Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
32
अध्याय 32 / 232

Adhyaya 32

25 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३२

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिंशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय ३२ श्रीमार्कण्डेय उवाच: पत्त्रेश्वरं ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम् ।यत्र सिद्धो महाभागश्चित्रसेनसुतो बली

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe brahmāvartatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikatriṃśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 32 śrīmārkaṇḍeya uvāca: pattreśvaraṃ tato gacchet sarvapāpapraṇāśanam / yatra siddho mahābhāgaścitrasenasuto balī

हिन्दी अर्थ

पृष्ठ - वायुपुराणम्

English

Henceforth I shall explain the decisive nature of oihkara as the imperishable Brahman. 1 It shall be remembered at the beginning that it consists of three letters. In accordance with the letters, the presiding deities are ordained.There areRk, Yajur, Saman(Vedas), Vayu (the Wind- god), the Fire-god and water.

अध्याय ३२

श्लोक 2

युधिष्ठिर उवाच: को ऽसौ सिद्धस् तदा ब्रह्मंस्तस्मिंस्तीर्थे महातपाः ।पुत्रः कस्य तु को हेतुरेतदिच्छामि वेदितुम्

yudhiṣṭhira uvāca: ko 'sau siddhas tadā brahmaṃstasmiṃstīrthe mahātapāḥ / putraḥ kasya tu ko heturetadicchāmi veditum

हिन्दी अर्थ

जीवः खल्वेष जीवानां ज्योतिरेक प्रकाशते । बालक्रीडनकेददेवः क्रीडते शंकर: स्वयम् १६५

English

It is from the Ak$ara that the fourteen noble Atmans, the deities of the Devas, originated. Among these letters ( onikara ) is omnipresent, all-per- meatmg, the knower of all Yogas. It is lettered at the beginning, middle and the end for the bliss of the people.

अध्याय ३२

श्लोक 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच: चित्रोनाम महातेजा इन्द्रस्य दयितः पुरा ।तस्य पुत्रो नृपश्रेष्ठ पत्त्रेश्वर इति श्रुतः

śrīmārkaṇḍeya uvāca: citronāma mahātejā indrasya dayitaḥ purā / tasya putro nṛpaśreṣṭha pattreśvara iti śrutaḥ

हिन्दी अर्थ

यः कः स इति दुःखार्तेम्न ग्यते यतिभिः शिवः ६६ एष बीजी भवानन्‍्बीजमहूं योनि: सनातनः । एयमुक्तोड्थ विश्वात्सा ब्रह्मा विष्णुमभाषत १६७

English

Seven sages, Indras, Devas, as well as Pitrs—all who are evolved out of the letter, have (really) come out of Mahesvara (Siva), the God of gods. For the benefit here and hereafter, they speak of it as

अध्याय ३२

श्लोक 4

रूपवान् सुभगश्चैव सर्वशत्रुभयंकरः ।इन्द्रस्य दयितो ऽत्यर्थं जय इत्येव चापरः

rūpavān subhagaścaiva sarvaśatrubhayaṃkaraḥ / indrasya dayito 'tyarthaṃ jaya ityeva cāparaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञात्वा चेव॑ समुर्त्पत्ति ब्रह्मणा लोकतन्त्रिणा। इदं प्रमसादृश्य॑ प्रश्नमभ्यव॒वद्धरि: ६६ अस्मान्मठत्तरं गुह्या भूतमन्यज्न बिद्यते । महतः परम धास शिवभरध्यात्मिनां पदम् ७० हैधीभावेन चाउतत्सानं प्रविष्टस्तु व्यवस्थितः निष्कलः सुक्ष्ममव्यक्तः सकलश्न महेश्वरः १७ १

English

The Yugas are K r ta, Treta, Dvapara and Kali. They I shall do everything for you. Your endeavour will not go in vain." Himself being the unconquerable Kala, the lord spoke again. 1

अध्याय ३२

श्लोक 5

स कदाचित् सभामध्ये सर्वदेवसमागमे ।मेनकानृत्यगीतेन मोहितः सुचिरं किल

sa kadācit sabhāmadhye sarvadevasamāgame / menakānṛtyagītena mohitaḥ suciraṃ kila

हिन्दी अर्थ

मयि योनौ समायुकतं तद्बीजं कालपयंयात् । हिरण्ययमपारं तदथ्योन्यासण्डमजायत

English

"This white face of his, seen with four tongues, is the face of Kala and is called Krta Yuga. This god Brahma, the most excellent among gods, and Vaivasvata is (this) face. What I called the third—this blood-red coloured (face) with three licking tongues, is the Treta Yuga, O Brahmanas.

