Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
96
अध्याय 96 / 232

Adhyaya 96

6 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ6 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९६

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नारायणीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चनवतितमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय ९६ श्रीमार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं कोटीश्वरं परम् ।ऋषिकोटिः समायाता यत्र वै कुरुनन्दन

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe nārāyaṇītīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcanavatitamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 96 śrīmārkaṇḍeya uvāca: tato gacchettu rājendra tīrthaṃ koṭīśvaraṃ param / ṛṣikoṭiḥ samāyātā yatra vai kurunandana

हिन्दी अर्थ

चाहिए ।१ २५-१२७। देवता, पितर, ऋषि और मनु गण सभी मत्रों के साथ ऊध्व लोक को गमन करते हैं, और उन्हीं मंत्रों के साथ पुनः इहलोक में वापस आते हैं । सभी देवगण इस मत्यलोक से पशुकल्प पयेन्‍्त पुनः पर्याप्त समय व्यतीत होने पर जन्म ग्रहण करते हैं,........ 9...) अवश्य घटित होनेवाले विधि के विधान से सम्बन्ध रख वे रागादि वश हो दोषपूर्ण जन्म का दशशन करते हैं, अर्थात् विधिवश उन्हें भी

English

To Anga, Sunltha bore a single child Vena. Due to the misdemeanour of Vena, there was a great indignant commotion.

अध्याय ९६

श्लोक 2

कृष्णद्वैपायनस्यैव क्षेमार्थं मुनिपुंगवाः ।मन्त्रयित्वा द्विजैः सर्वैर् वेदमङ्गलपाठकैः

kṛṣṇadvaipāyanasyaiva kṣemārthaṃ munipuṃgavāḥ / mantrayitvā dvijaiḥ sarvair vedamaṅgalapāṭhakaiḥ

हिन्दी अर्थ

पापयोति में जन्म ग्रहण करता पड़ता है ।१२८-१३०। उतको यह परिषाटी अपने पापों के फलों का अनुभव कर लेने पर निवत्त हो जाती है ओर इस प्रकार दस देवयुगों तक उन पापयोनियों में भ्रमण कर वे निवृत्त होते हैं। जनलोक से वे तपोलोक को जाते हैं, जहाँ से पुनः नहीं लौटते इस प्रकार सहस्रों देवयुग इस पृथ्वी पर व्यतीत हो चुके हैं। मुनियों के साथ मृत्यु लाभ कर वहाँ से वे ब्रहालोक को जाते हैं । विस्तारपूर्वक उनका ऋरमिक वर्णन काल के अनादि एवं असंख्य होने के कारण नहीं किया जा सकता । जो मन्वन्तरु, प्राचीन काल में कल्प तथा युगादि अपने समय में होनेवाले, पितरों, मुनियों देवताओं एवं सप्तर्षियों के साथ

English

For the sake of progeny, the sages (churned) his right hand. When the hand of Vena was pressed, a great king was born. The royal descendant of Vena was glorified as Prthu.

अध्याय ९६

श्लोक 3

स्थापितः शङ्करस्तत्र कारणं बन्धनाशनम् ।संसारच्छेदकरणं प्राणिनामार्तिनाशनम्

sthāpitaḥ śaṅkarastatra kāraṇaṃ bandhanāśanam / saṃsāracchedakaraṇaṃ prāṇināmārtināśanam

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरान्ते संहार: संहारान्ते च संभवः । देवतानासृषीणां च मनोः पितृगणस्य च

English

Prthu, the son of Vena, was the foremost of Ksatriyas. He was born with a bow and a coat of mail. He appeared blazing with his splendour. He protected all the worlds.

अध्याय ९६

श्लोक 4

कोटीश्वरमिति प्रोक्तं पृथिव्यां नृपनन्दन ।स्नापयेत्तं तु यो भक्त्या पूर्णिमायां नृपोत्तम

koṭīśvaramiti proktaṃ pṛthivyāṃ nṛpanandana / snāpayettaṃ tu yo bhaktyā pūrṇimāyāṃ nṛpottama

हिन्दी अर्थ

सप्तषष्टिस्तथाइन्यानि निश्ुतानि च संख्यया । विशतिश्व सहस्नाणि कालो5यं सांधिकाहिना मन्वन्तरस्प संख्येषा मानुषेण प्रकीतिता। वत्सरेणव दिव्येन प्रवक्ष्याम्यन्तरं सनोः

English

He was the first among kings who had been crowned in the Rajasuya sacrifice. He was the ruler of the Earth. In order to eulogise him, the clever Suta and Magadha (Bards) were born.

अध्याय ९६

श्लोक 5

पित्ःणां तर्पणं कृत्वा पिण्डदानं यथाविधि ।श्रावणस्य विशेषेण पूर्णिमायां युधिष्ठिर

pitḥṇāṃ tarpaṇaṃ kṛtvā piṇḍadānaṃ yathāvidhi / śrāvaṇasya viśeṣeṇa pūrṇimāyāṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

अष्टो शतसहुस्नाणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् । द्विपच्चाशत्तथाधन्यानि सहु्राण्यधिकानि तु

English

For the sake of his subjects desirous of livelihood the Earth in the form of a cow was milked, yielding all sorts of plants, along with the Devas, groups of Sages, Pitrs, Danavas, Gandharvas, Apsaras-s, all Punyajanas, creepers and mountains.

अध्याय ९६

श्लोक 6

पित्ःणाम् अक्षया तृप्तिर्यावदाभूतसम्प्लवम् ।पित्ःणां परमं गुह्यं रेवातटसमाश्रितम् ।मोक्षदं सर्वजन्तूनां निर्मितं मुनिसत्तमैः

pitḥṇām akṣayā tṛptiryāvadābhūtasamplavam / pitḥṇāṃ paramaṃ guhyaṃ revātaṭasamāśritam / mokṣadaṃ sarvajantūnāṃ nirmitaṃ munisattamaiḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्दशगुणो हां प काल आभृतसंप्लव: । पूर्ण युगसहस्न' स्थात्तदहब्रेह्मणः स्मृतम् १४२ तत्र सर्वाणि भतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सहदेवधिदानवे: ॥ प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठ देवदेव महेश्वरम् द

English

Being milked in different vessels, the Earth (Vasundhara —that which contains rich deposits) yielded milk as much as they desired. Thereby, he sustained the world.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 96
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.