दक्षिणावभूथाय च । अहिसायाथ लोकानां पशुमन्त्रवधाय च १११६ नमस्तुष्टिप्रदानाय व्यम्बकाय सुगन्धिने । नमो5स्त्विन्द्रियपतये परिहाराय स्रग्विण १२०

English

Thus, the seven continents were established by the seven sons of Priyavrata, the grandsons of Svayarhbhuva (Manu).

अध्याय ३३

श्लोक 33

यदि मे स्वसुतां राजा ददाति परमार्चिताम् ।तदास्य ज्वलमानो ऽहं गृहे तिष्ठामि नान्यथा

yadi me svasutāṃ rājā dadāti paramārcitām / tadāsya jvalamāno 'haṃ gṛhe tiṣṭhāmi nānyathā

हिन्दी अर्थ

नमो ह॒ृव्याय कव्याय हृव्यकव्याय वे नमः । समः सिद्धाय सेध्याय चेष्टाय त्वव्ययाय च १२२ सुवीराय सुथोराय ह्वक्षोम्यक्षोभणाय च् । सुमेधसे सुप्रजाय दीप्ताय भास्कराय च १२३ नमो नमः सुपर्णाय तपनीयनिभाय च्। विखूयाक्षाय ध्यक्षाय पिड्गलाय महौजसे ३१२४ दृष्टिध्नाय नमश्चेव नमः सोम्येक्षणाय व । नसो धुम्राय श्वेताय कृष्णाय लोहिताय च

English

The eight countries beginning with Kirhpurusa are very auspicious. There perfection is natural, wholly consisting of pleasure and without effort. There is no calamity or misfortune, no tear of old age and death. They have neither righteousness nor unrighteousness. There are neither high born nor low born nor middling. In all those areas there are no yuga cycles (with their classification, duties etc.).

अध्याय ३३

श्लोक 34

तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रा वैश्वानरमुखोद्गतम् ।विस्मयोत्फुल्लनयना राजानम् इदम् अब्रुवन्

tacchrutvā vacanaṃ viprā vaiśvānaramukhodgatam / vismayotphullanayanā rājānam idam abruvan

हिन्दी अर्थ

अग्निष्टोम यज्ञ के ऋतिज, ऋतु, सत्य, भूताधिपति, सदस्य दक्षिणावभूथ, लोकों की अहिसा ओर पशुओं के लिये मन्त्रौषधि हैं, आपको नमस्कार है।११६-११६। आप तुष्टि के दाता, व्यम्बक, सुगन्धि, इन्द्रियपति परिहार (? )और मालाधारी हैं, आपको नमस्कार है। आप विश्व, विध्वरूप, विश्वतोजिमुख, सबंत्र

English

I shall now describe the lineage of Nabhi in the Hima Varsa. Nabhi of great lustre begot of MerudevI a son (named) Rsabha, 1 the best among all kings and the ancestor of all Ksattriyas.

अध्याय ३३

श्लोक 35

भवतो मतमाज्ञाय सर्वे गत्वाग्निमन्दिरम् ।निराहाराः स्थिता रात्रौ पश्यामो जातवेदसम्

bhavato matamājñāya sarve gatvāgnimandiram / nirāhārāḥ sthitā rātrau paśyāmo jātavedasam

हिन्दी अर्थ

क्षोभण, सुमेधा, दीप्त, भास्कर, सुप्रज, सुपणं और तपनीय बस्तु तुल्य हैं, आपको नमस्कार है ।१२०-१२१ दे! आव विश्पाक्ष, व्यक्ष, पिड्जल, ओजस्वी, दृष्टिनाशक, और शुभदशत वाले हैं, आवको नमस्कार है। आप धुम्न, ब्वेत, कृष्ण, लोहित, पिशित, पीत और निषज्धी हैं, आपको नमस्कार है। आप सविशेष, निविशेष, इज्य, पूज्य, उपजीव्य, क्षेम्य, वृद्ध और वत्सल हैं, आप कृत, सत्य, सत्यासत्य हैं आपको नमस्कार है

English

The heroic Bharata was born of R?abha. He was the eldest of his hundred sons. After crowning his son Bharata, Rsa¬ bha renounced the world. He entrusted the southern Varsa called Hima to Bharata. Hence learned people know it by the name Bharata Varsa. 2

अध्याय ३३

श्लोक 36

तेनोक्ताः स्वसुतां चेत् तु राजा मे दातुम् इच्छति ।ततो ऽस्य भूयो ऽपि गृहे ज्वले ऽहं नान्यथा द्विजाः

tenoktāḥ svasutāṃ cet tu rājā me dātum icchati / tato 'sya bhūyo 'pi gṛhe jvale 'haṃ nānyathā dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

पद्मवर्ण, मृत्युन्न, मृत्यु, श्याम, गौर, कट, रोहित, कान्‍्त सन्ध्या, मेघवर्ण, बहुरूपी, कपालहस्त, दिग्वल्न,

English

Bharata's son was the scholarly and righteous Sumati. After transferring his kingdom, the royal splendour and glory to the son, Bharata entered the forest.

