Vishnu Purana· Viṣṇu Purāṇa
17
अध्याय 17 / 126

Book 1 - Adhyaya 17

91 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ91 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १७

श्लोक 1

[[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे षोडशो ऽध्यायः ]] मैत्रेय श्रूयतां सम्यक् चरितं तस्य धीमतः प्रह्लादस्य सदोदारचरितस्य महात्मनः

[[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ]] maitreya śrūyatāṃ samyak caritaṃ tasya dhīmataḥ prahlādasya sadodāracaritasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--हे मुने! जगत्का पालन अब मैं, जिस प्रकार वसिष्ठजीने मुझसे कहा था वह

English

ARA3ARA said :— " Maitreya, hear the interesting story of the wise, high-souled and magnanimous PrahlSda. In the days of yore the three worlds were brought into subjection by the valiant son of Diti — Hiranyakasipu, proud of the boon eonferred on him by BrahmS. That Daitya had usurped the sovereignty of Indra and exercised the functions of the sun of air, of the lord of waters, of fire and of the moon. He himself became the lord of riches and Yamn ; and that Aítíra aþjf opriated to himself, without reservé, all that was offered

अध्याय १७

श्लोक 2

दितेः पुत्रो महावीर्यो हिरण्यकशिपुः पुरा त्रैलोक्यं वशम् आनिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः

diteḥ putro mahāvīryo hiraṇyakaśipuḥ purā trailokyaṃ vaśam āninye brahmaṇo varadarpitaḥ

हिन्दी अर्थ

इस जगत्के निर्लेप तथा निर्गुण श्रीहरि कौस्तुभमणिरूपसे धारण करते हैं

English

in sacrifice to the celestials. foremost of ascetics, renounc- ing their own region the celestials, through his fear,wandered upon the earth, disguised in mortal shapes. Having conquered the three worlds, he was inflated with the pride of tlie riclies, and being eulogised by the Gandliarbas, enjoyed all wished- for objects. .Thereupon all the Siddhas, Gandliarvas and Pannagas worshipped the valiant Hiranyakasipu addicted to drinking. The Siddhas stood delighted before the Daitya cbief, sorae singing,some playing 011 musical instruments and others shoutiog out cries of victory. When the Asura delightedly quaffed the inebriating cup in his picturesque crystal palace, the nynaphs danced there gracefully.

अध्याय १७

श्लोक 3

इन्द्रत्वम् अकरोद् दैत्यः स चासीत् सविता स्वयम् वायुर् अग्निर् अपां नाथः सोमश् चासीन् महासुरः

indratvam akarod daityaḥ sa cāsīt savitā svayam vāyur agnir apāṃ nāthaḥ somaś cāsīn mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीमाधवकी गदारूपसे स्थित है

English

His illustrious son, by name Prahlada, while yet a boy, residing in the dvvelling of his preceptor, read such readings as are studied in early years. Once 011 a time the liigh- souled (Prahláda) in thecompany of his preceptor appeared before his father the Daitya-chief vvhile drinking. The father Hiranykasipu, raising up his son prostrate at his feet, spoke to PrahlSda of unmitigated prowess, saying,— " Repeat, boy, agreeably, the subatance of wliat you liave read during the period." Prahláda said,— " Hear, father I will repeat the substance of what I have read. Hear attentively what occupies my thoughts. I bovv to that Great Being who is without begining, middle or end, increase or diminution : the imperishable lord of the world, the universal cause of causes." Parasara said :— .Hearing those words the lord of the Daityas, his eyes red with ire and lip swollen with indig. nation, looked towards the preceptor and said, — "0 vile Brahmana, what is this ? vicious-minded, thou hast, in disrespect to me, taught my boy the worthless commenda-: tion of my foe." The preceptor replied,— " sovereign of Daityas, it doth not behove thee to give way to anger j I ha,ve not taught thy son what he has uttered." Hiranyakashipu said,— " PrJhlada, my boy, by whom then you have been'thus tiught. - Your preceptor says that he has not instructed you

अध्याय १७

श्लोक 4

धनानाम् अधिपः सो ऽभूत् स एवासीत् स्वयं यमः यज्ञभागान् अशेषांस् तु स स्वयं बुभुजे ऽसुरः

dhanānām adhipaḥ so 'bhūt sa evāsīt svayaṃ yamaḥ yajñabhāgān aśeṣāṃs tu sa svayaṃ bubhuje 'suraḥ

हिन्दी अर्थ

तामस अहंकार और इन्द्रियोंके कारण राजस अहंकार इन दोनोंको वे शंख और शार्ड्र धनुषरूपसे धारण करते

English

thttí." Prahlada replied.-y Vishnu, fath«r, is tbe instruetor óf tlie whole world aud is present in our minds. Who else, but tliat Great Soul can teach us (any thing)?" Hiranya- kashipu said, — "0 thou of vile understanding, who is thw VUhnu, of whom thou art speaking again and again before me the valiant lord of the world ?" Prahlada said, — "He is Vislmu, the great God, vvho is being meditated upon by tbe devout, whose glory cannot be described in words, who is all things and from whom all things proceed." Hiranyakashipu said.— •' fool, myself living, to whom else you give th^tittle of supreme lord ? Are you desirous of death that you are mentioning this agaiii aud again ?" Prahlada replied,-r>''Ö father, Vishnu, who is BralmiS, is not only the creator, preserver and supreme lord of me only, but of all creatures as well as of thyself. Be propitiated ; wby art thou angry ?" Hiranyakashipu said, — " What evil spirit has entered into tbe breast of this silly lad, that, he, like one possessed, gives expression to such profane words." Praliláda said, — "That Vishnu is not only present in my mind, but he pervades the whole universe; He isomnipresentand commands me, thyself and all creatures." Hiranyakashipii said, — " Away with this wicked boy j take him again to the preceptor's house and govem him ; perh. !:_,.< he has been taught by some vicious- minded (men) to sing the glories of my.foes." Parasara said :— " He having said this Prahlada was again con- ducted to the preceptor's house by the Daityas, where always prompt to attend upon the preceptor he received instructions constantly. After a considerabte time tbat lord of Asuras sent for Práhlada again and said 4 ' mý boy, recite me some poetical composition." Prahlada said<— " May that Visbnu be propitiated witíi as, from, whom mattór wi aoul originate and all that is mobile and itnmqbile proceedi and who is the cause of all this creation." Hiranya- kashipu said,— " Destroy tbis vieious-minded boy ; thtfe i> «o use ef'bia life ; he is a feawd to hts «wn íamiljr . since. •!»

अध्याय १७

श्लोक 5

देवाः स्वर्गं परित्यज्य तत्त्रासान् मुनिसत्तम विचेरुर् अवनौ सर्वे बिभ्राणा मानुषीं तनुम्

devāḥ svargaṃ parityajya tattrāsān munisattama vicerur avanau sarve bibhrāṇā mānuṣīṃ tanum

हिन्दी अर्थ

अपने वेगसे पवनको भी पराजित करनेवाला कर-कमलोंमें स्थित चक्रका रूप धारण करता है

English

ha* þroved a tfaitor to his kin." Parasara said— Being thus Cbfnmanded by him, hundreds and thousands of Daityas, with huge weápons,, addressed lliemselves fór liis destruction. PrShlada said to the Daityas— " Since Vishnu is present in youf wéapons as Well as in mind, your weápons shall fail to liurt me." Parasara said — Thereupon hundreds of Daityaí assailed Prahlada with their weapons but he did not feel thé least pain and his strength was ever renewed. Hiranya' kashipú siid — " you of vile understanding, refrain froiti glorifyfng my eitemy ; I promise you immunity, be not so foplish." Prahlada replied : " No 'fear can overwhelm me Jince that immortal remover of all dangers is present in my mind, the very recollection of whom is enough to remove all perils consequent upon birrh and human infirmities." Hiranyakashipu said — "0 serpents, speedily bring this viciou* lad to destruction with your envenoined fangs." Parasara said :-»-Reing thus commanded by liim, Kuhaka, Takshaka, Artdhaika and many other venomous serpents, bit bim in every part of his body. But with his mind solely devoted tð Krishna he remained in that pleasurable recollection ; he could not feel anything although he was bitten by deadlieat serpents. The serpents said to the sovereign of tbé Daitvas— "Our fangs are broken ; our jewelled crests are shattered ; our hoods are burning ; Our hearts are trembling; hut tíie skin of tliis body is unheart; king of Daityas, Resort to some other expedient." Hiranyakashipu said — " Eleptiants, of the spheres, unite your tusks and slay thii daserter of his own farotly and the supporter of our etteiny : sometimes our own desceiidantí britig about our own destruc ttOB ás the -fire consuimes the wood froin whicb tt proeeeds.* Parisara said :— The boy was then cast down on the earth btirfg assailed by the tusks of these elephants of the sph*re» ** 'hage as mountain peaks; but he recollecting Govinds, 'houaliKÍB of tusks wére blunted against his breast : he tbe* «#otté to Ws féthet: "The tusks of the elephants hariía »

अध्याय १७

श्लोक 6

जित्वा त्रिभुवनं सर्वं त्रैलोक्यैश्वर्यदर्पितः उद्गीयमानो गन्धर्वैर् बुभुजे विषयान् प्रियान्

jitvā tribhuvanaṃ sarvaṃ trailokyaiśvaryadarpitaḥ udgīyamāno gandharvair bubhuje viṣayān priyān

हिन्दी अर्थ

माला है वह पंचतन्मात्राओं और पंचभूतोंका ही संघात

English

adamant have been blunted. This is not on account of any strength of mine but is consequent upon my calling upon JanSrdana wlio destroys all dangers and sins the sources of all these evils." Hiranyakashipu said : — " Away, ye elephants of the spheres. Asuras, light out fire ; deity of the winds, blow up the fire, and let this perpetrator of endless iniquities be destroyed therein." Parasara said :— Thereupon commanded by their master the DSnavas piled a huge heap ot wood around the son of the king of Asuras and then put fire thereto to burn him. Prlhlada said — "This fire, afchough blown up by the wind, doth not burn me : I behold alj! around me the face of the quarters, cool, and the beds of lotuses." Parasara sa'd :— Thereupon the twice-born ones, the sons of Bhargava, tlie high-minded priests skilled it» speecli and the reciters of Shama Veda, eulogising him, said to the sovereign of the Daityas, — " king, subdue thy anger against this lad, thy own begotten son. Even thy ire against the celestials bore fruits. king, we shail so bring up this boy, that he growing liumble shall engage in the destruction of thy enemies. king of daityas, since childishness is tlie root of all these evils, it behoveth thee to renounce thy ire against this boy. If he according to our instructions, does not abandon the cause of Hari we shall then concert infallible measures to bring about his destruction." Parasara said :— Thereupon being tbus solicited by the priests the king of Daityás had his son brought out from the fiames by tlie

