Vivekachudamani· Vivekacūḍāmaṇi
1
अध्याय 1 / 3

The Rarity and Value of Human Birth

प्रथम प्रकरण

577 श्लोकभाग 1/2 · श्लोक 1–317WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ315 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १

श्लोक 1

सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम् ।गोविन्दं परमानन्दं सद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम्

sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram | govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham

हिन्दी अर्थ

समस्त वेदान्त-सिद्धान्तों के परम लक्ष्य, इन्द्रियों से अगोचर, परमानन्द-स्वरूप सद्गुरु श्रीगोविन्द (सच्चिदानन्द परमात्मा) को मैं सादर प्रणाम करता हूँ।

English

I bow to Govinda, the supreme bliss, the true teacher, who is the goal of the conclusions of all the Vedanta, yet beyond the reach of the senses.

अध्याय १

श्लोक 2

जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् ।आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिः मुक्तिर्नो शतजन्मकोटिसुकृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam | ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate

हिन्दी अर्थ

सभी प्राणियों में मनुष्य जन्म दुर्लभ है; उससे भी दुर्लभ है पूर्ण पुरुषत्व; उससे भी दुर्लभ है वैदिक धर्म में निष्ठा; और उससे भी दुर्लभ है वास्तविक तत्त्व-विद्वत्ता। आत्मा और अनात्मा का यथार्थ विवेक, आत्मानुभूति और ब्रह्मरूप में स्थिति—यह मुक्ति करोड़ों जन्मों के संचित पुण्यों के बिना प्राप्त नहीं होती।

English

Among all beings, human birth is rare; rarer still is full human development; rarer is commitment to the path of dharma; rarest of all is wisdom.

अध्याय १

श्लोक 3

दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् ।मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः

durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam | manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

तीन चीजें अत्यंत दुर्लभ हैं और केवल ईश्वर की विशेष कृपा से प्राप्त होती हैं: मनुष्य जन्म, मुमुक्षुत्व (मोक्ष की तीव्र अभीप्सा), और ब्रह्मनिष्ठ महापुरुष का संश्रय।

English

Three things are rare and come only by the grace of God: human birth, the desire for liberation, and the company of a great teacher.

अध्याय १

श्लोक 4

लब्ध्वा कथञ्चिन्नरजन्म दुर्लभं तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् ।यस्त्वात्ममुक्तौ न यतेत मूढधीः स ह्यात्महा स्वं विनिहन्त्यसद्ग्रहात्

labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam | yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt

हिन्दी अर्थ

किसी प्रकार दुर्लभ मनुष्य जन्म पाकर और उसमें भी पौरुष तथा शास्त्रों का अध्ययन प्राप्त करके भी जो मूढ़बुद्धि आत्म-मुक्ति के लिए यत्न नहीं करता, वह आत्मघाती है और असत् में आसक्त होकर अपना ही हनन करता है।

English

Having somehow gained a human birth, so hard to get, and in it manhood and thorough learning in the scriptures — the fool who does not strive for liberation of the Self kills himself by clinging to what is unreal.

अध्याय १

श्लोक 5

इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति ।दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम्

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati | durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam

हिन्दी अर्थ

इस दुर्लभ मानव शरीर और सामर्थ्य को प्राप्त करके भी जो अपने परम कल्याण में प्रमाद करता है, उससे बढ़कर मूढ़ात्मा इस संसार में और कौन होगा?

English

Who then is more foolish than one who is careless of his own good, having obtained this rare human body and in it manhood?

अध्याय १

श्लोक 6

वदन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान् कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः ।आत्मैक्यबोधेन विनापि मुक्तिर्न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि

vadantu śāstrāṇi yajantu devān kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ | ātmaikyabodhena vināpi muktirna sidhyati brahmaśatāntare'pi

हिन्दी अर्थ

भले ही लोग शास्त्रों का व्याख्यान करें, यज्ञ करें, विविध कर्म करें और देवताओं की उपासना करें—किन्तु आत्मा की एकता के बोध के बिना सौ ब्रह्म-कल्पों में भी मुक्ति सिद्ध नहीं होती।

English

Let them recite the scriptures, worship the gods, perform rites, and pray to the deities — without the knowledge of the oneness of the Self, liberation is not attained even in a hundred Brahma-lifetimes.

अध्याय १

श्लोक 7

अमृतत्त्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः ।ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः

amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ | bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

‘धन से अमरत्व की आशा नहीं है’—श्रुति का यह वचन स्पष्ट उद्घोष करता है कि सकाम कर्म मोक्ष का हेतु नहीं हो सकते।

English

"There is no hope of immortality through wealth," says the scripture, clearly showing that works are no cause of liberation.