अध्याय ३३

श्लोक 37

एवं ज्ञात्वा महाराज स्वसुतां दातुमर्हसि

evaṃ jñātvā mahārāja svasutāṃ dātumarhasi

हिन्दी अर्थ

+ इदमर्धघ ख. ग घ. ड. पुस्तकेषु नास्ति।. ः+अस्मिन्नधेस्थाने इदमर्ध दृश्यते ख. घ. ड. पुस्तकेषु ।

English

He is the first Tirthankara of Jairs. He is mentioned in Bh. P.V. Chs. 4 & 5 and in VP. II. 1.28. Brahmancial Puranas regard him as their own, an incarnation ofVisnu. Jain tradition supports this Purariic belief. But countries are named after the major tribes that settled in that particular lande.g. Malwa, Gujarat, England. Thus the country in which the tribe called Bharatas settled was the original Bharata.

अध्याय ३३

श्लोक 38

राजोवाच: भवतां तस्य वा कार्यं देवस्य वचनं हृदि ।समयं कर्तुम् इच्छामि कन्यादाने ह्यनुत्तमम्

rājovāca: bhavatāṃ tasya vā kāryaṃ devasya vacanaṃ hṛdi / samayaṃ kartum icchāmi kanyādāne hyanuttamam

हिन्दी अर्थ

( « नमः कान्ताय सन्ध्याश्रवर्णाप वायुरूपिण ।) नमः कपालहस्ताय दिग्वद्नाय कपदिने

English

His son, Tejasasa lord of the subjects and con¬ queror of enemies. Indradyumna, the son of Taijasa, was well- known as a scholar.

अध्याय ३३

श्लोक 39

मम संनिहितो नित्यं गृहे तिष्ठतु पावकः ।ददामि रुचिरापाङ्गीं नान्यथा करवाणि वै

mama saṃnihito nityaṃ gṛhe tiṣṭhatu pāvakaḥ / dadāmi rucirāpāṅgīṃ nānyathā karavāṇi vai

हिन्दी अर्थ

पिनाकिने प्रसिद्धाय स्फीताय प्रसुताय च। सुमेधसे5क्षमालाय दिग्वासाय शिखण्डिने .

English

His son was Paramesthin. After his death Sobhana born in the family of Pratiharas 1 2 and related to him (ascended his throne). A son known as Pratihartr was born to him. Unnctr was the son of Pratihartr. Bhuva was his son. His son was Udgltha. Pratavi was his son.

अध्याय ३३

श्लोक 40

एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा तथाग्निं प्राप्य सत्वरम् ।कथयित्वा विवाहेन योजयामासुराशु वै

evaṃ te brāhmaṇāḥ śrutvā tathāgniṃ prāpya satvaram / kathayitvā vivāhena yojayāmāsurāśu vai

हिन्दी अर्थ

नम: क्षान्ताय शान्ताय वज्शसंहननाय च। रक्षोघ्नाय मखध्नाय शितिकष्ठोध्वंरेतसे

English

Vibhu was the son of Pratavi. His son was Prthu. Nakta was Prthu's son and Gaya was Nakta's son.

अध्याय ३३

श्लोक 41

सुदर्शनाया लाभेन परितुष्टो हुताशनः ।ज्वलते सन्निधौ नित्यं माहिष्मत्यां युधिष्ठिर

sudarśanāyā lābhena parituṣṭo hutāśanaḥ / jvalate sannidhau nityaṃ māhiṣmatyāṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

प्रणवप्रणवेशाय भक्तानां शरमंदाय च् मृगव्याधाय दक्षाय दक्षयज्ञहराय च

English

Nara was the son of Gaya. Virat was Nara's son. Virat's son was Mahavlrya and Dhlmat was his son. Mahat was the son of Dhlmat. Bhauvana was Mahat's son. Tvastr was Bhauvana's son and Arija was his son.