अध्याय १७

श्लोक 7

पानासक्तं महात्मानं हिरण्यकशिपुं तदा उपासां चक्रिरे सर्वे सिद्धगन्धर्वपन्नगाः

pānāsaktaṃ mahātmānaṃ hiraṇyakaśipuṃ tadā upāsāṃ cakrire sarve siddhagandharvapannagāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीजनार्दन भगवान् बाणरूपसे धारण करते हैं

English

Thence-forth residing in the house of the preceptor the boy PrShlada, whenever he got an opportunity, gave lesson*

अध्याय १७

श्लोक 8

अवादयञ् जगुश् चान्ये जयशब्दान् अथापरे दैत्येश्वरस्य पुरतश् चक्रुः सिद्धा मुदान्विताः

avādayañ jaguś cānye jayaśabdān athāpare daityeśvarasya purataś cakruḥ siddhā mudānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

सभी श्रीहषीकेशमें आश्रित हैं

English

himself to tlie sons of the DSnavas. PrShlada said, 'Jon*

अध्याय १७

श्लोक 9

तत्र प्रनृत्ताप्सरसि स्फाटिकाभ्रमये ऽसुरः पपौ पानं मुदा युक्तः प्रासादे सुमनोहरे

tatra pranṛttāpsarasi sphāṭikābhramaye 'suraḥ papau pānaṃ mudā yuktaḥ prāsāde sumanohare

हिन्दी अर्थ

सविकारं प्रधानं च पुमांसमखिलं जगत्। कलाकाष्टठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनै: । कालस्वरूपो भगवानपापो हरिरव्यय: ॥ ७९ श्रीहरि रूपरहित होकर भी मायामयरूपसे प्राणियोंके

English

of the descendants öf Diti, hear from me the supreme fíruth : do not take my instruction otherwise for there is no touch oí covetousness. All creatures are born first, thert they attaif to infancy and youth and then sucteed gradually the inevit' ablc decay; and then they meet wilh <teáth> Osensef ***

अध्याय १७

श्लोक 10

तस्य पुत्रो महाभागः प्रह्लादो नाम नामतः पपाठ बालपाठ्यानि गुरुगेहं गतो ऽर्भकः

tasya putro mahābhāgaḥ prahlādo nāma nāmataḥ papāṭha bālapāṭhyāni gurugehaṃ gato 'rbhakaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार वे कमलनयन परमेश्वर सविकार

English

ftaitya-chiefs. Tliis myself and you ail have witnessed. He 'who is dead is born again—this cannot be gainsaid; the sacred texts warrant it. Birth is consequent upon the virtue and vice of pristine actions. All conditions ffom eonception to re-biíth are tinged with pain. The simpleton, in his childiihness, thinks that the alleviation of hunger, thirst coid and the like is identified with pleasure ; but in sooth that is pain > for exercise gives delight to those whose limbs are inCapable of motion and suffering affords pleasure to those whoseanderstanding is blinded with delusion. Where is this vile body which is a compound of phlegm and other humours and where are its beauty, grace, loveliness and other qualities ? The foolish wight will take delight even in hell, who is fond of this body composed of flesh, blood, matter, ordure, urine ( membrane, marrow, and bones. The agreeablcncss of firc is produced by cold ; of water by tliirst ; of food by hunger; and tlius all other things are rendered agreeable by their contraries. children of Daityas, he, who will take to a wife will introduce so much of pain into his bosom. The more a man will create dear relations, the more deeply will be implanted the thorns of anxiety in his heart. He, who has got large possessions in his house, is troublcd, wherever he goes, with the anxiety that they may be lost or burnt or stolen. Then there is a great paiu in being born : the dying are afflicted by the tortures of Death and again by the pain of passing into the womb. Fancy, there is not the least pleasure >n the embryo state ; you must then admit that tlie world is full of 'miseries. Verily I speak unto you, that in tliis ocean ot the world infested with many miseries Vishnu is your only stay. Do not consider yourselves as mere boys and therefore ignorant of it for the spirit embodied in your bodies is eternal. Birth, youth and decay are the properties of the body not of the soul. I am novv a.child— when I shall be young I shall e xert myself for my behoof ; I am yet a youtli and when I shall grow old I shall work for the benefit of my soul. I am

अध्याय १७

श्लोक 11

एकदा तु स धर्मात्मा जगाम गुरुणा सह पानासक्तस्य पुरतः पितुर् दैत्यपतेस् तदा

ekadā tu sa dharmātmā jagāma guruṇā saha pānāsaktasya purataḥ pitur daityapates tadā

हिन्दी अर्थ

कला, काष्ठा, निमेष, दिन, ऋतु,

English

old now— all my senses have failed me and I cannot eXflt

अध्याय १७

श्लोक 12

पादप्रणामावनतं तम् उत्थाप्य पिता सुतम् हिरण्यकशिपुः प्राह प्रह्लादम् अमितौजसम्

pādapraṇāmāvanataṃ tam utthāpya pitā sutam hiraṇyakaśipuḥ prāha prahlādam amitaujasam

हिन्दी अर्थ

सभी पूर्वजोंके पूर्वज लोकमयस्वरूपसे स्थित हैं

English

myself. What shall I do now, vicious-minded as I am? I díd

अध्याय १७

श्लोक 13

पठ्यतां भवता वत्स सारभूतं सुभाषितम् कालेनैतावता यत् ते सदोद्युक्तेन शिक्षितम्

paṭhyatāṃ bhavatā vatsa sārabhūtaṃ subhāṣitam kālenaitāvatā yat te sadodyuktena śikṣitam

हिन्दी अर्थ

निराकार और सर्वेश्वर आदि नानारूपोंसे स्थित हैं

English

not do anything wlien I was capable of doing it. Thus, men,

अध्याय १७

श्लोक 14

श्रूयतां तात वक्ष्यामि सारभूतं तवाज्ञया समाहितमना भूत्वा यन् मे चेतस्य् अवस्थितम्

śrūyatāṃ tāta vakṣyāmi sārabhūtaṃ tavājñayā samāhitamanā bhūtvā yan me cetasy avasthitam

हिन्दी अर्थ

आदि जो कुछ भी हैं वे सब शब्दमूर्तिधारी परमात्मा विष्णुका ही शरीर हैं॥ ८३--८५॥ इस लोकमें अथवा कहीं

English

akhough tlursling after knowledge, baving tjieir minds

अध्याय १७

श्लोक 15

अनादिमध्यान्तम् अजम् अवृद्धिक्षयम् अच्युतम् प्रणतो ऽस्म्य् अन्तसंतानं सर्वकारणकारणम्

anādimadhyāntam ajam avṛddhikṣayam acyutam praṇato 'smy antasaṃtānaṃ sarvakāraṇakāraṇam

हिन्दी अर्थ

“मैं तथा यह सम्पूर्ण जगतू जनार्दन श्रीहरि ही हैं; उनसे भिन्‍न और कुछ भी कार्य-कारणादि नहीं है'--जिसके चित्तमें ऐसी भावना है उसे फिर

English

distracted by vain liopes, do not attain to beatitude. Tbe

अध्याय १७

श्लोक 16

एतन् निशम्य दैत्येन्द्रः कोपसंरक्तलोचनः विलोक्य तद्गुरुं प्राह स्फुरिताधरपल्लवः

etan niśamya daityendraḥ kopasaṃraktalocanaḥ vilokya tadguruṃ prāha sphuritādharapallavaḥ

हिन्दी अर्थ

हे द्विज! इस प्रकार तुमसे इस पुराणके पहले अंशका पापोंसे मुक्त हो जाता है

English

ignorant, addicted to sport in boyhood, to worlilly things iit

अध्याय १७

श्लोक 17

ब्रह्मबन्धो किम् एतत् ते विपक्षस्तुतिसंहितम् असारं ग्राहितो बालो माम् अवज्ञाय दुर्मते

brahmabandho kim etat te vipakṣastutisaṃhitam asāraṃ grāhito bālo mām avajñāya durmate

हिन्दी अर्थ

हे मैत्रेय बारह वर्षतक कार्तिक सब मनुष्यको इसके श्रवणमात्रसे मिल जाता है

English

yotith, find, when they become incapable, that old age is come

अध्याय १७

श्लोक 18

दैत्येश्वर न कोपस्य वशम् आगन्तुम् अर्हसि ममोपदेशजनितं नायं वदति ते सुतः

daityeśvara na kopasya vaśam āgantum arhasi mamopadeśajanitaṃ nāyaṃ vadati te sutaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले पुरुषको वे देवादि वरदायक हो जाते हैं

English

upon them. Therefore let tlie soul even in childliood exert

अध्याय १७

श्लोक 19

अनुशिष्टो ऽसि केनेदृग् वत्स प्रह्लाद कथ्यताम् मयोपदिष्टं नेत्य् एष प्रब्रवीति गुरुस् तव

anuśiṣṭo 'si kenedṛg vatsa prahlāda kathyatām mayopadiṣṭaṃ nety eṣa prabravīti gurus tava

हिन्दी अर्थ

श्रीमैत्रेय बोले--हे महामुने! कल्पके आदियमें प्रजापतिपतिर्देवों यथा तन्मे निशामय॥ २ निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालतलमागतम्। प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नम:॥ १४ श्रीपपशरजी बोले--प्रजापतियोंक. स्वामी

English

itself for its welfare independent of tlie conditions of ínfancy,

अध्याय १७

श्लोक 20

शास्ता विष्णुर् अशेषस्य जगतो यो हृदि स्थितः तम् ऋते परमात्मानं तात कः केन शास्यते

śāstā viṣṇur aśeṣasya jagato yo hṛdi sthitaḥ tam ṛte paramātmānaṃ tāta kaḥ kena śāsyate

हिन्दी अर्थ

कारण जलको 'नार' कहते हैं; वह नार (जल) ही उनका प्रथम अयन (निवास-स्थान) है। इसलिये भगवान्को सम्पूर्ण जगतू जलमय हो रहा था। इसलिये प्रजापति ब्रह्माजीने अनुमानसे पृथिवीको जलके भीतर जान उसे बाहर निकालनेकी इच्छासे एक दूसरा शरीर कूर्म आदि रूप धारण किये थे वैसे ही इस वाराह

English

youth or age. This is then what I speak unto you. Jf you

अध्याय १७

श्लोक 21

को ऽयं विष्णुः सुदुर्बुद्धे यं ब्रवीषि पुनः पुनः जगताम् ईश्वरस्येह पुरतः प्रसभं मम

ko 'yaṃ viṣṇuḥ sudurbuddhe yaṃ bravīṣi punaḥ punaḥ jagatām īśvarasyeha purataḥ prasabhaṃ mama

हिन्दी अर्थ

करनेवाले कमलनयन भगवन्! आपको नमस्कार है। आज आप इस पातालतलसे मेरा उद्धार कौजिये। पूर्वकालमें आपहीसे में उत्पन्न हुई थी आपहीने मेरा उद्धार किया था। और है प्रभो! मेरे तथा आकाशादि अन्य सब भूतोंके भी आप ही उपादान-