अध्याय ३२

श्लोक 6

तिष्ठते गतमर्यादो गतप्राण इव क्षणात् ।तावत्सुरपतिर्देवः शशापाथाजितेन्द्रियम्

tiṣṭhate gatamaryādo gataprāṇa iva kṣaṇāt / tāvatsurapatirdevaḥ śaśāpāthājitendriyam

हिन्दी अर्थ

शतानि दशवर्षाणासष्ड चाप्सु प्रतिष्ठितम् । अन्ते क्षेंसहर्नस्यथ वायुना तदिद्वधाकृतम् ७४ कपालमेक थौज॑ज्ञे कपालमपरं क्षितिः उल्बं तस्य महोत्सेधं योडसो कनकपबंत:ः ७५

English

In this age the institution of sacrifice is initiated from great Lord Siva and is worshipped in this age. The three tongues are the three fires (Garhapatya, Ahavanlya and Daksina). After worshipping the fires, O Brahmanas, the tongue of Kala begins to function. This fourth face of black colour and red eyes, the single-tongued, dark and huge, licking like a serpent again and again, is the terrible Kali age. It is terrifying to all the worlds. It is the fourth terrible face of the Kala.

अध्याय ३२

श्लोक 7

यस्मात् त्वं स्वर्गसंस्थो ऽपि मर्त्यधर्मम् उपेयिवान् ।तस्मान् मर्त्ये चिरं कालं क्षपयिष्यस्यसंशयम्

yasmāt tvaṃ svargasaṃstho 'pi martyadharmam upeyivān / tasmān martye ciraṃ kālaṃ kṣapayiṣyasyasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

पुराण पुरष हैं, जीवों के प्राण और अपने प्रकाश से प्रकाशित होनेवाले यही हैं। स्वयं शंकर ही बालकों की भाँति जगत् से खेला करते हैं। इस लोक की सृष्टि करने वाले शिव के प्रक्षान, अव्यय, ज्योति, अभ्यक्त, तम और प्रकृति आदि नित्य नाम हैं। दुःख से पीड़ित योगी इसी शिव को “कह कहाँ है' कह कर ढंढ़ते रहते हैं। ये बीजी हैं, आप बीज हैं और मैं सनातन योनि हूँ ।६३-६६। विश्वात्मा ब्रह्मा इन बातों को सुनकर

English

In this age, neither happiness nor salvation comes into being. The subjects are devoured by Kala. Verses 13-20 give us an interesting' reification of Time. Identifying himself with Kala, Mahesvara explains the four faces and forms of Kala as

अध्याय ३२

श्लोक 8

एवम् उक्तः सुरेन्द्रेण चित्रसेनसुतो युवा ।वेपमानः सुरश्रेष्ठः कृताञ्जलिरुवाच ह

evam uktaḥ surendreṇa citrasenasuto yuvā / vepamānaḥ suraśreṣṭhaḥ kṛtāñjaliruvāca ha

हिन्दी अर्थ

विष्णु से बोले आप योनि हैं, मैं बीज हूँ और महेश्वर बीजी ( बीज बोने काले ) हैं. यह कंसे ? आप मेरे इस सूक्ष्म, अभथ्यक्त सन्देह को अवश्य दूर करें ।६७-६८। लोकश्ासक ब्रह्मा ने लोकसृष्टि सम्बन्धी बातों को जान कर भी इस प्रकार का सन्देह युक्त प्रश्न पूछा जिसको सुतकर भगवान् हरि ने उत्तर विया कि, 'इस महेश्बर से बढ़कर रहस्यमय दूसरा कोई भूत नहीं हैं। महान् से महान और अध्यात्मवादियों के ये परम

English

Dvapara... Brahma shall be worshipped in the Krta age; in the Treta, it is sacrifice; Visnu inDvapara; and I in all the four ages.