अध्याय १

श्लोक 8

अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वान् सन्न्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृहः सन् ।सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा

ato vimuktyai prayateta vidvān sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san | santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ tenopadiṣṭārthasamāhitātmā

हिन्दी अर्थ

अतः विद्वान् पुरुष बाह्य विषयों के सुख की स्पृहा त्यागकर, शांत व महान् सद्गुरु की शरण में जाकर, उनके द्वारा उपदेशित अर्थ में चित्त एकाग्र करके मुक्ति के लिए यत्न करे।

English

Therefore the wise man should strive for liberation, having renounced the desire for pleasure in outer objects; approaching a good and great teacher, and with his mind concentrated on the meaning taught by him,

अध्याय १

श्लोक 9

उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं मग्नं संसारवारिधौ ।योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया

uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau | yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā

हिन्दी अर्थ

संसार-सागर में डूबे हुए अपने-आपको अपनी ही आत्मा द्वारा, सम्यग्दर्शन (यथार्थ ज्ञान) की निष्ठा से योगारूढ़ होकर उबारे।

English

let him lift up his self by the Self, sunk in the ocean of worldly existence, by attaining steadfastness in yoga and devotion to right vision.

अध्याय १

श्लोक 10

सन्न्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये ।यत्यतां पण्डितैर्धीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः

sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye | yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ

हिन्दी अर्थ

संसार-बंधन से मुक्ति के लिए समस्त सकाम कर्मों का संन्यास करके, आत्म-साधना में तत्पर धीर और पंडित जन पूर्ण यत्न करें।

English

Renouncing all works, for release from the bonds of worldly existence, let the wise and steadfast strive, devoted to the practice of the Self.

अध्याय १

श्लोक 11

चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये ।वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किञ्चित्कर्मकोटिभिः

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye | vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

कर्म केवल चित्त की शुद्धि के लिए है, आत्म-वस्तु की उपलब्धि के लिए नहीं। तत्त्व-वस्तु की सिद्धि तो यथार्थ विचार से होती है, करोड़ों कर्मों से भी लेशमात्र नहीं।

English

Work is for the purification of the mind, not for the perception of the Reality; the Reality is established by inquiry, not even a little by crores of works.

अध्याय १

श्लोक 12

सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा ।भ्रान्तोदितमहासर्पभयदुःखविनाशिनी

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā | bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī

हिन्दी अर्थ

सम्यक् विचार से रज्जु (रस्सी) के यथार्थ स्वरूप का निश्चय होता है, जो भ्रमवश उत्पन्न हुए महासर्प के भय और दुःख का समूल विनाश कर देता है।

English

The ascertainment of the truth of the rope is accomplished by right inquiry, and it destroys the fear and pain caused by the great snake that arose from delusion.

अध्याय १

श्लोक 13

भ्रान्त्यो अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः ।न स्नानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा

bhrāntyo arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ | na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā

हिन्दी अर्थ

वस्तु के यथार्थ रूप का निश्चय विचार और हितोपदेश से ही होता है—न स्नान से, न दान से और न सैकड़ों प्राणायामों से।

English

The determination of a matter is seen to come through inquiry and wholesome advice — not by bathing, nor by giving, nor by a hundred breath-controls.

अध्याय १

श्लोक 14

अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः ।उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ | upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

फल की सिद्धि विशेष रूप से अधिकारी पर निर्भर करती है; देश, काल आदि तो इसमें केवल सहायक कारण हैं।

English

The attainment of the fruit especially requires one who is qualified; place, time and the like are the helpers in this.

अध्याय १

श्लोक 15

सन्त्यस्यां अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुनः ॥ समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम्

santyasyāṃ ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ || samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam

हिन्दी अर्थ

अतः आत्म-तत्त्व के जिज्ञासु को दया के सागर, ब्रह्मविदों में श्रेष्ठ सद्गुरु की शरण में जाकर तत्त्व का विचार करना चाहिए।

English

Therefore inquiry into the reality of the Self is to be made by the seeker, approaching a teacher who is an ocean of compassion and the best of the knowers of Brahman.

अध्याय १

श्लोक 16

मेधावी पुरुषो विद्वानूहापोहविचक्षणः ।अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः

medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ | adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

जो मेधावी, विद्वान् तथा तर्क-वितर्क (ऊहापोह) में निपुण हो, वही आत्म-विद्या का यथार्थ अधिकारी माना गया है।

English

A person who is intelligent, learned, skilled in argument and counter-argument, and marked by the characteristics stated, is qualified for the knowledge of the Self.