English

think that it is not true, do you, for tny satisfaction, think

अध्याय १७

श्लोक 22

न शब्दगोचरं यस्य योगिध्येयं परं पदम् यतो यश् च स्वयं विश्वं स विष्णुः परमेश्वरः

na śabdagocaraṃ yasya yogidhyeyaṃ paraṃ padam yato yaś ca svayaṃ viśvaṃ sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

हे परमात्मस्वरूप ! आपको नमस्कार है। हे कालस्वरूप! आपको बारम्बार नमस्कार है और रुद्ररूप धारण करनेवाले आप ही सम्पूर्ण भूतोंकी उत्पत्ति, पालन और नाश करनेवाले हैं

English

of Vishnu the liberator from all bondige. What trouble is there

अध्याय १७

श्लोक 23

परमेश्वरसंज्ञो ऽज्ञ किम् अन्यो मय्य् अवस्थिते तवास्ति मर्तुकामस् त्वं प्रब्रवीषि पुनः पुनः

parameśvarasaṃjño 'jña kim anyo mayy avasthite tavāsti martukāmas tvaṃ prabravīṣi punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

और जगत्के एकार्णवरूप (जलमय) हो जानेपर, चिन्तित होते हुए जलमें शयन करते हैं हे प्रभो! आपका जो परतत्त्व है उसे तो कोई अवतारेषु यद्ग॒ुपं तदर्चन्ति दिवौकसः॥ १७ भी नहीं जानता; अत: आपका जो रूप अवतारोंमें माधवीमिति लोको5यमभिथधत्ते ततो हि माम्॥ २० प्रकट होता हैं उसीकी देवगण पूजा करते हैं

English

in calling him to mind ? When remembered he bestows pro-

अध्याय १७

श्लोक 24

न केवलं तात मम प्रजानां स ब्रह्मभूतो भवतश् च विष्णुः धाता विधाता परमेश्वरश् च प्रसीद कोपं कुरुषे किमर्थम्

na kevalaṃ tāta mama prajānāṃ sa brahmabhūto bhavataś ca viṣṇuḥ dhātā vidhātā parameśvaraś ca prasīda kopaṃ kuruṣe kimartham

हिन्दी अर्थ

होते हैं। भला वासुदेवकी आराधना किये बिना कौन मोक्ष प्राप्त कर सकता है? कुछ विचारणीय है वह सब आपहीका रूप है

English

sperity upon people. And if you recollect Him d»y and night

अध्याय १७

श्लोक 25

प्रविष्टः को ऽस्य हृदयं दुर्बुद्धेर् अतिपापकृत् येनेदृशान्य् असाधूनि वदत्य् आविष्टमानसः

praviṣṭaḥ ko 'sya hṛdayaṃ durbuddher atipāpakṛt yenedṛśāny asādhūni vadaty āviṣṭamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

हे प्रभो! में आपहीका रूप हूँ, आपहीके आश्रित हूँ और आपहीके द्वारा रची गयी हूँ तथा आपहीकी शरणमें हूँ। इसीलिये लोकमें मुझे 'माधवी' भी कहते हो। है प्रभो! आप ही यज्ञ हैं, आप ही वषट्कार हैं,आप ही ओंकार हैं और आप ही (आहवनीयादि)

English

there will be an end of all sins. Let your mind be fixed on

अध्याय १७

श्लोक 26

न केवलं मद्धृदयं स विष्णुर् आक्रम्य लोकान् अखिलान् अवस्थितः स मां त्वदादींश् च पितः समस्तान् समस्तचेष्टासु युनक्ति सर्वगः

na kevalaṃ maddhṛdayaṃ sa viṣṇur ākramya lokān akhilān avasthitaḥ sa māṃ tvadādīṃś ca pitaḥ samastān samastaceṣṭāsu yunakti sarvagaḥ

हिन्दी अर्थ

मैंने कहा है और जो नहीं कहा, वह सब आप ही हैं। अत: आपको नमस्कार है, बारम्बार नमस्कार है किये जानेपर सामस्वर ही जिनकी ध्वनि है उन

English

Him day and night who is present in all beings and you shall

अध्याय १७

श्लोक 27

निष्क्राम्यताम् अयं दुष्टः शास्यतां च गुरोर् गृहे योजितो दुर्मतिः केन विपक्षवितथस्तुतौ

niṣkrāmyatām ayaṃ duṣṭaḥ śāsyatāṃ ca guror gṛhe yojito durmatiḥ kena vipakṣavitathastutau

हिन्दी अर्थ

फिर विकसित कमलके समान नेत्रोंवाले उन महावराहने अपनी डाढ़ोंसे पृथिबीको उठा लिया और वे कमल- दलके समान श्याम तथा नीलाचलके सदृश विशालकाय भगवान् रसातलसे बाहर निकले उनके मुखके श्वाससे उछलते हुए जलने जनलोकमें भिगो दिया॥।२७॥ जल बड़ा शब्द करता हुआ उनके खुरोंसे विदीर्ण हुए रसातलमें नीचेकी ओर जाने लगा और जनलोकमें रहनेवाले सिद्धशण उनके

English

lauqh at every trouble. The whole world is subject to a triple*

अध्याय १७

श्लोक 28

इत्य् उक्ते स तदा दैत्यैर् नीतो गुरुगृहं पुनः जग्राह विद्याम् अनिशं गुरुशुश्रूषणोद्यतः

ity ukte sa tadā daityair nīto gurugṛhaṃ punaḥ jagrāha vidyām aniśaṃ guruśuśrūṣaṇodyataḥ

हिन्दी अर्थ

लोके जने ये निवसन्ति योगिन: । जयेश्वराणां परमेश केशव घ्राणं समस्तानि हवींषि देव॥ ३३ पूर्तेष्टधर्म अ्रवणो 5सि देव और उन्नत दृष्टिवाले धराधर भगवान्की जनलोकमें

English

affliction. What wise man would chcrish hatered against

अध्याय १७

श्लोक 29

काले ऽतीते ऽतिमहति प्रह्लादम् असुरेश्वरः समाहूयाब्रवीद् गाथा काचित् पुत्रक गीयताम्

kāle 'tīte 'timahati prahlādam asureśvaraḥ samāhūyābravīd gāthā kācit putraka gīyatām

हिन्दी अर्थ

हे शंख-गदाधर! है खड्ग-चक्रधारी प्रभो! आपकी जय हो। आप ही संसारकी उत्पत्ति, स्थिति और नाशके कारण हैं, तथा आप ही ईश्वर हैं और जिसे परम पद कहते हैं वह भी आपसे अतिरिक्त और ही यज्ञपुरुष हैं। आपके चरणोंमें चारों वेद हैं, दाँतोंमें यज्ञ हैं, मुखमें श्येन चित आदि चितियाँ हैं। हुताशन (यज्ञाग्ग) आपकी जिह्मा है तथा कुशाएँ

English

beings who are all objects of compassion? If others are

अध्याय १७

श्लोक 30

यतः प्रधानपुरुषौ यतश् चैतच् चराचरम् कारणं सकलस्यास्य स नो विष्णुः प्रसीदतु

yataḥ pradhānapuruṣau yataś caitac carācaram kāraṇaṃ sakalasyāsya sa no viṣṇuḥ prasīdatu

हिन्दी अर्थ

हे महात्मन्! रात और दिन आपके नेत्र हैं तथा सबका आधारभूत परब्रह्म आपका सिर है। है देव! वैष्णत आदि समस्त सूक्त आपके सटाकलाप हे प्रभो! खुकु आपका तुण्ड (थूथनी) शरीर हैं तथा सत्र शरीरकी सन्धियाँ हैं। है देव! इष्ट

English

crowned with.prosperity and I am incapable of enjoying the

अध्याय १७

श्लोक 31

दुरात्मा वध्यताम् एष नानेनार्थो ऽस्ति जीवता स्वपक्षहानिकर्तृत्वाद् यः कुलाङ्गारतां गतः

durātmā vadhyatām eṣa nānenārtho 'sti jīvatā svapakṣahānikartṛtvād yaḥ kulāṅgāratāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले आपको हम विश्वके आदिकारण समझते हैं; अत: प्रसन्‍न होइये हे नाथ! आपकी डाढॉपर मानो कमलवनको रौंदते हुए गजराजके दाँतोंसे कोई कीचड़में सना हुआ कमलका पत्ता लगा हो

English

same why should I be malignant against those who are more

अध्याय १७

श्लोक 32

इत्य् आज्ञप्तास् ततस् तेन प्रगृहीतमहायुधाः उद्यतास् तस्य नाशाय दैत्याः शतसहस्रशः

ity ājñaptās tatas tena pragṛhītamahāyudhāḥ udyatās tasya nāśāya daityāḥ śatasahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

हे अनुपम प्रभावशाली प्रभो! पृथिवी और आकाशके बीचमें जितना अन्तर है वह आपके शरीरसे ही व्याप्त आप विश्वका कल्याण कीजिये सर्गप्रवृत्तिभवतो. जगतामुपकारिणी। यथाविभागं भगवाननादि: परमेश्वर: ॥ ४७ ब्रह्मरूपधरो देवस्ततोडसौ रजसा व॒तः। प्रधानकारणीभूता यतो वे सृज्यशक्तय: ॥ ५१

English

prosperous than myself? I should rather be glad for their

अध्याय १७

श्लोक 33

विष्णुः शस्त्रेषु युष्मासु मयि चासौ यथा स्थितः दैतेयास् तेन सत्येन मा क्रामन्त्व् आयुधानि वः

viṣṇuḥ śastreṣu yuṣmāsu mayi cāsau yathā sthitaḥ daiteyās tena satyena mā krāmantv āyudhāni vaḥ

हिन्दी अर्थ

यह जो कुछ भी मूर्तिमान् जगत् लोग भ्रमसे इसे जगत्-रूप देखते हैं अत: वे निरन्तर मोहमय संसार-सागरमें भटका करते

English

happiness for the suppression of malice is itself a reward.

