Vishnu Purana· Viṣṇu Purāṇa
74
अध्याय 74 / 126

Book 4 - Adhyaya 18

5 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ5 श्लोक

अध्याय ७४

श्लोक 1

[[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे सप्तदशो ऽध्यायः ]] ययातेश् चतुर्थस्यपुत्रस्यानोः सभानरचक्षुपरमेक्षुसंज्ञास् त्रयः पुत्रा बभूवुः ।सभानरपुत्रः कालानरः कालानरात् सृञ्जयः सृञ्जयात् पुरंजयः ।तस्माज् जनमेजयस् ततो महाशालस् तस्माच् च महामनाः ।तस्माद् अप्य् उशीनरतितिक्षू द्वौ पुत्राव् उत्पन्नौ ।उशीनरस्यापि शिबिनृगनरकृमिदर्वाख्याः पञ्च पुत्रा बभूवुः ।वृषदर्भसुवीरकैकेयमद्रकाश् चत्वारः शिबिपुत्राः ।तितिक्षोर् अपि रुशद्रथः पुत्रो ऽभूत् ।ततो ऽपि हेमो हेमात् सुतपास् तस्माद् बलिः ।यस्य क्षेत्रे दीर्घतमसा अङ्गवङ्गकलिङ्गसुह्यपौण्ड्राख्यं बालेयं क्षत्रम् अजन्यत

[[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe saptadaśo 'dhyāyaḥ ]] yayāteś caturthasyaputrasyānoḥ sabhānaracakṣuparamekṣusaṃjñās trayaḥ putrā babhūvuḥ | sabhānaraputraḥ kālānaraḥ kālānarāt sṛñjayaḥ sṛñjayāt puraṃjayaḥ | tasmāj janamejayas tato mahāśālas tasmāc ca mahāmanāḥ | tasmād apy uśīnaratitikṣū dvau putrāv utpannau | uśīnarasyāpi śibinṛganarakṛmidarvākhyāḥ pañca putrā babhūvuḥ | vṛṣadarbhasuvīrakaikeyamadrakāś catvāraḥ śibiputrāḥ | titikṣor api ruśadrathaḥ putro 'bhūt | tato 'pi hemo hemāt sutapās tasmād baliḥ | yasya kṣetre dīrghatamasā aṅgavaṅgakaliṅgasuhyapauṇḍrākhyaṃ bāleyaṃ kṣatram ajanyata

हिन्दी अर्थ

उनमेंसे शिबिके पृषदर्भ, सुवीर, केकय और मद्रक--ये चार पुत्र थे तितिक्षुका पुत्र रुशद्रथ हुआ। उसके हेम, हेमके सुतपा तथा सुतपाके बलि नामक पुत्र हुआ॥ ११-१२॥ इस बलिके क्षेत्र (रानी)-में दीर्घतमा नामक मुनिने अंग,

English

ÍIlNU, the fourth son of Yayati, had three sons, Sabhanara, Chakshusha and Paramekshu. The son of the first was Kalánara, whose son was Srinjaya, whoseson was Puranjaya, whose son was Janamenjaya, whose son was Mahamani, whose aon«as MaliSmanas, who had two sons, Usliinara and Titikshu. Ushinara had five sons, Sivi, Trina, Gara, Krimi, Darvan. Sivi liad four sons Vrishadarva, Suvira, Kaikeya and Madra. Titikshu had one son Ushadratha, whose son was Hema, whose son was Sutapas, whose was Bali, on whose spouse five sons were begotten by Dirghatamas— namcly Anga, Banga, Kalinga, Sauhma and Pundra and their progeny and the couutries they inhabited were known by the same names.

अध्याय ७४

श्लोक 2

तन्नामसंततिसंज्ञाश् च पञ्च विषयाः बभूवुः ।अङ्गस्य त्व् अनपानस् तस्यात्मजो दिविरथस् तस्माद् धर्मरथः ।ततश् चित्ररथो रोमपादसंज्ञः ।यस्य पुत्रो दशरथो जज्ञे ।यस्मै अजपुत्रो दशरथः शान्तां नाम कन्याम् अनपत्याय दुहितृत्वे युयोज

tannāmasaṃtatisaṃjñāś ca pañca viṣayāḥ babhūvuḥ | aṅgasya tv anapānas tasyātmajo divirathas tasmād dharmarathaḥ | tataś citraratho romapādasaṃjñaḥ | yasya putro daśaratho jajñe | yasmai ajaputro daśarathaḥ śāntāṃ nāma kanyām anapatyāya duhitṛtve yuyoja