अध्याय १

श्लोक 17

विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः ।मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ | mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā

हिन्दी अर्थ

जो विवेकी, विरक्त, शम-दमादि गुणों से सम्पन्न और केवल मोक्ष का अभिलाषी हो, वही ब्रह्मजिज्ञासा का सच्चा पात्र है।

English

One who is discriminating, dispassionate, endowed with the qualities beginning with calmness, and who longs for liberation alone, is considered fit for the inquiry into Brahman.

अध्याय १

श्लोक 18

साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः ।येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ | yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati

हिन्दी अर्थ

विद्वानों ने यहाँ साधन-चतुष्टय कहे हैं; जिनके होने पर ही सत्य में निष्ठा होती है और जिनके अभाव में वह सिद्ध नहीं होती।

English

Four means have been named here by the wise: only when they exist is steadfastness possible, and in their absence it is not accomplished.

अध्याय १

श्लोक 19

आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते ।इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् ।शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम्

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate | ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram | śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam

हिन्दी अर्थ

प्रथम साधन ‘नित्यानित्य-वस्तु-विवेक’ है; उसके पश्चात् इहलोक और परलोक के भोगों से विराग; फिर शम-दमादि षट्-सम्पत्ति; और उसके बाद मुमुक्षुत्व स्पष्ट रूप से गिना जाता है।

English

First is reckoned the discrimination between the eternal and the non-eternal; then dispassion for enjoying results here and hereafter; then the six-fold wealth beginning with calmness; and the longing for liberation — clearly so.

अध्याय १

श्लोक 20

ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः ।सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः

brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ | so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

‘ब्रह्म ही सत्य है और जगत् मिथ्या (परिवर्तनशील आभास) है’—इस प्रकार का दृढ़ निश्चय ही ‘नित्यानित्य-वस्तु-विवेक’ कहा गया है।

English

The firm conviction "Brahman is real, the world is unreal" — this is called the discrimination between the eternal and the non-eternal.

अध्याय १

श्लोक 21

तद्वैराग्यं जिहासा या दर्शनश्रवणादिभिः ।जुगुप्सा या देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोगवस्तुनि

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | jugupsā yā dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni

हिन्दी अर्थ

दृष्ट और श्रुत विषयों में दोष देखकर, देह से लेकर ब्रह्मलोक पर्यन्त समस्त अनित्य भोग-वस्तुओं के प्रति जो विरक्ति और त्याग की इच्छा होती है, वह वैराग्य है।

English

That is dispassion: the desire to give up, arising from seeing, hearing and the like, and revulsion toward all perishable objects of enjoyment from the body up to Brahma's world.

अध्याय १

श्लोक 22

भोग्यवस्तुनि विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः ।स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते

bhogyavastuni virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ | svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate

हिन्दी अर्थ

भोग्य विषयों के समूह से बार-बार दोष-दृष्टि के द्वारा विरक्त होकर, मन का अपने लक्ष्य (परमात्मा) में स्थिर रहना ही ‘शम’ कहलाता है।

English

Having turned away from the multitude of objects of enjoyment by repeatedly seeing their faults, the mind's steady abiding on its own goal is called calmness (shama).

अध्याय १

श्लोक 23

विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके ।उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः ।बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake | ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ | bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā

हिन्दी अर्थ

दोनों प्रकार की इन्द्रियों (ज्ञानेन्द्रिय व कर्मेन्द्रिय) को उनके विषयों से हटाकर उनके अपने स्थानों में स्थापित करना ‘दम’ कहलाता है; और चित्त-वृत्ति का बाह्य आलंबन न लेना उत्तम ‘उपरति’ है।

English

Turning both kinds of senses away from their objects and placing them in their own seats is called self-control (dama); the mind's not depending on external things is the highest withdrawal (uparati).

अध्याय १

श्लोक 24

सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् ।चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam | cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate

हिन्दी अर्थ

बिना किसी प्रतिकार की इच्छा के, तथा चिंता और विलाप से रहित होकर समस्त दुःखों को समभाव से सहना ‘तितिक्षा’ कही जाती है।

English

Bearing all sorrows without seeking to redress them, and free from worry and lament — this is called forbearance (titiksha).