अध्याय १७

श्लोक 34

ततस् तैः शतशो दैत्यैः शस्त्रौघैर् आहतो ऽपि सन् नावाप वेदनाम् अल्पाम् अभूच् चैव पुनर् नवः

tatas taiḥ śataśo daityaiḥ śastraughair āhato 'pi san nāvāpa vedanām alpām abhūc caiva punar navaḥ

हिन्दी अर्थ

हे अप्रमेयात्मन्! है कमलनयन।! संसारके निवासके लिये पृथिवीका उद्धार करके हमको शान्ति प्रदान हे भगवन्! है गोविन्द! इस समय आप इस पृथिवीका उद्धार कीजिये और है कमलनयन ! हमको शान्ति प्रदान कीजिये संसारका उपकार करनेवाली हो। है कमलनयन ! आपको नमस्कार है, आप हमको शान्ति प्रदान कीजिये

English

Even those who cherish malice against foes are considered as

अध्याय १७

श्लोक 35

दुर्बुद्धे विनिवर्तस्व वैरिपक्षस्तवाद् अतः अभयं ते प्रयच्छामि मातिमूढमतिर् भव

durbuddhe vinivartasva vairipakṣastavād ataḥ abhayaṃ te prayacchāmi mātimūḍhamatir bhava

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--इस प्रकार स्तुति किये जानेपर पृथिवीको धारण करनेवाले परमात्मा वराहजीने उसे शीघ्र ही उठाकर अपार जलके ऊपर स्थापित कर उस जलसमूहके ऊपर वह एक बहुत बड़ी नौकाके समान स्थित है और बहुत विस्तृत आकार होनेके कारण उसमें डूबती नहीं है

English

objects of pity by the wise, as being overwhelmed with

अध्याय १७

श्लोक 36

भयं भयानाम् अपहारिणि स्थिते मनस्य् अनन्ते मम कुत्र तिष्ठति ।यस्मिन् स्मृते जन्मजरान्तकादि भयानि सर्वाण्य् अपयान्ति तात

bhayaṃ bhayānām apahāriṇi sthite manasy anante mama kutra tiṣṭhati / yasmin smṛte janmajarāntakādi bhayāni sarvāṇy apayānti tāta

हिन्दी अर्थ

परमेश्वरने पृथिवीको समतल कर उसपर जहाँ-तहाँ पर्वतोंको विभाग करके स्थापित कर दिया क्रमसे पृथिवीका यथायोग्य विभाग कर भूर्लोकादि चारों लोकोंकी पूर्ववत् कल्पना कर दी छोड़कर और किसी बातकी आवश्यकता भी नहीं है, (स्थूलरूपता) को प्राप्त हो जाती है

English

delusion. Daityas, admitting the distinction between

अध्याय १७

श्लोक 37

भो भोः सर्पाः दुराचारम् एनम् अत्यन्तदुर्मतिम् विषज्वालाविलैर् वक्त्रैः सद्यो नयत संक्षयम्

bho bhoḥ sarpāḥ durācāram enam atyantadurmatim viṣajvālāvilair vaktraiḥ sadyo nayata saṃkṣayam

हिन्दी अर्थ

अविद्यादि विविध सर्गोका वर्णन यथा ससर्ज देवोडसौ देवर्षिपितृदानवान्। यथा ससर्ज देवोडसो देवादीनखिलान्विभु:॥ ३ भगवान् ब्रह्माजीने पृथिवी, आकाश और जल आदिमें जानेसे तमोगुणी सृष्टिका आविर्भाव हुआ

English

myself and all other creatures, I have described to you the

अध्याय १७

श्लोक 38

इत्य् उक्तास् तेन ते सर्पाः कुहकास् तक्षकादयः अदंशन्त समस्तेषु गात्रेष्व् अतिविषोल्बणाः

ity uktās tena te sarpāḥ kuhakās takṣakādayaḥ adaṃśanta samasteṣu gātreṣv ativiṣolbaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

उसके ध्यान करनेपर ज्ञानशून्य, बाहर-भीतरसे तमोमय पाँच प्रकारका सर्ग हुआ स्थापित होनेके कारण नगादिको मुख्य कहा गया है, इसलिये यह सर्ग भी मुख्य सर्ग कहलाता है उस सृष्टिको पुरुषार्थकी असाधिका देखकर समान तिरछा चलनेवाला है इसलिये तिर्यक्-स्नोत कहलाता है॥ ८-९॥ ये पशु, पक्षी आदि नामसे प्रसिद्ध हैं--और प्राय: तमोमय (अज्ञानी), विवेकरहित अनुचित

English

various reasons for repressing hate. Hear briefly the duties

अध्याय १७

श्लोक 39

स त्व् आसक्तमतिः कृष्णे दंश्यमानो महोरगैः न विवेदात्मनो गात्रं तत्स्मृत्याह्लादसंस्थितः

sa tv āsaktamatiḥ kṛṣṇe daṃśyamāno mahoragaiḥ na vivedātmano gātraṃ tatsmṛtyāhlādasaṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

फिर, इन मुख्य सर्ग आदि तीनों प्रकारकी जान उन्होंने एक और उत्तम साधक सर्गके लिये इस सर्गके प्राणी नीचे (पृथिवीपर) रहते हैं इसलिये तम तीनोंहीकी अधिकता होती है

English

of those who approach the Deity. This whole world is the

अध्याय १७

श्लोक 40

दंष्ट्रा विशीर्णा मणयः स्फुटन्ति फणेषु तापो हृदयेषु कम्पः नास्य त्वचः स्वल्पम् अपीह भिन्नं प्रशाधि दैत्येश्वर कर्म चान्यत्

daṃṣṭrā viśīrṇā maṇayaḥ sphuṭanti phaṇeṣu tāpo hṛdayeṣu kampaḥ nāsya tvacaḥ svalpam apīha bhinnaṃ praśādhi daityeśvara karma cānyat

हिन्दी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार अबतक तुमसे छ: दूसरा सर्ग तन्मात्राओंका है, जिसे भूतसर्ग भी कहते हैं और तीसरा वैकारिक सर्ग इस प्रकार कुल नौ तुष्टियाँ हैं। ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवता दिवा॥ ३४ रजोमात्रात्मिकामन्यां जगृहे स तनुं ततः। (कीट-पतंगादि) योनि भी कहते हैं। फिर छठा सर्ग

English

manifestation of Vishnu who is identified with all beings.

अध्याय १७

श्लोक 41

हे दिग्गजाः संकटदन्तमिश्रा घ्नतैनम् अस्मद्रिपुपक्षभिन्नम् तज्जा विनाशाय भवन्ति तस्य यथारणेः प्रज्वलितो हुताशः

he diggajāḥ saṃkaṭadantamiśrā ghnatainam asmadripupakṣabhinnam tajjā vināśāya bhavanti tasya yathāraṇeḥ prajvalito hutāśaḥ

हिन्दी अर्थ

नवाँ कौमार सर्ग है जो प्राकृत और वैकृत भी है।इस और वैकृत नामक ये जगत्के मूलभूत नौ सर्ग तुम्हें श्रीमैत्रेयजी बोले-- है मुने! आपने इन देवादिकोंके सर्गोंका संक्षेपसे वर्णन किया। अब, सबका लय होनेपर भी वह उनके संस्कारोंसे मुक्त

English

The wise therefore do not regard any difference between

अध्याय १७

श्लोक 42

ततः स दिग्गजैर् बालो भूभृच्छिखरसंनिभैः पातितो धरणीपृष्ठे विषाणैर् अप्य् अपीड्यत

tataḥ sa diggajair bālo bhūbhṛcchikharasaṃnibhaiḥ pātito dharaṇīpṛṣṭhe viṣāṇair apy apīḍyata

हिन्दी अर्थ

प्रकारकी सृष्टि हुई। वह केवल मनोमयी थी फिर देवता, असुर, पितृगण और मनुष्य-- इन चारोंकी तथा जलकी सृष्टि करनेकी इच्छासे उन्होंने अपने शरीरका उपयोग किया रचनाकी कामनासे प्रजापतिके युक्तचित्त होनेपर तमोगुणकी वृद्धि हुई। अत: सबसे पहले उनकी जंघासे असुर उत्पन्न हुए

English

• The three kinds of affliction refered to in the Sankhya Philofophy- Internal, bodily ur mental affliction. External, such as injuries received from mt n or animals. Superhuman— such as miserics inflicted by gods, or through some supernatnral agency.

अध्याय १७

श्लोक 43

स्मरतस् तस्य गोविन्दम् इभदन्ताः सहस्रशः शीर्णा वक्षःस्थलं प्राप्य स प्राह पितरं ततः

smaratas tasya govindam ibhadantāḥ sahasraśaḥ śīrṇā vakṣaḥsthalaṃ prāpya sa prāha pitaraṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने उस तमोमय शरीरको छोड़ दिया, वह छोड़ा हुआ तमोमय शरीर ही रात्रि हुआ देहमें स्थित होनेपर सृष्टिकी कामनावाले उन प्रजापतिको अति प्रसन्‍नता हुई, और है द्विज! उनके मुखसे

English

themselves and all other creatures. Let us therefore renounce the angry passions of our race and so exert ourselves that we may obtain thajt perfect beatitude which is beyond the power of the deities of fire, of the sun, of the moon, of wind, of Indra, of the regent of the sea, of the Siddhas of the Rakshasas, of the Daitya-chief, of the serpents, of Kinnaras, of men, or beasts or human weaknesses and which is uninter- rupted by various deseases such as fever, eye-desease &c, by hatred, malice, passion or desire. The beatitude, which can not bé* destroyed by others which is pure and eternal, can be eujoyed by him, who fixes his mínd on Kesava. Verily I speak unto you, that you shall attain no satisfaction through various revolutions of this world. Daityas, regard all crftatures with impartiality — this is the adoration of the undecaying (Vishnu). He being propitiated what cannot be attaincd — wealth, pleasure, virtues are things of the little significance. Do ye resort to the exhaustless tree of true wisdom and undoubtedly you shall reap precious fruits there-

अध्याय १७

श्लोक 44

दन्ता गजानां कुलिशाग्रनिष्ठुराः शीर्णा यद् एते न बलं ममैतत् महाविपत्पापविनाशनो ऽयं जनार्दनानुस्मरणानुभावः

dantā gajānāṃ kuliśāgraniṣṭhurāḥ śīrṇā yad ete na balaṃ mamaitat mahāvipatpāpavināśano 'yaṃ janārdanānusmaraṇānubhāvaḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरको भी उन्होंने त्याग दिया। वह त्यागा हुआ शरीर ही सत्तवस्वरूप दिन हुआ। इसीलिये सात्रिमें असुर बलवान होते हैं और दिनमें देवगणोंका बल अन्य शरीर ग्रहण किया और अपनेको पितृवत् मानते हुए अपने पार्श्व-भागसे पितृगणकी रचना पितृगणकी रचना कर उन्होंने उस शरीरको भी छोड़ दिया। वह त्यागा हुआ शरीर

English

The elephants' tusks, hard as the tip of the thunderbolt, have shattered; this is not my strength. This is the power of remembering Janardana, which destroys great calamities and sins.

अध्याय १७

श्लोक 45

ज्वाल्यताम् असुरा वह्निर् अपसर्पत दिग्गजाः वायो समेधयाग्निं त्वं दह्यताम् एष पापकृत्

jvālyatām asurā vahnir apasarpata diggajāḥ vāyo samedhayāgniṃ tvaṃ dahyatām eṣa pāpakṛt

हिन्दी अर्थ

फिर शीघ्र ही प्रजापतिने उस शरीरको भी अर्थात् प्रातःकाल कहते हैं इसीलिये, है मैत्रेय ! प्रातःकाल होनेपर मनुष्य और सायंकालके समय पितर बलवान होते हैं

English

"Kindle a fire, asuras; withdraw, elephants of the quarters. Wind, fan the fire; let this doer of evil be burned."