अध्याय ३३

श्लोक 42

ततः प्रभृति तत्तीर्थमग्नितीर्थं प्रचक्षते ।ये तत्र पक्षसन्धौ तु स्नानदानैस्तु भाविताः

tataḥ prabhṛti tattīrthamagnitīrthaṃ pracakṣate / ye tatra pakṣasandhau tu snānadānaistu bhāvitāḥ

हिन्दी अर्थ

पृष्णो दन्‍्तविनाशाय भगनेत्रान्तकाय च । कणादाय वरिष्ठाय कामाज्गदहनायथ च १३८ रबेः करालवक़ाय नागेद्ददसनाय च। देत्यानामन्तकायाथो दिव्याक्रन्दकराय च॒

English

Rajas was Arija's son. Satajit was the son of Rajas. He had a hundred sons and all of them were kings.

अध्याय ३३

श्लोक 43

तर्पयन्ति पित्ःन् देवांस्ते ऽश्वमेधफलैर्युताः ।सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति तस्मिंस्तीर्थे नराधिप

tarpayanti pitḥn devāṃste 'śvamedhaphalairyutāḥ / suvarṇaṃ ye prayacchanti tasmiṃstīrthe narādhipa

हिन्दी अर्थ

प्रहीणशोक॑विविधे भूत: परिष्दुताय च। नरनारीशरौराय देब्याः प्रियकराय च

English

Out of them Visvajyoti was the chief. It is through them that these subjects flourished. They made this Bharata as consisting of seven Khanqlas. The country Bharata was enjoyed by those born of their race, for seventyone sets of ages consisting ofKrta, Treta etc.

अध्याय ३३

श्लोक 44

पृथ्वीदानफलं तत्र जायते नात्र संशयः ।अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप

pṛthvīdānaphalaṃ tatra jāyate nātra saṃśayaḥ / anāśakaṃ tu yaḥ kuryāt tasmiṃstīrthe narādhipa

हिन्दी अर्थ

क्दी, अप्रमेय, झ्रर्व, अवध्य, वर, पुरोभाग या प्ृरष्ठ भाग से विश्रान्त क्ृष्णनु, महादुर्ग, रोध, कपिल, सूर्य की प्रभा की तरह शरीर वाले, बली, वेगवास, पिनाकी, प्रसिद्ध, स्फीत, प्रसृत, ( विस्तृत ) सुमेधा, अक्षमाली, दिग्वल्न, शिखण्डी, चित्रवर्ण विभिन्न, धर, चेकितान, तुष्ट और अनिहित हैं आपको नमस्कार है ।!२५-१३३। आप क्षान्त, शान्त, वज्प्रहारी, राक्षसविनाशी, यज्ञविनाशी, शितिकण्ठ, ऊध्वरेता,

English

Along with those ages {yagas) which have gone, the kings of their race were hundreds and thousands in the Svayam- bhuva Manvantara.

अध्याय ३३

श्लोक 45

स मृतो ह्यग्निलोके तु क्रीडते सुरपूजितः ।एष ते ह्यग्नितीर्थस्य सम्भवः कथितो मया

sa mṛto hyagniloke tu krīḍate surapūjitaḥ / eṣa te hyagnitīrthasya sambhavaḥ kathito mayā

हिन्दी अर्थ

शत्रनाशी, कृतान्त, तीक्ष्ण आयुधधारी, संमोव, प्रमोद और दूरिण्य (शून्य ) हैं, आपको नमस्कार है

English

This is the creation of Svayambhuva (Manu) by which this universe has been filled along with sages, deities, Pitrs, Gandharvas, Raksasas, Yaksas, Bhutas, Pis'acas, human beings, animals and birds. Their creation in the world revolves in cycles along with the Yugas. Reading in A accepted as 'Tejasas tu sulah' in the text contradicts

अध्याय ३३

श्लोक 46

सर्वपापहरः पुण्यः श्रुतमात्रो नरोत्तम ।धन्यः पापहरो नित्यमित्येवं शङ्करो ऽब्रवीत्

sarvapāpaharaḥ puṇyaḥ śrutamātro narottama / dhanyaḥ pāpaharo nityamityevaṃ śaṅkaro 'bravīt

हिन्दी अर्थ

अधिक पराक्रमी, पुर हैत्य को मारने वाले, शानन्‍्त सुगन्ध, वराभिलाषी, पूषा के दाँत को तोड़नेवाले, सूर्य के नेत्न को फोड़नेवाले, कणाद, वरिष्ठ, मदन-दहन, सूर्य के कराल नामक चक्र, नागेन्द्रदमनकर्ता, देत्यों के विनाशी, दिव्य घोष करनेवाले, श्मशान में नित्य रमण करने वाले और निनेत्र हैं, आपको नमस्कार है ।7३६-१३६३। आप प्राण पालक, घवलमालाधारी शोकविहीन विविध जीवों से स्तुत, नरनारी उभय शरीर

English

Bd. P. (v. 65-66) states that Pratihara is the name of the son of

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 33
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.