अध्याय १

श्लोक 25

शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् ।सत्यबुद्ध्यावधारणा सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | satyabuddhyāvadhāraṇā sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate

हिन्दी अर्थ

शास्त्र और गुरु के वचनों को यथार्थ सत्य रूप में दृढ़ता से धारण करना ‘श्रद्धा’ है, जिससे परम तत्त्व की उपलब्धि होती है।

English

Firm acceptance, as true, of what the scriptures and the teacher say — this the good call faith (shraddha), by which the Reality is attained.

अध्याय १

श्लोक 26

सर्वदा स्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा ।सम्यगास्थापनं तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम्

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | samyagāsthāpanaṃ tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam

हिन्दी अर्थ

अपनी बुद्धि को सदा शुद्ध ब्रह्म में सम्यक् प्रकार से स्थापित रखना ‘समाधान’ कहलाता है, मन का स्वेच्छाचारी लाड़-प्यार नहीं।

English

Constant, right placing of the intellect on pure Brahman is called concentration (samadhana), not the indulging of the mind.

अध्याय १

श्लोक 27

अहङ्कारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञानकल्पितान् ।स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता

ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān | svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā

हिन्दी अर्थ

अहंकार से लेकर स्थूल देह पर्यन्त अज्ञान-कल्पित बंधनों से अपने आत्मस्वरूप के बोध द्वारा मुक्त होने की तीव्र इच्छा ‘मुमुक्षुता’ है।

English

The wish to free oneself, through knowledge of one's own nature, from the bonds — from ego down to the body — that are imagined through ignorance, is the longing for liberation (mumukshuta).

अध्याय १

श्लोक 28

मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना ।प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम्

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā | prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam

हिन्दी अर्थ

यह मुमुक्षुता मंद या मध्यम होने पर भी वैराग्य, शम आदि और गुरु की कृपा से पुष्ट होकर फल देती है।

English

Even if weak or moderate, this (longing), strengthened by dispassion, calmness and the like and by the teacher's grace, bears fruit.

अध्याय १

श्लोक 29

वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते ।तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate | tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसमें वैराग्य और मुमुक्षुत्व दोनों तीव्र होते हैं, उसी में शम आदि साधन अर्थवान् और फलदायी सिद्ध होते हैं।

English

In one in whom dispassion and the longing for liberation are intense, calmness and the rest become meaningful and fruitful.

अध्याय १

श्लोक 30

एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः ।मरौ सलिलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता

etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ | marau salilavattatra śamāderbhānamātratā

हिन्दी अर्थ

जहाँ वैराग्य और मुमुक्षुत्व मंद होते हैं, वहाँ शम आदि साधन मरुस्थल में मृगमरीचिका के जल के समान केवल नाममात्र के प्रतीत होते हैं।

English

Where these two — dispassion and longing for liberation — are weak, calmness and the rest are a mere appearance, like water in a desert.

अध्याय १

श्लोक 31

मोक्षकारणसामग्र्यां भक्तिरेव गरीयसी ।स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī | svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

मोक्ष के समस्त साधनों में भक्ति ही सबसे श्रेष्ठ है; अपने निज वास्तविक स्वरूप का निरंतर अनुसंधान (चिंतन) करना ही भक्ति कहलाता है।

English

Among the means to liberation devotion is greatest; the constant seeking of one's own true nature is called devotion.

अध्याय १

श्लोक 32

स्वात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः ।उक्तसाधनसम्पन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः ।उपसीदेद्गुरुं प्राज्ञं यस्माद्बन्धविमोक्षणम्

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ | uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ | upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam

हिन्दी अर्थ

दूसरे आचार्यों का कथन है कि अपने आत्म-तत्त्व का अनुसंधान ही भक्ति है। साधन-सम्पन्न जिज्ञासु को ऐसे ज्ञानी गुरु के समीप जाना चाहिए जो बंधन से मुक्त कराने में समर्थ हों।

English

Others say that devotion is the seeking of the truth of one's own Self. One who is endowed with the means described, and who wishes to know the truth of the Self, should approach a wise teacher, from whom release from bondage comes.

अध्याय १

श्लोक 33

श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः ।ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः ।अहेतुकदयासिन्धुर्बन्धुरानमतां सताम्

śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ | brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ | ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām

हिन्दी अर्थ

वे सद्गुरु श्रोत्रिय (वेदों के मर्मज्ञ), निष्पाप, कामना-रहित, ब्रह्मविदों में श्रेष्ठ, ब्रह्म में लीन, ईंधन-रहित अग्नि की भाँति शांत, अकारण दया के सागर और शरणागतों के परम सखा होते हैं।

English

(Such a teacher is) one learned in the Vedas, sinless, unstruck by desire, the best of the knowers of Brahman, resting in Brahman, tranquil like a fire without fuel, an ocean of causeless compassion, a friend of the good who bow to him.