अध्याय १७

श्लोक 46

महाकाष्ठचयच्छन्नम् असुरेन्द्रसुतं ततः प्रज्वाल्य दानवा वह्निं ददहुः स्वामिचोदिताः

mahākāṣṭhacayacchannam asurendrasutaṃ tataḥ prajvālya dānavā vahniṃ dadahuḥ svāmicoditāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार रात्रि, दिन, शरीर हैं और तीनों गुणोंके आश्रय हैं हुई और क्षुधासे कामकी उत्पत्ति हुई सृष्टिकी रचना की। उसमें बड़े कुरूप और दाढ़ी- ओर ही उन्हें भक्षण करनेके लिये दौड़े

English

Then the danavas, urged on by their master, kindled a fire and burned the son of the lord of the asuras, buried under a great heap of wood.

अध्याय १७

श्लोक 47

तातैष वह्निः पवनेरितो ऽपि न मां दहत्य् अत्र समन्ततो ऽहम् पश्यामि पद्मास्तरणास्तृतानि शीतानि सर्वाणि दिशां मुखानि त्रैलोक्यम् एतत् सचराचरं यद् विष्णुं विजिष्णुं प्रभविष्णुम् ईड्यं अलं करिष्णुं त्व् असहिष्णुम् इत्थं स्थाणुं सदा स्तौमि सदा सदैव

tātaiṣa vahniḥ pavanerito 'pi na māṃ dahaty atra samantato 'ham paśyāmi padmāstaraṇāstṛtāni śītāni sarvāṇi diśāṃ mukhāni trailokyam etat sacarācaraṃ yad viṣṇuṃ vijiṣṇuṃ prabhaviṣṇum īḍyaṃ alaṃ kariṣṇuṃ tv asahiṣṇum itthaṃ sthāṇuṃ sadā staumi sadā sadaiva

हिन्दी अर्थ

उनमेंसे जिन्होंने यह कहा कि 'ऐसा मत करो, इनकी रक्षा करो! वे “राक्षस” कहलाये और जिन्होंने कहा “हम खायेंगे” वे खानेकी वासनावाले होनेसे “यक्ष' केश सिरसे गिर गये और फिर पुनः उनके मस्तकपर आरूढ़ हुए। इस प्रकार ऊपर चढ़नेके कारण वे “सर्प” कहलाये और नीचे गिरनेके कारण 'अहि' कहे क्रोधयुक्त प्राणियोंकी रचना की; वे कपिश (कालापन

English

"Father, though fanned by the wind this fire does not burn me; all around me I see all the quarters cool, as if strewn with beds of lotuses." This whole triple world with its moving and unmoving — Vishnu, the victorious, the mighty, the praiseworthy, who adorns it and does not bear with evil — him, the steadfast, I praise always, always, forever.

अध्याय १७

श्लोक 48

अथ दैत्येश्वरं प्रोचुर् भार्गवस्यात्मजा द्विजाः पुरोहिता महात्मानः साम्ना संस्तूय वाग्मिनः

atha daityeśvaraṃ procur bhārgavasyātmajā dvijāḥ purohitā mahātmānaḥ sāmnā saṃstūya vāgminaḥ

हिन्दी अर्थ

इन सबकी रचना करके भगवान् बत्रह्माजीने तदनन्तर अपने वक्ष:स्थलसे भेड़, मुखसे बकरी, उदर और पार्श्वभागसे गौ, पैरोंसे न्यंकु आदि पशुओंकी रचना कीौ॥४८-४९॥ उनके आदिकी रचना करके फिर त्रेतायुगके आरम्भमें उन्हें पुरुष, भेड़, घोड़े, खच्चर और गधे ये सब गाँवोंमें औदका: पशव: षष्ठा: सप्तमास्तु सरीसृपा:॥ ५२ हिंस्राहिंस्ने मृदुक़्रे धर्माधमावितानृते। वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः ॥ ६३

English

Then the brahmin priests, sons of Bhargava, great-souled and eloquent, praising the lord of the daityas with conciliation, said to him:

अध्याय १७

श्लोक 49

राजन् नियम्यतां कोपो बाले ऽत्र तनये निजे कोपो देवनिकायेषु तत्र ते सफलो यतः ततः पुरोहितैर् उक्तो हिरण्यकशिपुः स्वकैः

rājan niyamyatāṃ kopo bāle 'tra tanaye nije kopo devanikāyeṣu tatra te saphalo yataḥ tataḥ purohitair ukto hiraṇyakaśipuḥ svakaiḥ

हिन्दी अर्थ

पंचदशस्तोम, बृहत्साम तथा उकथकी रचना की इस प्रकार उनके शरीरसे समस्त ऊँच-नीच प्राणी देव, असुर, पितृगण और मनुष्योंकी सृष्टि कर तदनन्तर जगत्की रचना की। उनमेंसे जिनके जैसे-जैसे कर्म प्रवत्ति हो जाती है॥५७--६०॥ उस समय हिंसा-

English

"O king, restrain your anger toward this child, your own son; your anger toward the hosts of the gods is where it bears fruit." Then Hiranyakashipu, addressed thus by his own priests —

अध्याय १७

श्लोक 50

तथा तथैनं बालं ते शासितारो वयं नृप यथा विपक्षनाशाय विनीतस् ते भविष्यति

tathā tathainaṃ bālaṃ te śāsitāro vayaṃ nṛpa yathā vipakṣanāśāya vinītas te bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

विषय भूत और शरीर आदिमें विभिन्‍नता और व्यवहारको उन्हींने कल्पके आरम्भमें देवता आदि प्राणियोंके वेदानुसार नाम और रूप तथा कार्य- विभागको निश्चित किया है प्राणियोंक भी वेदानुकूल नाम और यथायोग्य कर्मोंको उन्हींने निर्दिष्ट किया है

English

"We shall so instruct this child of yours, O king, that he will become disciplined for the destruction of your enemies.

अध्याय १७

श्लोक 51

बालत्वं सर्वदोषाणां दैत्यराजास्पदं यतः ततो ऽत्र कोपम् अत्यर्थं योक्तुम् अर्हसि नार्भके

bālatvaṃ sarvadoṣāṇāṃ daityarājāspadaṃ yataḥ tato 'tra kopam atyarthaṃ yoktum arhasi nārbhake

हिन्दी अर्थ

जिस प्रकार भिन्‍न- भिन्‍न ऋतुओंके पुन:-पुन: आनेपर उनके चिह्न और नाम-रूप आदि पूर्ववत् रहते हैं उसी प्रकार युगादिमें भी उनके पूर्व-भाव ही देखे जाते हैं तत: कालात्मको योउसौ स चांश: कथितो हरे: । किस प्रकार कौ-यह विस्तारपूर्वक कहिये

English

Childhood is the seat of all faults, king of the daityas; therefore you should not direct excessive anger at this child.

अध्याय १७

श्लोक 52

न त्यक्ष्यति हरेः पक्षम् अस्माकं वचनाद् यदि ततः कृत्यां वधायास्य करिष्यामो ऽनिवर्तिनीम्

na tyakṣyati hareḥ pakṣam asmākaṃ vacanād yadi tataḥ kṛtyāṃ vadhāyāsya kariṣyāmo 'nivartinīm

हिन्दी अर्थ

और जिस प्रकार रचा तथा उनके जो-जो कर्तव्य- कर्म निर्धारित किये वह सब वर्णन कीजिये वक्ष:स्थलसे रज:प्रधान तथा जंघाओंसे रज और हे द्विजोत्तम! चरणोंसे तम:प्रधान थी। ये ही सब चारों वर्ण हुए

English

If at our word he does not abandon Hari's side, then we shall produce a kritya that cannot be turned back, to slay him."

अध्याय १७

श्लोक 53

एवम् अभ्यर्थितस् तैस् तु दैत्यराजः पुरोहितैः दैत्यैर् निष्क्रामयाम् आस पुत्रं पावकसंचयात्

evam abhyarthitas tais tu daityarājaḥ purohitaiḥ daityair niṣkrāmayām āsa putraṃ pāvakasaṃcayāt

हिन्दी अर्थ

जल बरसाकर प्रजाको तृप्त करते हैं; अतः यज्ञ सर्वथा कल्याणका हेतु है जिस स्थानकी उन्हें इच्छा हो उसीको जा सकते हैं

English

Thus entreated by those priests, the king of the daityas had his son taken out of the pile of fire by the daityas.

अध्याय १७

श्लोक 54

ततो गुरुगृहे बालः स वसन् बालदानवान् अध्यापयाम् आस मुहुर् उपदेशान्तरे गुरोः

tato gurugṛhe bālaḥ sa vasan bāladānavān adhyāpayām āsa muhur upadeśāntare guroḥ

हिन्दी अर्थ

जिससे वे भगवान्के उस “विष्णु' नामक परम पदको फिर (त्रेतायुगके आरम्भमें), हमने तुमसे भगवानके जिस काल नामक अंशका पहले वर्णन किया है, वह अति अल्प सारवाले (सुखवाले) तुच्छ और घोर (दुःखमय) पापोंको हे मैत्रेय!/ उससे प्रजामें पुरुषार्थका विधघातक तथा अज्ञान और लोभको उत्पन्न करनेवाला रागादिरूप अधर्मका बीज उत्पन्न हो जाता है

English

Then, dwelling in his guru's house, the boy taught the young danavas again and again in the intervals of his guru's instruction:

अध्याय १७

श्लोक 55

श्रूयतां परमार्थो मे दैतेया दितिजात्मजाः न चान्यथैतन् मन्तव्यं नात्र लोभादिकारणम्

śrūyatāṃ paramārtho me daiteyā ditijātmajāḥ na cānyathaitan mantavyaṃ nātra lobhādikāraṇam

हिन्दी अर्थ

रसोललास आदि अन्य अष्ट सिद्धियाँ ' नहीं मिलतीं उन समस्त सिद्धियोंके क्षीण हो जाने और पापके

English

"Hear the highest truth from me, sons of Diti; do not think otherwise of it, for there is no motive of greed or the like in it.