अध्याय ३२

श्लोक 9

पत्त्रेश्वर उवाच: मया पापेन मूढेन अजितेन्द्रियचेतसा ।प्राप्तं वै यत्फलं तस्य प्रसादं कर्तुम् अर्हसि

pattreśvara uvāca: mayā pāpena mūḍhena ajitendriyacetasā / prāptaṃ vai yatphalaṃ tasya prasādaṃ kartum arhasi

हिन्दी अर्थ

प्राप्य पद हैं ।६९-७०। ये दो रूपों से आत्मा में प्रविष्ट होकर स्थित हैं, ये एक रूप में निष्कल, सूक्ष्म, अव्यक्त और दूसरे रूप में सकल ओर महेद्वर हैं। इस मायाविधिज्ञ, अविज्ञेयगति का पुर्बकाल में एक लिंग आदि सरगग के लिये ब्रह्मा रूपी बीज के सहित प्रकट हुआ। कालक्रम से मुझ सनातन योनि में वह बीज प्रविष्ट हुआ । उस योनि में वह बीज विशाल सुवर्णमय अण्ड के रूप में परिणत हो गया । वह अण्ड एक हजार वर्ष

English

Brahma, Visnu and sacrifice are the three parts of Kala itself. But in all ages, the four-formed great Lord is the very Kala itself. I am the progenitor of Kala, the initiator of Kala.

अध्याय ३२

श्लोक 10

शक्र उवाच: नर्मदातटमाश्रित्य द्वादशाब्दं जितेन्द्रियः ।आराधय शिवं शान्तं पुनः प्राप्स्यसि सद्गतिम्

śakra uvāca: narmadātaṭamāśritya dvādaśābdaṃ jitendriyaḥ / ārādhaya śivaṃ śāntaṃ punaḥ prāpsyasi sadgatim

हिन्दी अर्थ

तक जल पर स्थित रहा हजारवं वर्ष के अन्त में वायु के द्वारा वह दो भागों में विभक्त हो गया

English

O Excellent Devas of great power, you need not Thus addressed, Devas and the sages bowed to the Lord of the universe with bent heads. They spoke to him again.

अध्याय ३२

श्लोक 11

सत्यशौचरतानां च धर्मिष्ठानां जितात्मनाम् ।लोकोऽयं पापिनां नैव इति शास्त्रस्य निश्चयः

satyaśaucaratānāṃ ca dharmiṣṭhānāṃ jitātmanām / loko'yaṃ pāpināṃ naiva iti śāstrasya niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके एक टुकड़े से स्वर्ग और दूसरे से पृथ्वी उत्पन्न हुई। उस अण्ड कपाल का जो विशाल, ऊँचा उल्ब ( आवरण ) था, उससे कनकाचल बना ।७५। तत्पश्चात् उसमें से देवाधिदेव, प्रबुद्धात्मा, प्रभु हिरण्यगर्भ और

English

How is this K5la, of great splendour, huge body, great prowess and four faces terrible to living beings? "This Kala has four forms, four fangs and four faces. For protecting the universe, he goes beyond, on all sides.

अध्याय ३२

श्लोक 12

एवमुक्ते महाराज सहस्राक्षेण धीमता ।गन्धर्वतनयो धीमान्प्रणम्यागात्तु भूतलम्

evamukte mahārāja sahasrākṣeṇa dhīmatā / gandharvatanayo dhīmānpraṇamyāgāttu bhūtalam

हिन्दी अर्थ

ततस्तस्मात्प्रबुद्धात्मा देवो देववर: प्रभु: । हिरण्यगर्भो भगवानहं जज्ञे चतुर्भुजः

English

All are subject to the control of Kala. Kala is not bekTs 1 t0 any ° ne ' Kila alwa 7 s reckons (controls) all living Hence in the Kali age, a Brahmana should perform penance strenuously. The fruit of the merit of a person resor¬ ting to the great Lord is very great. Hence abandoning the heaven and descending to the earth at the advent of the terrible Kali, Devas and the sages desire to perform penance. They are engrossed in holy rites. The Lord too takes incarnation frequ¬ ently in the Kali age.