अध्याय १

श्लोक 34

तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वप्रश्रयसेवनैः ।प्रह्वः प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | prahvaḥ prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

उन गुरु की भक्ति, विनम्रता और सेवा द्वारा आराधना करके, जब वे प्रसन्न हों, तब उनसे आत्म-ज्ञान के विषय में पूछना चाहिए।

English

Having worshipped that teacher with devotion, by humility, respect and service, and having approached him when he is pleased, let him ask what is to be known of the Self.

अध्याय १

श्लोक 35

स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ ।मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या ऋज्व्यातिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या

svāminnamaste natalokabandho kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau | māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā

हिन्दी अर्थ

शिष्य प्रार्थना करता है: ‘हे स्वामिन्! हे शरणागत-वत्सल! हे करुणा-सिन्धु! आपको नमस्कार है। इस संसार-सागर में गिरे हुए मेरा अपनी कृपा-कटाक्ष की अमृतमयी वर्षा से उद्धार कीजिए।’

English

"Master, homage to you, friend of those who bow, ocean of compassion — I have fallen into the sea of worldly existence. Lift me up with your own glance, showering the nectar of your straight and great compassion."

अध्याय १

श्लोक 36

दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः ।भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः शरण्यमन्यद्यदहं न जाने

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ | bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne

हिन्दी अर्थ

‘दुर्निवार संसार-रूपी दावानल से तपे हुए और दुर्भाग्य की वायु से झकझोरे गए, भयभीत मुझ शरणागत की मृत्यु से रक्षा कीजिए; मैं आपके अतिरिक्त अन्य किसी को अपना आश्रय नहीं जानता।’

English

"Scorched by the unquenchable forest-fire of worldly existence, shaken by the winds of adverse fortune, afraid, I have come to you. Protect me from death; I know no other refuge."

अध्याय १

श्लोक 37

अन्यं शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः ।तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जनानहेतुनान्यानपि तारयन्तः

anyaṃ śāntā mahānto nivasanti santo vasantavallokahitaṃ carantaḥ | tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janānahetunānyānapi tārayantaḥ

हिन्दी अर्थ

‘संत-महात्मा वसंत ऋतु के समान संसार का कल्याण करते हुए शांत भाव से विचरते हैं; वे स्वयं इस भीषण भव-सागर को पार कर चुके हैं और दूसरों को भी बिना किसी स्वार्थ के पार उतारते हैं।’

English

Peaceful, great, good people live (in the world) like spring, doing good to all; having themselves crossed the dreadful ocean of existence, they without any cause help others across too.

अध्याय १

श्लोक 38

अयं स्वभावः स्वत एव यत्परश्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् ।सुधांशुरेष स्वयमर्ककर्कशप्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatparaśramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām | sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśaprabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila

हिन्दी अर्थ

‘दूसरों के ताप को दूर करना महापुरुषों का स्वाभाविक धर्म है; जैसे चंद्रमा सूर्य की तीव्र किरणों से तपी हुई पृथ्वी को स्वतः अपनी शीतल किरणों से तृप्त करता है।’

English

This is the very nature of the great: to remove the toil of others. The moon itself, indeed, protects the earth scorched by the harsh rays of the sun.

अध्याय १

श्लोक 39

ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूतैः सुशीतैर्युतैर्युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर्वाक्यामृतैः सेचय ।सन्तप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutairyuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya | santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

‘हे प्रभो! अपनी वाणी के कलश से निसृत, ब्रह्मानंद-रस से परिपूर्ण, शीतल और कर्णप्रिय वचनामृत से इस संसार-दावानल से संतप्त मुझ सेवक को सींचिए।’

English

"With the nectar of your words — purified, cool, soothing to hear, poured from the vessel of your speech, and imbued with the experience of the taste of Brahman's bliss — sprinkle me, O Lord, who am scorched by the flames of the forest-fire of worldly suffering. Blessed are those who, by even a moment of your glance, have been made fit and accepted."

अध्याय १

श्लोक 40

कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं का वा गतिर्मे कतमोऽस्त्युपायः ।जाने न किञ्चित्कृपयाऽव मां प्रभो संसारदुःखक्षतिमातनुष्व

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ | jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva

हिन्दी अर्थ

‘मैं इस भव-सागर को कैसे पार करूँ? मेरी क्या गति होगी और इसका क्या उपाय है? मैं कुछ नहीं जानता; हे प्रभो! कृपा करके मेरी रक्षा कीजिए और सांसारिक दुःखों का नाश कीजिए।’

English

"How shall I cross this ocean of existence? What is my way, what means is there? I know nothing. Protect me out of compassion, Lord, and end the suffering of worldly life."