हिन्दी अर्थ

इन बलिपुत्रोंकी सन्ततिके नामानुसार पाँच देशोंके भी ये ही नाम पड़े

English

The son of Anga was Pára, whose son was Divaralha, whose son was Dharmaratha, whose son was Chitraratha, whose son was Romapada also called Dasaratha, to whom on account of his having no offspring, Dasaratha, the son of Aja gave his daughter Sánta to be adopted. After this Romapada had a son named Chaturanga, whose son was Prithulaksha, whose son was Champa who founded the city' of ChampS. The son of Champa was Haryyanga, whose son was Bhadraratha, who had two sons, Vrihatkatman and Vrihadratha. The son of the former was Vrihadbhanu, whose son was Vrihanmanas, whose son was Jayadratha, who by a wife, who was the daughter of a Kshatrya father and Brah- man mother, had a son named Vijaya.

अध्याय ७४

श्लोक 4

रोमपादाच् चतुरङ्गस् तस्माच् च पृथुलाक्षः ।ततश् चम्पो यश् चम्पां निवेशयाम् आस ।चम्पस्य हर्यङ्गस् ततो भद्ररथस् ततो बृहद्रथस् ततो बृहत्कर्मा बृहत्कर्मणश् च बृहद्भानुस् तस्माद् बृहन्मनास् ततो जयद्रथः ।जयद्रथो ब्रह्मक्षत्रान्तरालसंभूत्यां पत्न्यां विजयं नाम पुत्रम् अजीजनत्

romapādāc caturaṅgas tasmāc ca pṛthulākṣaḥ | tataś campo yaś campāṃ niveśayām āsa | campasya haryaṅgas tato bhadrarathas tato bṛhadrathas tato bṛhatkarmā bṛhatkarmaṇaś ca bṛhadbhānus tasmād bṛhanmanās tato jayadrathaḥ | jayadratho brahmakṣatrāntarālasaṃbhūtyāṃ patnyāṃ vijayaṃ nāma putram ajījanat

हिन्दी अर्थ

इनमेंसे अंगसे अनपान, अनपानसे दिविरथ, दिविरथसे दूसरा नाम रोमपाद था। इस रोमपादके मित्र दशरथजी थे, अजके पुत्र दशरथजीने रोमपादको सन्‍्तानहीन रोमपादका पुत्र चतुरंग था। चतुरंगके पृथुलाक्ष और सत्यकर्मेके अतिरथका जन्म हुआ जिसने कि स्नानके लिये गंगाजीमें जानेपर पिटारीमें रखकर पृथाद्वारा बहाये हुए कर्णको पुत्ररूपसे पाया था। इस कर्णका पुत्र वृषसेन था। बस, अंगवंश इतना ही

English

Vijaya had a son whose name was Dhriti, whose son was Dritabrata, whose son was Satyakarman, whose son was Adiratha who found a son in a basket on the banks of the

अध्याय ७४

श्लोक 5

विजयश् च धृतिं पुत्रम् अवाप ।तस्यापि धृतव्रतः पुत्रो ऽभूत् ।धृतव्रतात् सत्यकर्मा सत्यकर्मणस् त्व् अधिरथः ।यो ऽसौ गङ्गां गतो मञ्जूषागतं पृथापविद्धं कर्णं पुत्रम् अवाप ।कर्णाद् वृषसेन इत्य् एते ऽङ्गाः

vijayaś ca dhṛtiṃ putram avāpa | tasyāpi dhṛtavrataḥ putro 'bhūt | dhṛtavratāt satyakarmā satyakarmaṇas tv adhirathaḥ | yo 'sau gaṅgāṃ gato mañjūṣāgataṃ pṛthāpaviddhaṃ karṇaṃ putram avāpa | karṇād vṛṣasena ity ete 'ṅgāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋतेषुकक्षेषुस्थण्डिलेषुकृतेषुजलेषुधमें षु-

English

Ganges. This was Karna, the son of Pritha ín her maiden- hood. Karna's son was Vriahasena. These were the Anga kings. I shall now describe to you the descendants of Puru.

अध्याय ७४

श्लोक 6

अतश् च पुरोर् वंशं श्रोतुम् अर्हसीति

ataś ca puror vaṃśaṃ śrotum arhasīti

हिन्दी अर्थ

यतः: काण्वायना द्विजा बभूवु: अप्रतिरथस्यापरः पुत्रो5भूहैलीन:

English

Ganges. This was Karna, the son of Pritha ín her maiden- hood. Karna's son was Vriahasena. These were the Anga kings. I shall now describe to you the descendants of Puru.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_viSNupurANa-crit.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vishnu Purana — Chapter 74
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.