अध्याय ३२

श्लोक 13

रेवाया विमले तोये ब्रह्मावर्तसमीपतः ।स्नात्वा जप्त्वा विधानेन अर्चयित्वा च शङ्करम्

revāyā vimale toye brahmāvartasamīpataḥ / snātvā japtvā vidhānena arcayitvā ca śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

(ततो वर्षसहस्रान्ते वायुना तद्द्विधा क्तम् । ) अताराकंन्दुनक्षत्र शून्यं लोकमवेक्ष्य च॥ कोपमन्रेत्यभिध्याते कुमारास्ते5भव॑स्तदा ७७

English

Thousands of Devas, saints and kings have passed away in course of time, in Vaivasvata Manvantara. Devapi, the king in the race of Puru, Manu and his descendants in the family of Iksvaku are endowed with great Yogic strength. They wait for the change in Kala. When the Kali age terminates, and Treta Yuga arrives, in that future Treta Yuga along with the seven sages, the gotras of Ksattriyas will be established. They are narrated.

अध्याय ३२

श्लोक 14

वाय्वम्बुपिण्याकफलैश्च पुष्पैः पर्णैश्च मूलाशनयावकेन ।तताप पञ्चाग्नितपोभिर् उग्रैस्ततश्च तोषं समगात् स देवः

vāyvambupiṇyākaphalaiśca puṣpaiḥ parṇaiśca mūlāśanayāvakena / tatāpa pañcāgnitapobhir ugraistataśca toṣaṃ samagāt sa devaḥ

हिन्दी अर्थ

भुवनानलसंकाशा: पदुमपत्रायतेक्षणा: ७८

English

The Ksattriyas become firmly established at the end of Dvapara, along with the sages. When Krta, Treta and Dvapara pass away, the Kali age arrives, wherein sinful men pass their time. Srutis and Smrtis record the (completion and) passing away of the seven Manvantaras. The serial order of the termin¬ ation of yugas is the same in all these.

अध्याय ३२

श्लोक 15

पिनाकपाणिं वरदं त्रिशूलिनमुमापतिं ह्यन्धकनाशनं च ।चन्द्रार्धमौलिं गजकृत्तिवाससं दृष्ट्वा पपाताग्रगतं समीक्ष्य

pinākapāṇiṃ varadaṃ triśūlinamumāpatiṃ hyandhakanāśanaṃ ca / candrārdhamauliṃ gajakṛttivāsasaṃ dṛṣṭvā papātāgragataṃ samīkṣya

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न: समकाल॑ ते बुद्ध्याइतीन्द्रियद्श ना:

English

The rise of Brahmanas and Ksatriyas is mutual along with that of the Yugas. Just as they come into existence from them, those that have come into being pass away along with When the Ksattriyas were exterminated by Rama, son

अध्याय ३२

श्लोक 16

ईश्वर उवाच: वरं वृणीष्व भद्रं ते वरदो ऽहं तवानघ ।यमिच्छसि ददाम्यद्य नात्र कार्या विचारणा

īśvara uvāca: varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te varado 'haṃ tavānagha / yamicchasi dadāmyadya nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

उत्पन्नाः प्रतिघात्मानों जगदुश्चेतदेव हि। नारप्स्यन्ते च कर्माणि तापत्रयविर्वाजिता: ८० अल्पसोल्य॑ वहुक्लेशं जराशोकसमन्वितस् । जीवितं मरणं चेव संभव च पुनः पुनः

English

They mention I founder of Ik§vaku race, kings on the earth. The statements in vv as the founder of the Iksvaku *<*>*'- — «

अध्याय ३२

श्लोक 17

पत्त्रेश्वर उवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ।अत्र त्वं सततं तीर्थे मम नाम्ना भव प्रभो

pattreśvara uvāca: yadi tuṣṭo 'si deveśa yadi deyo varo mama / atra tvaṃ satataṃ tīrthe mama nāmnā bhava prabho

हिन्दी अर्थ

स्वप्नभूतं पुनः स्वर्ग दुःखानि नरकास्तथा। विदित्वा चाइ5गर्म सर्वभमवश्यं भवितव्यताम् ८२ ऋणभुं सनत्कुमारं थ दृष्ट्शा तव वशे स्थितो। त्रयस्तु त्रीन्गुणान्हित्वा आत्मजा: सनकादयः 4

English

Ikjvaku kings were born in the race of Aila; full hundred kings of that family were crowned; the extent of the Bhoja family of kings is twice that number. There were three hundred Ksattriya kings divided into four lines as I have already mentioned (?)