अध्याय १

श्लोक 41

तथा वदन्तं शरणागतं स्वं संसारदावानलतापतप्तम् ।निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या दद्यादभीतिं सहसा महात्मा

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ saṃsāradāvānalatāpataptam | nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आर्त भाव से बोलते हुए, संसार-दावानल से संतप्त शरणागत शिष्य को देखकर करुणा-द्रवित दृष्टि से महात्मा गुरु तत्काल उसे अभयदान देते हैं।

English

Seeing him thus speaking, taking refuge, scorched by the heat of the forest-fire of worldly existence, the great soul, with a glance moist with compassion, should at once give him freedom from fear.

अध्याय १

श्लोक 42

विद्वान् स तस्मा उपसत्तिमीयुषे मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे ।प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात्

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe | praśāntacittāya śamānvitāya tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt

हिन्दी अर्थ

वे ज्ञानी गुरु अपनी शरण में आए हुए, आज्ञाकारी, शांतचित्त और शम-सम्पन्न मुमुक्षु को कृपापूर्वक तत्त्व का उपदेश देते हैं।

English

That wise one should, out of compassion alone, teach the truth to the seeker who has come to him, who longs for liberation, does as instructed, has a tranquil mind and is endowed with calmness.

अध्याय १

श्लोक 43

मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः ।येनैव याता यतयोऽस्य पारं तमेव मार्गं तव निर्दिशामि

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ | yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi

हिन्दी अर्थ

गुरु कहते हैं: ‘हे विद्वन्! डरो मत, तुम्हारे लिए कोई संकट नहीं है। संसार-सागर से पार होने का निश्चित उपाय है; जिस मार्ग से यति-जन पार गए हैं, वही मार्ग मैं तुम्हें दिखाता हूँ।’

English

"Do not fear, O wise one; there is no danger for you. There is a way to cross the sea of worldly existence; I shall show you the very path by which the ascetics have gone to its farther shore."

अध्याय १

श्लोक 44

अस्त्युपायो महान्कश्चित्संसारभयनाशनः ।तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि

astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ | tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi

हिन्दी अर्थ

‘संसार के भय का नाश करने वाला एक महान् उपाय है; उसके द्वारा इस भव-सागर को पार करके तुम परमानंद को प्राप्त करोगे।’

English

"There is a great means that destroys the fear of worldly existence; by it you will cross the ocean of existence and attain supreme bliss."

अध्याय १

श्लोक 45

वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् ।तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यनु

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam | tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu

हिन्दी अर्थ

‘वेदान्त के अर्थ के विचार से उत्तम आत्म-ज्ञान उत्पन्न होता है; और उससे संसार के आत्यंतिक दुःखों का समूल विनाश हो जाता है।’

English

"From inquiry into the meaning of the Vedanta arises the highest knowledge; by that follows the final destruction of the suffering of worldly existence."

अध्याय १

श्लोक 46

श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्मुमुक्षोः मुक्तेर्हेतून्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः ।यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुष्य मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात्

śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ | yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt

हिन्दी अर्थ

‘श्रुति स्वयं कहती है कि श्रद्धा, भक्ति, ध्यान और योग ही मुमुक्षु के मोक्ष के साधन हैं। जो इनमें स्थित रहता है, वह अज्ञान-कल्पित देह-बंधन से मुक्त हो जाता है।’

English

The scripture itself declares the causes of liberation for the seeker: faith, devotion, meditation and yoga. Whoever abides in these, his liberation comes from the bondage of the body imagined through ignorance.

अध्याय १

श्लोक 47

अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृतिः ।तयोर्विवेकोदितबोधवह्निः अज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम्

ajñānayogātparamātmanastava hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ | tayorvivekoditabodhavahniḥ ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam

हिन्दी अर्थ

‘अज्ञान के कारण ही तुम परमात्मा का अनात्मा से संबंध (बंधन) प्रतीत हो रहा है, और उसी से यह संसार-चक्र चल रहा है। दोनों के विवेक से उत्पन्न ज्ञान की अग्नि अज्ञान के कार्य को समूल भस्म कर देती है।’

English

"Through ignorance, your Supreme Self is bound to the not-Self, and from that alone comes transmigration. The fire of knowledge, arisen from discrimination between the two, burns up the effect of ignorance together with its root."