अध्याय १७

श्लोक 56

जन्म बाल्यं ततः सर्वो जन्तुः प्राप्नोति यौवनम् अव्याहतैव भवति ततो ऽनुदिवसं जरा

janma bālyaṃ tataḥ sarvo jantuḥ prāpnoti yauvanam avyāhataiva bhavati tato 'nudivasaṃ jarā

हिन्दी अर्थ

जल आदिके स्वाभाविक तथा कृत्रिम दुर्ग और पुर उन पुर आदिकोंमें शीत और घाम आदि बाधाओंसे बचनेके लिये उसने यथायोग्य घर बनाये इस प्रकार शीतोष्णादिसि बचनेका उपाय करके उस प्रजाने जीविकाके साधनरूप कृषि तथा कला-कौशल आदिकी रचना की

English

Every creature attains birth, then childhood and then youth; then day by day old age comes on, unhindered,

अध्याय १७

श्लोक 57

ततश् च मृत्युम् अभ्येति जन्तुर् दैत्येश्वरात्मजाः प्रत्यक्षं दृश्यते चैतद् अस्माकं भवतां तथा

tataś ca mṛtyum abhyeti jantur daityeśvarātmajāḥ pratyakṣaṃ dṛśyate caitad asmākaṃ bhavatāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

धान, जौ, गेहूँ, छोटे धान्य, तिल, काँगनी, ज्वार, कोदो, छोटी मटर, उड़द, मूँग, मसूर, बड़ी ओषधियोंकी जातियाँ हैं। ग्राम्य और वन्य दोनों प्रकारकी मिलाकर कुल चौदह ओषधियाँ याक्ञिक हैं। ओषधियाँ प्रजाकी वृद्धिका परम कारण हैं इसलिये इहलोक-परलोकके ज्ञाता पुरुष यज्ञोंका अनुष्ठान किया

English

and then the creature goes to death, sons of the lord of the daityas; this is seen plainly by us and by you.

अध्याय १७

श्लोक 58

मृतस्य च पुनर् जन्म भवत्य् एतच् च नान्यथा आगमो ऽयं तथा तच् च नोपादानं विनोद्भवः

mṛtasya ca punar janma bhavaty etac ca nānyathā āgamo 'yaṃ tathā tac ca nopādānaṃ vinodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञानुष्ठान मनुष्योंका परम उपकारक और उनके किये हुए पापोंको शान्त करनेवाला है हे महामुने! जिनके चित्तमें कालकी गतिसे पापका उन यज्ञके विरोधियोंने वैदिक मत, वेद और यज्ञादि कर्म-सभीकी निन्दा की है

English

And for one who has died there is birth again; this is not otherwise. This is the teaching of scripture, and there is no arising without a cause.

अध्याय १७

श्लोक 59

गर्भवासादि यावत् तु पुनर्जन्मोपपादनम् समस्तावस्थकं तावद् दुःखम् एवावगम्यताम्

garbhavāsādi yāvat tu punarjanmopapādanam samastāvasthakaṃ tāvad duḥkham evāvagamyatām

हिन्दी अर्थ

प्रजाकी रचना कर उनके स्थान और गुणोंके अनुसार प्रकार पालन करनेवाले समस्त वर्णोके लोक आदिकी तथा अपने धर्मका पालन करनेवाले वैश्योॉंका वायुलोक और सेवाधर्मपरायण शूद्रोंका

English

From dwelling in the womb onward, as long as rebirth goes on, understand every state to be nothing but sorrow.

अध्याय १७

श्लोक 60

क्षुत्तृष्णोपशमं तद्वच् शीताद्युपशमं सुखम् मन्यते बालबुद्धित्वाद् दुःखम् एव हि तत् पुनः

kṣuttṛṣṇopaśamaṃ tadvac śītādyupaśamaṃ sukham manyate bālabuddhitvād duḥkham eva hi tat punaḥ

हिन्दी अर्थ

अट्टासी हजार ऊर्ध्वरेता मुनि हैं; उनका जो स्थान बताया गया है वही गुरुकुलवासी ब्रह्मचारियोंका स्थान है योगियॉका स्थान अमरपद (मोक्ष) है॥ ३७-३८ ॥ जो योगिजन हैं उनका जो परमस्थान है उसे पण्डितजन असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रमवीचिकम्॥ ४१ लोकोंमें जाकर फिर लौट आते हैं, किन्तु द्वादशाक्षर मन्त्र (३४७ नमो भगवते वासुदेवाय) का चिन्तन करनेवाले अभीतक मोक्षपदसे नहीं लौटे

English

The calming of hunger and thirst, and likewise the relief of cold and the like, one thinks to be happiness through childish understanding; but it is sorrow again.

अध्याय १७

श्लोक 61

अत्यन्तस्तिमिताङ्गानां व्यायामेन सुखैषिणाम् भ्रान्तिज्ञानवतां पुंसां प्रहारो ऽपि सुखायते

atyantastimitāṅgānāṃ vyāyāmena sukhaiṣiṇām bhrāntijñānavatāṃ puṃsāṃ prahāro 'pi sukhāyate

हिन्दी अर्थ

और अवीचिक आदि जो नरक हैं, वे वेदोंकी निन्दा श्रीपराशरजी बोले--फिर उन प्रजापतिके ध्यान करनेपर उनके देहस्वरूप भूतोंसे उत्पन्न हुए शरीर और मतिमान् ब्रह्माजीके जड शरीरसे ही चेतन जीवोंका

English

For those whose limbs are utterly stiff, who seek ease in exercise, for men of deluded understanding, even a blow seems pleasure.

अध्याय १७

श्लोक 62

क्व शरीरम् अशेषाणां श्लेष्मादीनां महाचयः क्व चाङ्गशोभासौरभ्यकमनीयादयो गुणाः

kva śarīram aśeṣāṇāṃ śleṣmādīnāṃ mahācayaḥ kva cāṅgaśobhāsaurabhyakamanīyādayo guṇāḥ

हिन्दी अर्थ

मैंने पहले जिनका वर्णन किया है, और अचर जीव इसी प्रकार उत्पन्न हुए॥ २-३॥ इन अपने ही सदृश अन्य मानस-पुत्रोंकी सृष्टि की। पुराणोंमें ये नौ ब्रह्मा माने गये हैं॥४--६॥ दोषोंसे रहित थे। उन महात्माओंको संसार-रचनासे विभेद बहुधा देव: स्वरूपैरसिते: सिते:॥ १५ यामा इति समाख्याता देवा: स्वायम्भुवे मनौ ॥ २९ ताभ्य: शिष्टा: यवीयस्य एकादश सुलोचना: ॥ २४ उसका अति प्रचण्ड शरीर “अपने शरीरका विभाग कर' ऐसा कहकर अन्तर्धान

English

Where is the body, a great heap of phlegm and all the rest, and where are qualities such as bodily beauty, fragrance and loveliness?

अध्याय १७

श्लोक 63

मांसासृक्पूयविण्मूत्रस्नायुमज्जास्थिसंहतौ देहे चेत् प्रीतिमान् मूढो भविता नरके ऽपि सः

māṃsāsṛkpūyaviṇmūtrasnāyumajjāsthisaṃhatau dehe cet prītimān mūḍho bhavitā narake 'pi saḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरस्थ स्त्री और पुरुष दोनों भागोंकों अलग-अलग कर दिया और फिर पुरुष-भागको ग्यारह भागोंमें उत्तानपादनामक दो पुत्र तथा उदार, रूप और गुणोंसे कीं। उनमेंसे प्रसूतिको दक्षेके साथ तथा आकूतिको रुचि प्रजापतिके साथ विवाह दिया॥ १८-१९॥ हे महाभाग ! रुचि प्रजापतिने उसे ग्रहण कर लिया।

English

If the fool takes delight in a body that is a mass of flesh, blood, pus, excrement, urine, sinew, marrow and bone, he will delight in hell too.

अध्याय १७

श्लोक 64

अग्नेः शीतेन तोयस्य तृषा भक्तस्य च क्षुधा क्रियते सुखकर्तृत्वं तद्विलोमस्य चेतरैः

agneḥ śītena toyasya tṛṣā bhaktasya ca kṣudhā kriyate sukhakartṛtvaṃ tadvilomasya cetaraiḥ

हिन्दी अर्थ

तथा दक्षने प्रसूतिसे चौबीस कन्याएँ उत्पन्न कीं। मुझसे उनके शुभ नाम सुनो स्वधा थीं॥ २३--२५॥ है मुनिसत्तम! इन ख्याति आदि तथा मेधासे श्रुत, क्रियासे दण्ड, नय और विनय, बुद्धिसे बोध, लज्जासे विनय, वपुसे उसका पुत्र यशका जन्म हुआ; ये ही धर्मके पुत्र हैं। रतिने कामसे अधर्मकी स्त्री हिंसा थी, उससे अनृत नामक

English

Fire is made pleasant by cold, water by thirst, food by hunger; and their opposites are made pleasant by the others.

अध्याय १७

श्लोक 65

करोति हे दैत्यपुत्रा यावन्मात्रं परिग्रहम् तावन्मात्रं स एवास्य दुःखं चेतसि यच्छति

karoti he daityaputrā yāvanmātraṃ parigraham tāvanmātraṃ sa evāsya duḥkhaṃ cetasi yacchati

हिन्दी अर्थ

ये सब अधर्मरूप हैं और “दुःखोत्तर' नामसे प्रसिद्ध हैं, क्योंकि इनसे परिणाममें दुःख ही ये सब ऊर्ध्वरेता हैं हे मुनिकुमार! ये भगवान् विष्णुके बड़े भयंकर रूप हैं और ये ही संसारके नित्य-प्रलयके कारण होते हैं

English

As much as a man takes possession of, sons of the daityas, just so much sorrow it gives to his mind.

अध्याय १७

श्लोक 66

यावतः कुरुते जन्तुः संबन्धान् मनसः प्रियान् तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः

yāvataḥ kurute jantuḥ saṃbandhān manasaḥ priyān tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ

हिन्दी अर्थ

मरीचि, अत्रि और भृगु आदि प्रजापतिगण इस जगतूके नित्य-सर्गके कारण हैं इस संसारकी नित्य-स्थितिके कारण हैं कृपा करके मुझसे इनका स्वरूप वर्णन कौजिये

English

As many attachments dear to the mind as a creature forms, so many darts of grief are driven into his heart.

अध्याय १७

श्लोक 67

यद् यद् गृहे तन् मनसि यत्र तत्रावतिष्ठतः नाशदाहापहरणं कुतस् तत्रैव तिष्ठति

yad yad gṛhe tan manasi yatra tatrāvatiṣṭhataḥ nāśadāhāpaharaṇaṃ kutas tatraiva tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--जिनकी गति कहीं नहीं निरन्तर इन मनु आदि रूपोंसे संसारकी उत्पत्ति, स्थिति और नाश करते रहते हैं नित्य: सदेव भूतानां यो विनाशो दिवानिशम्॥ ४३ एवं सर्वशरीरेषु भगवान्भूतभावन: ।

English

Whatever is in the house stays in his mind wherever he may be; the thought of its loss, burning or theft remains right there.