अध्याय ३२

श्लोक 18

एतच्छ्रुत्वा महादेवो हर्षगद्गदया गिरा ।तथेत्युक्त्वा ययौ हृष्ट उमया सह शङ्करः

etacchrutvā mahādevo harṣagadgadayā girā / tathetyuktvā yayau hṛṣṭa umayā saha śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्सेष्वप्रवत्तेषु सनकादिषु वे तजतिधु । भविष्यसि विमृढस्तु मायया शंकरस्य तु दा

English

Now hear about the kings that have gone before, as I mention about them. There were a hundred Prativindhyas, 1 a hundred Haihayas, a hundred Dhartarastras, eighty Jana- mejayas, a hundred families of very powerful kings. There were a hundred Paulas; Kasi, Kusa and others were a hundred. Sasabindus who have gone, constitute a thousand. These performed horse-sacrifices wherein thousands 'and thousands (of gold coins) were given as gifts.

अध्याय ३२

श्लोक 19

सो ऽपि तत्तीर्थम् आप्लुत्य गते देवे दिवं प्रति ।स्नात्वा जाप्यविधानेन तर्पयित्वा पित्ःन् पुनः

so 'pi tattīrtham āplutya gate deve divaṃ prati / snātvā jāpyavidhānena tarpayitvā pitḥn punaḥ

हिन्दी अर्थ

।नरकनमरनिनली----++ ०" कनल-त-कीनता तक कलन ५

English

Thus, all the saintly kings who passed away in the previous Yugas, have been mentioned briefly. They cannot be mentioned in detail.

अध्याय ३२

श्लोक 20

स्थापयामास देवेशं तस्मिंस् तीर्थे विधानतः ।पत्त्रेश्वरं तु विख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत

sthāpayāmāsa deveśaṃ tasmiṃs tīrthe vidhānataḥ / pattreśvaraṃ tu vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata

हिन्दी अर्थ

चतुर्भुज भगवान् विष्णु प्रगट हुमे तारा, नक्षत्र, सूय और चन्द्रमा से शुन्ब लोक को देखकर “यह क्या है' ऐसा आप सोचने लगे । उसी समय आपको कतिपय कुमार उत्पन्न हुये ।७६-७७। अतीत कल्प में पहले जो आपके प्रिय पुत्र उत्पन्न हुये थे वे ही पुनः सहस्न वर्ष के अस्त में आपके पुत्र हुमे, जो अग्नि के समान तेजस्वी और जिनके नेत्र कमल के समान घिश्ञाल थे ।७८। उनमें श्रीमान् सनत कुमार और ऋतु ऊद्ध वरेता थे। सनातन,

English

These have made the race of Yayati flourish. Sustaining the worlds, these have been glorified as lustrous. Those who hear and retain in memory their account get the five rare boons of Brahmaloka, viz. longevity, sons, wealth, fame and prosperity and they go to the region of Brahma.