अध्याय १

श्लोक 48

शिष्य उवाच ।कृपया श्रूयतां स्वामिन्प्रश्नोऽयं क्रियते मया ।यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात्

śiṣya uvāca | kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā | yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt

हिन्दी अर्थ

शिष्य ने कहा: ‘हे स्वामिन्! कृपा करके सुनिए, मैं एक प्रश्न पूछता हूँ; आपके मुखारविंद से जिसका उत्तर सुनकर मैं कृतार्थ हो जाऊँगा।’

English

The disciple said: "Master, please listen; I ask this question, on hearing the answer to which from your mouth I shall have fulfilled my purpose."

अध्याय १

श्लोक 49

को नाम बन्धः कथमेष आगतः कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः ।कोऽसावनात्मा परमः क आत्मा तयोर्विवेकः कथमेतदुच्यताम्

ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ | ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā tayorvivekaḥ kathametaducyatām

हिन्दी अर्थ

‘बंधन क्या है? यह कैसे आया? यह कैसे स्थित रहता है? इससे मुक्ति कैसे होती है? यह अनात्मा क्या है? परम आत्मा कौन है? और इन दोनों का विवेक कैसे किया जाता है—यह सब मुझे बताइए।’

English

"What is bondage? How has it come? How does it persist? How is there release from it? What is the not-Self? What is the Supreme Self? And how is the distinction between the two made? Please tell me this."

अध्याय १

श्लोक 50

श्रीगुरुवाच ।धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावितं ते कुलं त्वया ।पावितं यदविद्याबन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि

śrīguruvāca | dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | pāvitaṃ yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi

हिन्दी अर्थ

सद्गुरु बोले: ‘तुम धन्य हो, कृतकृत्य हो और तुमने अपने कुल को पवित्र कर दिया, जो अविद्या के बंधन से मुक्त होकर ब्रह्म-रूप होने की इच्छा करते हो।’

English

The venerable teacher said: "You are blessed, your purpose is fulfilled, and your family is made pure by you, since you wish to become Brahman by release from the bond of ignorance."

अध्याय १

श्लोक 51

ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः ।बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ | bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana

हिन्दी अर्थ

‘पिता के ऋण को चुकाने वाले पुत्र आदि हो सकते हैं; किन्तु अपने आत्म-बंधन को काटने वाला अपने सिवा दूसरा कोई नहीं हो सकता।’

English

"Sons and others can discharge a father's debts; but no one other than oneself can release oneself from bondage."

अध्याय १

श्लोक 52

मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर्निवार्यते ।क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित्

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate | kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit

हिन्दी अर्थ

‘सिर पर रखे भार आदि के दुःख को दूसरे दूर कर सकते हैं; किन्तु भूख-प्यास आदि से उत्पन्न दुःख को अपने अतिरिक्त कोई दूसरा नहीं मिटा सकता।’

English

"The suffering of one carrying a load on his head can be removed by others, but the suffering caused by hunger and the like cannot be removed by anyone except oneself."

अध्याय १

श्लोक 53

पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा ।आरोग्यसिद्धिर्दृष्टाऽस्य नान्यानुष्ठितकर्मणा

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā | ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

‘रोगी स्वयं पथ्य का सेवन और औषधि-पान करता है, तभी उसे आरोग्य प्राप्त होता है; दूसरों द्वारा किए गए उपचार से नहीं।’

English

"A patient follows a healthy diet and takes medicine himself; the cure is seen for him, not through what others do."

अध्याय १

श्लोक 54

वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा स्वेनैव वेद्यं न तु पण्डितेन ।चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम्

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena | candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva jñātavyamanyairavagamyate kim

हिन्दी अर्थ

‘परम वस्तु का यथार्थ स्वरूप निर्मल ज्ञान-चक्षु द्वारा स्वयं ही जाना जाता है, किसी पंडित के कहने मात्र से नहीं। चंद्रमा का रूप अपनी ही आँखों से देखा जा सकता है, दूसरों द्वारा कैसे जाना जा सकता है?’

English

"The nature of the Reality is to be known by oneself through the eye of clear knowledge, not by a scholar. The form of the moon must be known by one's own eyes; can it be understood through others?"

अध्याय १

श्लोक 55

अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् ।कः शक्नुयाद्विनाऽऽत्मानं कल्पकोटिशतैरपि

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum | kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi

हिन्दी अर्थ

‘अविद्या, काम और कर्म आदि के पाश-बंधन को अपनी आत्मा के अतिरिक्त और कौन करोड़ों कल्पों में भी छुड़ा सकता है?’