अध्याय १७

श्लोक 68

जन्मन्य् अत्र महद् दुःखं म्रियमाणस्य चापि तत् यातनासु यमस्योग्रं गर्भसंक्रमणेषु च

janmany atra mahad duḥkhaṃ mriyamāṇasya cāpi tat yātanāsu yamasyograṃ garbhasaṃkramaṇeṣu ca

हिन्दी अर्थ

ज्ञानके द्वारा योगीका परमात्मामें लीन हो जाना आत्यन्तिक प्रलय है और रात-दिन जो भूतोंका क्षय होता है वही नित्य-प्रलय है देनन्दिनी सृष्टि कही जाती है और है मुनिश्रेष्ठ! पुराणार्थमें कुशल महानुभावोंने नित्य-सृष्टि कहा है

English

There is great sorrow at birth here and for one who is dying, fierce torment in Yama's tortures and in passing into the womb.

अध्याय १७

श्लोक 69

गर्भे च सुखलेशो ऽपि भवद्भिर् अनुमीयते यदि तत् कथ्यताम् एवं सर्वं दुःखमयं जगत्

garbhe ca sukhaleśo 'pi bhavadbhir anumīyate yadi tat kathyatām evaṃ sarvaṃ duḥkhamayaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार समस्त शरीरमें स्थित भूतभावन विनाशकी इन वैष्णवी शक्तियोंका समस्त शरीरॉंमें समान भावसे अहर्निश संचार होता रहता हैं

English

If you infer even a trace of happiness in the womb, then say so; thus the whole world is full of sorrow.

अध्याय १७

श्लोक 70

तद् एतद् अतिदुःखानाम् आस्पदे ऽत्र भवार्णवे भवतां कथ्यते सत्यं विष्णुर् एकः परायणः

tad etad atiduḥkhānām āspade 'tra bhavārṇave bhavatāṃ kathyate satyaṃ viṣṇur ekaḥ parāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जो उन तीनों गुणोंका अतिक्रमण कर जाता है वह परमपदको ही प्राप्त कर लेता है, फिर जन्म-मरणादिके चक्रमें नहीं पड़ता श्रीपराशरजी बोले--हे महामुने! मैंने तुमसे सर्गका वर्णन करता हूँ, सो सुनो करते हुए ब्रह्माजीकी गोदमें नीललोहित वर्णके एक कुमारका प्रादुर्भाव हुआ

English

So in this ocean of existence, the abode of extreme sorrows, I tell you the truth: Vishnu alone is the refuge.

अध्याय १७

श्लोक 71

मा जानीत वयं बाला देही देहेषु शाश्वतः जरायौवनजन्माद्या धर्मा देहस्य नात्मनः

mā jānīta vayaṃ bālā dehī deheṣu śāśvataḥ jarāyauvanajanmādyā dharmā dehasya nātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

जोरसे रोने और इधर-उधर दौड़ने लगा। उसे रोता देख ब्रह्माजीने उससे पूछा--“'तू क्‍यों रोता है?'' उसने कहा--'' मेरा नाम रखो ।”” तब ब्रह्माजी बोले-- 'हे देव! तेरा नाम रुद्र है, अब तू मत रो, धैर्य धारण कर।' ऐसा कहनेपर भी वह सात बार और रोया

English

Do not think, 'We are children'; the embodied one is eternal in bodies. Old age, youth, birth and the rest are properties of the body, not of the self.

अध्याय १७

श्लोक 72

बालो ऽहं तावद् इच्छातो यतिष्ये श्रेयसे युवा युवाहं वार्द्धके प्राप्ते करिष्याम्य् आत्मनो हितम्

bālo 'haṃ tāvad icchāto yatiṣye śreyase yuvā yuvāhaṃ vārddhake prāpte kariṣyāmy ātmano hitam

हिन्दी अर्थ

कालयबन और श्रीकृष्ण कंसकी मल्लशालामें श्रीबलराम कंसकी मल्लशालामें : है प्र कु 7/९ औकः बह ध्छः हे द्विज! प्रजापतिने उसे भव, शर्व, ईशान, पशुपति, भीम, उग्र और महादेव कहकर सम्बोधन यही उसके नाम रखे और इनके स्थान क्रमश: उनकी मूर्तियाँ हैं

English

'I am a child now; when I am young I shall strive for my good as I wish; I am young; when old age comes I shall do what is good for myself.

अध्याय १७

श्लोक 73

वृद्धो ऽहं मम कार्याणि समस्तानि न गोचरे किं करिष्यामि मन्दात्मा समर्थेन न यत् कृतम्

vṛddho 'haṃ mama kāryāṇi samastāni na gocare kiṃ kariṣyāmi mandātmā samarthena na yat kṛtam

हिन्दी अर्थ

आदि नामोंके साथ उन सूर्य आदि मूर्तियोंकी क्रमश: सुवर्चला, ऊषा, विकेशी, अपरा, शिवा, स्वाहा, दिशा, दीक्षा और रोहिणी नामकी पत्नियाँ हैं। है महाभाग! बुध--ये क्रमश: उनके पुत्र हैं कुपित होनेके कारण अपना शरीर त्याग दिया था। फिर वह मेनाके गर्भसे हिमाचलकी पुत्री (उमा) हुई। भगवान् शंकरने उस अनन्यपरायणा उमासे फिर भी विवाह किया॥ १३-१४॥ भृगुके द्वारा ख्यातिने धाता और

English

I am old; all my duties are beyond my reach; what shall I, feeble, do, when I did nothing while I was able?'

अध्याय १७

श्लोक 74

एवं दुराशयाक्षिप्तमानसः पुरुषः सदा श्रेयसो ऽभिमुखं याति न कदाचित् पिपासितः

evaṃ durāśayākṣiptamānasaḥ puruṣaḥ sadā śreyaso 'bhimukhaṃ yāti na kadācit pipāsitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीमैत्रेयजी बोले--भगवन्! सुना जाता है कि हुई थीं, फिर आप ऐसा कैसे कहते हैं कि वे भृगुके श्रीपराशरजी बोले--हे द्विजोत्तम! भगवानूका कभी विष्णु अर्थ हैं और ये वाणी हैं हरि नियम हैं और ये नीति हैं, भगवान् विष्णु बोध हैं

English

Thus a man whose mind is always distracted by false hope never, though thirsting, turns toward his good.

अध्याय १७

श्लोक 75

बाल्ये क्रीडनकासक्ता यौवने विषयोन्मुखाः अज्ञानयन्त्य् अशक्त्या च वार्द्धकं समुपस्थितम्

bālye krīḍanakāsaktā yauvane viṣayonmukhāḥ ajñānayanty aśaktyā ca vārddhakaṃ samupasthitam

हिन्दी अर्थ

देवी लक्ष्मीजी आज्याहुति (घृतकी आहुति) हैं सामस्वरूपी भगवानुद्गीति: कमलालया। है मुने! मधुसूदन यजमानगृह हैं और लक्ष्मीजी

English

In childhood they are attached to toys, in youth they turn to sense objects, and through ignorance and weakness old age arrives.

अध्याय १७

श्लोक 76

तस्माद् बाल्ये विवेकात्मा यतेत श्रेयसे सदा बाल्ययौवनवृद्धाद्यैर् देहभावैर् असंयुतः

tasmād bālye vivekātmā yateta śreyase sadā bālyayauvanavṛddhādyair dehabhāvair asaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् सामस्वरूप हैं और श्रीकमलादेवी उदगीति हैं, चक्रपाणि भगवान् यम हैं और श्रीकमला वरुण हैं और महाभागा लक्ष्मीजी गौरी हैं, है द्विजराज!

English

Therefore one of discerning mind should always strive for his good in childhood, unattached to the bodily states of childhood, youth, old age and the rest.

अध्याय १७

श्लोक 77

तद् एतद् वो मयाख्यातं यदि जानीत नानृतम् तद् अस्मत्प्रीतये विष्णुः स्मर्यतां बन्धमुक्तिदः

tad etad vo mayākhyātaṃ yadi jānīta nānṛtam tad asmatprītaye viṣṇuḥ smaryatāṃ bandhamuktidaḥ

हिन्दी अर्थ

रात्रि हैं, वरदायक श्रीहरि वर हैं और पद्मनिवासिनी श्रीलक्ष्मीजी वधू हैं भगवान् नद हैं और श्रीजी नदी हैं, कमलनयन भगवान् ध्वजा हैं और कमलालया लक्ष्मीजी पताका हैं

English

This I have told you; if you know it is not false, then to please me remember Vishnu, the giver of release from bondage.

अध्याय १७

श्लोक 78

आयासः स्मरणे को ऽस्य स्मृतो यच्छति शोभनम् पापक्षयश् च भवति स्मरतां तम् अहर्निशम्

āyāsaḥ smaraṇe ko 'sya smṛto yacchati śobhanam pāpakṣayaś ca bhavati smaratāṃ tam aharniśam

हिन्दी अर्थ

अधिक क्‍या कहा जाय? संक्षेपमें, यह कहना चाहिये त्रैलोक्याधिपतिं देवं सह देव: शचीपतिम्॥ ७ करेणापघ्राय चिक्षेप तां सत्रजं धरणीतले॥ १० श्रीपराशरजी बोले--हे मैत्रेय ! तुमने इस समय इतिहास) मैंने भी मरीचि ऋषिसे सुना था, वह मैं तुम्हें शंकरके अंशावतार श्रीदुर्वासाजी पृथिवीतलमें विचर रहे थे। घूमते-घूमते उन्होंने एक विद्याधरीके हाथोंमें सन्‍्तानक गन्धसे सुवासित होकर वह वन वनवासियोंके लिये अति सेवनीय हो रहा था॥ २-३ ॥ तब उन उन्मत्तवृत्तिवाले

English

What toil is there in remembering him? Remembered, he bestows what is good, and sin is destroyed for those who remember him day and night.

अध्याय १७

श्लोक 79

सर्वभूतस्थिते तस्मिन् मतिर् मैत्री दिवानिशम् भवतां जायताम् एवं सर्वक्लेशान् प्रहास्यथ

sarvabhūtasthite tasmin matir maitrī divāniśam bhavatāṃ jāyatām evaṃ sarvakleśān prahāsyatha

हिन्दी अर्थ

इसी समय उन्होंने उन्‍्मत्त ऐरावतपर चढ़कर देवताओंके साथ आते हुए त्रेलोक्याधिपति शचीपति उन्हें देखकर मुनिवर दुर्वासाने उन्मत्तके समान वह मतवाले भौरोंसे गुंजायमान माला अपने सिरपरसे उतारकर देवराज इन्द्रकं ऊपर फेंक

English

Let your minds turn in friendship day and night to him who abides in all beings; thus you will cast off all afflictions.

अध्याय १७

श्लोक 80

तापत्रयेणाभिहतं यद् एतद् अखिलं जगत् तदा शोच्येषु भूतेषु द्वेषं प्राज्ञः करोति कः

tāpatrayeṇābhihataṃ yad etad akhilaṃ jagat tadā śocyeṣu bhūteṣu dveṣaṃ prājñaḥ karoti kaḥ

हिन्दी अर्थ

देवराजने उसे लेकर ऐरावतके मस्तकपर डाल दी; उस समय वह ऐसी सुशोभित हुई मानो कैलास पर्वतके शिखरपर श्रीगंगाजी विराजमान हों उसे सूँडसे सूघकर पृथिवीपर फेंक दिया शोभाकी धाम मालाका कुछ भी आदर नहीं किया !