अध्याय ३२

श्लोक 21

इन्द्रलोकं गतः शापान्मुक्तः सो ऽपि नरेश्वर ।हृष्टः प्रमुदितो रम्यं जयशब्दादिमङ्गलैः

indralokaṃ gataḥ śāpānmuktaḥ so 'pi nareśvara / hṛṣṭaḥ pramudito ramyaṃ jayaśabdādimaṅgalaiḥ

हिन्दी अर्थ

सनक ओर सचन्दन भी उसी समय उत्पन्न हुये जो कि अपनी मेधा के प्रभाव से सुक्ष्मदर्शी हो गये ।७६। उत्पन्न होते ही उन कुमारों ने कहा हम कोई भी काय नही करेंगे हम तीनों प्रकार के ताप से पृथक् रह कर आत्मज्ञ बनेगे' क्योंकि इस बुढ़ापा और शोक ग्रस्त जीवन में सुख बहुत कम और क्लेश ही अधिक है, साथ ही जीवन मरण और पुनज॑न्म का मोरखब्नन्धा भी लगा है।६०-८१। जीवन में स्वगे-सुख स्वप्न है केवल

English

Four thousand years, they say, constitute the Krta Yuga. 2 Four hundred years constitute Sandhya (transitional period) and four hundred years the part of Sandhya (Sandhyamsa).

अध्याय ३२

श्लोक 22

एष ते कथितः प्रश्नः पृष्टो यो वै युधिष्ठिर ।तत्र स्नानेन चैकेन सर्वपापैः प्रमुच्यते

eṣa te kathitaḥ praśnaḥ pṛṣṭo yo vai yudhiṣṭhira / tatra snānena caikena sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

नरक और दुख का ही भोग करना है। इस प्रकार उन कुमारों को समस्त आगमम और अवश्यम्भावी भविष्य का ज्ञान था। ऋभ और सनत्कुमार को आपके वश में देखकर सनक आदि आपके तेजस्वी पूत्र

English

The Krta yuga, the Prakriyapada (the preliminary period) consists of four thousand years. Out of it, four hundred years constitute the transitional period (at the beginning and at the end of the yuga). Treta age, the Anusahgapada (of the Catuiyugi) consists of three thousand years and two thousand years period is pro¬ claimed for Dvapara Age.

अध्याय ३२

श्लोक 23

यस्त्वर्चयेन्महादेवं तस्मिंस्तीर्थे युधिष्ठिर ।स्नात्वाभ्यर्च्य पित्ःन् देवान् सो ऽश्वमेधफलं लभेत्

yastvarcayenmahādevaṃ tasmiṃstīrthe yudhiṣṭhira / snātvābhyarcya pitḥn devān so 'śvamedhaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

परम ज्ञान के कारण सृष्टि कर्म से विमुख हो गये ।5२-८५३। उमर समय इस प्रकार अपने पुत्रों को निवृत्ति

English

Persons expert in calculation opine one thousand years (as the period) of Kali age. Its Sandhya period is of hundred years and SandhySrfiia period is also of a hundred years.

अध्याय ३२

श्लोक 24

मृतो वर्षशतं साग्रं क्रीडित्वा च शिवे पुरे ।राजा वा राजतुल्यो वा पश्चान्मर्त्येषु जायते

mṛto varṣaśataṃ sāgraṃ krīḍitvā ca śive pure / rājā vā rājatulyo vā paścānmartyeṣu jāyate

हिन्दी अर्थ

के इंदमर्ध नास्ति ख. गे घ॒पुस्तकेष ।

English

The fourth, Samhara (Upa-sariihara) pada, is stated to be in Kali Age. Four Yugas have (each of them) the twilight and transitional periods. (This totals upto twelve thousand.) Thus learned men knew that this Purana (also) consists of twelve thousand verses.

अध्याय ३२

श्लोक 25

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जीवेच्च शरदः शतम् ।व्याधिशोकविनिर्मुक्तः पुनः स्मरति तज्जलम्

vedavedāṅgatattvajño jīvecca śaradaḥ śatam / vyādhiśokavinirmuktaḥ punaḥ smarati tajjalam

हिन्दी अर्थ

सा चेषा हां श्वरी माया जगतः समुदाहृता । स एष पर्वतो मेरुदेवलोकों हा दाहुतः ८६ तवेबेदं हि माहात्म्यं दृष्ट्वा चाउउ्मानमात्मना । ज्ञात्वा चेश्वरसद्भावं ज्ञात्वा मामम्बुजेक्षणम्

English

Just as Vedas are divided into four Padas, a Yuga also has four Padas. Just as god Brahma ordained a Yuga to consist of four parts (feet), so he has ordained four parts (Padas-feet) to this Purana* as well.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 32
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.