English

Since this whole world is struck by the three kinds of suffering, what wise man would feel hatred toward beings who are to be pitied?

अध्याय १७

श्लोक 81

अथ भद्राणि भूतानि हीनशक्तिर् अहं परम् मुदं तथापि कुर्वीत हानिर् द्वेषफलं यतः

atha bhadrāṇi bhūtāni hīnaśaktir ahaṃ param mudaṃ tathāpi kurvīta hānir dveṣaphalaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

अरे ! तूने न तो प्रणाम करके “बड़ी कृपा कौ' ऐसा ही कहा और न हर्षसे प्रसन्‍नवदन होकर उसे हुई मालाका कुछ भी मूल्य नहीं किया, इसलिये तेरा त्रिलोकोका वैभव नष्ट हो जायगा

English

If beings are fortunate while I am weaker, still one should rejoice, for the fruit of hatred is loss.

अध्याय १७

श्लोक 82

बद्धवैराणि भूतानि द्वेषं कुर्वन्ति चेत् ततः शोच्यान्य् अहो ऽतिमोहेन व्याप्तानीति मनीषिणाम्

baddhavairāṇi bhūtāni dveṣaṃ kurvanti cet tataḥ śocyāny aho 'timohena vyāptānīti manīṣiṇām

हिन्दी अर्थ

अतो5वमानमस्मासु मानिना भवता कृतम्॥ १५ ही समझता हे, इसीलिये तुझ अति मानीने हमारा इस तं त्वं मामतिगर्वेण देवराजावमन्यसे॥ १७ न च दानादिधर्मेषु मनएचक्रे तदा जन: ॥ २७ निःश्रीकाणां कुतः सत्त्वं विना तेन गुणा: कुत:॥ २९ हुई मालाकों पृथिवीपर फेंका हैं इसलिये तेरा यह त्रिभुवबन॒ भी शीघ्र ही श्रीहीन हो जायगा भयभीत हो जाता है उस मेरा ही तूने अति गर्वसे इस प्रकार अपमान किया!

English

If beings bound by enmity show hatred, then, alas, they are to be pitied by the wise as pervaded by great delusion.

अध्याय १७

श्लोक 83

एते भिन्नदृशां दैत्या विकल्पाः कथिता मया कृत्वाभ्युपगमं तत्र संक्षेपः श्रूयतां मम

ete bhinnadṛśāṃ daityā vikalpāḥ kathitā mayā kṛtvābhyupagamaṃ tatra saṃkṣepaḥ śrūyatāṃ mama

हिन्दी अर्थ

ऐरावत हाथीसे उतरकर निष्पाप मुनिवर दुर्वासाजीको अनुनय-विनय करके प्रसन्‍न किया हूँ, मेरे अन्त:करणमें क्षमाकों स्थान नहीं है। वे मुनिजन तो और ही हैं; तुम समझो, मैं तो दुर्वासा हूँ न 2

English

These, daityas, are the alternatives of those whose vision is divided, as I have told them; accepting them for argument's sake, hear my summary.

अध्याय १७

श्लोक 84

विस्तारः सर्वभूतस्य विष्णोर् विश्वम् इदं जगत् द्रष्टव्यम् आत्मवत् तस्माद् अभेदेन विचक्षणैः

vistāraḥ sarvabhūtasya viṣṇor viśvam idaṃ jagat draṣṭavyam ātmavat tasmād abhedena vicakṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतमादि अन्य मुनिजनोंने व्यर्थ ही तुझे इतना मुँह लगा दयामूर्ति वसिष्ठ आदिके बढ़- बढ़कर स्तुति करनेसे तू इतना गर्वीला हो गया कि आज मेरा भी अपमान करने चला है त्रिलोकीमें ऐसा कौन है जो मेरे प्रज्जलित जटाकलाप और टेढ़ी भूकुटिको देखकर भयभीत न हो जाय 2

English

This whole universe is the expansion of Vishnu, who is all beings; therefore the discerning should regard it as their own self, without difference.

अध्याय १७

श्लोक 85

समुत्सृज्यासुरं भावं तस्माद् यूयं यथा वयम् तथा यत्नं करिष्यामो यथा प्राप्स्याम निर्वृतिम्

samutsṛjyāsuraṃ bhāvaṃ tasmād yūyaṃ yathā vayam tathā yatnaṃ kariṣyāmo yathā prāpsyāma nirvṛtim

हिन्दी अर्थ

रे शतक्रतो! तू बारम्बार अनुनय-विनय करनेका ढोंग क्यों करता है? तेरे इस कहने-सुननेसे कया होगा? मैं क्षमा नहीं कर सकता वे विप्रवर वहाँसे चल दिये और इन्द्र भी ऐरावतपर चढ़कर अमरावतीको चले गये

English

Therefore give up the asura nature; let you and we alike so strive that we may attain bliss —

अध्याय १७

श्लोक 86

नैवाग्निना न चार्केण नेन्दुना न च वायुना पर्जन्यवरुणाभ्यां वा न सिद्धैर् न च राक्षसैः

naivāgninā na cārkeṇa nendunā na ca vāyunā parjanyavaruṇābhyāṃ vā na siddhair na ca rākṣasaiḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञोंका होना बन्द हो गया, तपस्वियोंने तप करना छोड़ दिया तथा लोगोंका दान आदि धर्मोमें चित्त नहीं और तुच्छ वस्तुओंके लिये भी लालायित रहने लगे बिना सत्तवके गुण केसे ठहर सकते हैं?

English

that which is not destroyed by fire, sun, moon or wind, by Parjanya or Varuna, by siddhas or rakshasas,

अध्याय १७

श्लोक 87

न यक्षैर् न च दैत्येन्द्रैर् नोरगैर् न च किंनरैः न मनुष्यैर् न पशुभिर् दोषैर् नैवात्मसंभवैः

na yakṣair na ca daityendrair noragair na ca kiṃnaraiḥ na manuṣyair na paśubhir doṣair naivātmasaṃbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रधानपुंसोरजयो: कारणं कार्यभूतयो:। लोकधाम धराधारमप्रकाशमभेदिनम्॥ ४० सर्वभूतश्च यो देव: पराणामपि य: पर: ॥ ४२ बिना गुणोंके पुरुषमें बल, शौर्य आदि सभीका प्रतिष्ठित पुरुषकी बुद्धि बिगड़ जाती है

English

by yakshas or lords of the daityas, by serpents or kinnaras, by men or beasts, or by faults arising in oneself,

अध्याय १७

श्लोक 88

ज्वराक्षिरोगातीसारप्लीहगुल्मादिकैस् तथा द्वेषेर्ष्यामत्सराद्यैर् वा रागलोभादिभिः क्षयम्

jvarākṣirogātīsāraplīhagulmādikais tathā dveṣerṣyāmatsarādyair vā rāgalobhādibhiḥ kṣayam

हिन्दी अर्थ

जानेपर हैत्य और दानवोंने देवताओंपर चढाई कर दी उनसे कहा, ' है देवगण ! तुम हैत्य-दलन परावरेश्वर भगवान् विष्णुकी शरण जाओ, जो आरोपसे संसारकी उत्पत्ति, स्थिति और संहारके कारण हैं किन्तु वास्तवमें कारण भी नहीं हैं और जो चराचरके ईश्वर, प्रजापतियोंके स्वामी, पहुँचकर पितामह ब्रह्माजीने समस्त देवताओंके साथ परावरनाथ

English

by fever, eye disease, dysentery, spleen, tumour and the like, or by hatred, jealousy, envy, passion, greed and the rest —

अध्याय १७

श्लोक 89

न चान्यैर् नीयते कैश्चिन् नित्या यात्यन्तनिर्मला ताम् आप्नोत्य् अमले न्यस्य केशवे हृदयं नरः

na cānyair nīyate kaiścin nityā yātyantanirmalā tām āpnoty amale nyasya keśave hṛdayaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रहच्माजी कहने लगे--जो समस्त अणुओंसे भी से भी गुरु ( भारी) हैं; उन निखिललोकविश्राम, पृथिवीके अनन्त, अज और अव्यय नारायणको में नमस्कार करता जिससे उत्पन्न हुआ है और जो देव सर्वभूतमय है तथा यः कारणं च कार्य च कारणस्यापि कारणम्। कारणं कारणस्यापि तस्य कारणकारणम्। यनन देवा न मुनयो न चाहं न च शड्भूरः । जो शुद्धस्वरूप होकर भी उपचारसे परमेश्वर

English

which is not brought to an end by anything else, eternal and utterly pure: that a man attains by fixing his heart on the stainless Keshava.

अध्याय १७

श्लोक 90

असारसंसारविवर्तनेषु मा यात तोषं प्रसभं ब्रवीमि सर्वत्र दैत्याः समताम् उपेत समत्वम् आराधनम् अच्युतस्य

asārasaṃsāravivartaneṣu mā yāta toṣaṃ prasabhaṃ bravīmi sarvatra daityāḥ samatām upeta samatvam ārādhanam acyutasya

हिन्दी अर्थ

जो कारण और कार्यरूप हैं तथा कारणके भी कारण और कार्यके भी कार्य हैं वे श्रीहरि हमपर तथा जो जगत्के कारण ( भूतपंचक ) -के कारण (पंचतन्मात्रा ) -के कारणों ( अहंकार- हम प्रणाम करते हैं विष्णुका परमपद (परस्वरूप) है

English

I tell you emphatically: find no delight in the turnings of this worthless worldly existence. Daityas, attain equanimity everywhere; equanimity is the worship of Achyuta.

अध्याय १७

श्लोक 91

तस्मिन् प्रसन्ने किम् इहास्त्य् अलभ्यं धर्मार्थकामैर् अलम् अल्पकास् ते समाश्रिताद् ब्रह्मतरोर् अनन्तान् निःसंशयं प्राप्स्यथ वै महत् फलम्

tasmin prasanne kim ihāsty alabhyaṃ dharmārthakāmair alam alpakās te samāśritād brahmataror anantān niḥsaṃśayaṃ prāpsyatha vai mahat phalam

हिन्दी अर्थ

जिसके अयुतांश (दस हजारवें अंश) के अयुतांशमें उस अव्ययको हम प्रणाम करते हैं अपने पुण्य-पापादिका क्षय हो जानेपर ३» कारद्वारा चिन्तनीय जिस अविनाशी पदका साक्षात्कार करते हैं वही भगवान् विष्णुका परमपद है

English

When he is pleased, what is there here that cannot be gained? Enough of dharma, wealth and desire — they are paltry. Taking refuge in the endless tree of Brahman, you will without doubt obtain the great fruit."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_viSNupurANa-crit.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vishnu Purana — Chapter 17
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.