English

"Who, except the Self, could loosen the bonds of ignorance, desire, action and the rest, even in hundreds of crores of ages?"

अध्याय १

श्लोक 56

न योगेन न साङ्ख्येन कर्मणा नो न विद्यया ।ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा

na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā | brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā

हिन्दी अर्थ

‘न योग से, न सांख्य से, न कर्म से और न कोरी विद्या से—केवल ब्रह्म और आत्मा की एकता के साक्षात्कार से ही मोक्ष सिद्ध होता है, अन्य किसी प्रकार नहीं।’

English

"Not by yoga, not by Sankhya, not by works, and not by learning, but by the knowledge of the oneness of Brahman and the Self is liberation achieved, not otherwise."

अध्याय १

श्लोक 57

वीणाया रूपसौन्दर्यं तन्त्रीवादनसौष्ठवम् ।प्रजारञ्जनमात्रं तन्न साम्राज्याय कल्पते

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam | prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

‘वीणा का रूप-सौंदर्य और तंत्री-वादन की निपुणता केवल लोगों के मन को रिझाती है, उससे साम्राज्य की प्राप्ति नहीं होती।’

English

"The beauty of the lute's form and the skill of playing its strings only please people; they do not lead to sovereignty."

अध्याय १

श्लोक 58

वाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् ।वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam | vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye

हिन्दी अर्थ

‘वाणी की चतुरता, शब्दों की झड़ी, शास्त्रों की व्याख्या का कौशल और विद्वानों की विद्वत्ता—ये सब सांसारिक भोग और यश के साधन हैं, मोक्ष के नहीं।’

English

"Fluent speech, a shower of words, and skill in expounding the scriptures — such scholarship of scholars is for enjoyment, not for liberation."

अध्याय १

श्लोक 59

अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ।विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā | vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā

हिन्दी अर्थ

‘जब तक परमतत्त्व का ज्ञान न हो, तब तक शास्त्रों का अध्ययन निष्फल है; और जब परमतत्त्व का साक्षात्कार हो जाए, तब भी शास्त्रों का अध्ययन निष्फल ही रह जाता है।’

English

"When the Supreme Reality is not known, the study of scriptures is fruitless; and when the Supreme Reality is known, the study of scriptures is also fruitless."

अध्याय १

श्लोक 60

शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् ।अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञैस्तत्त्वमात्मनः

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam | ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

‘शब्दों का जाल एक विशाल वन के समान है जो चित्त को भटकाता है; अतः आत्मज्ञानी पुरुषों को प्रयत्नपूर्वक आत्म-तत्त्व को ही जानना चाहिए।’

English

"A net of words is a great forest that causes the mind to wander; therefore the knowers of the Reality should, with effort, know the truth of the Self."

अध्याय १

श्लोक 61

तत्त्वज्ञात्तत्त्व अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौषधं विना ।किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः

tattvajñāttattva ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā | kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ

हिन्दी अर्थ

‘अज्ञान-रूपी सर्प से डसे हुए पुरुष के लिए ब्रह्मज्ञान-रूपी औषधि के बिना वेदों, शास्त्रों, मंत्रों या सामान्य औषधियों से क्या लाभ?’

English

"For one bitten by the snake of ignorance, what use are Vedas, scriptures, mantras or medicines, without the medicine of the knowledge of Brahman?"

अध्याय १

श्लोक 62

न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः ।विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ | vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate

हिन्दी अर्थ

‘औषधि का केवल नाम लेने से रोग दूर नहीं होता, जब तक उसे पिया न जाए; वैसे ही अपरोक्ष आत्मानुभव के बिना केवल ब्रह्म शब्द कहने से कोई मुक्त नहीं होता।’

English

"A disease does not go merely by the word 'medicine' without drinking it; without direct experience, one is not liberated by the words 'Brahman'."

अध्याय १

श्लोक 63

अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः ।ब्रह्मशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम्

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ | brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām

हिन्दी अर्थ

‘दृश्य प्रपंच का लय किए बिना और आत्म-तत्त्व को जाने बिना केवल कोरे ब्रह्म-शब्दों के उच्चारण मात्र से मनुष्यों को मुक्ति कैसे मिल सकती है?’

English

"Without dissolving the visible world and without knowing the truth of the Self, how can there be liberation for men by mere words, whose only fruit is talk?"

अध्याय १

श्लोक 64

बाह्यशब्दैः अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् ।राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति

bāhyaśabdaiḥ akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam | rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati

हिन्दी अर्थ

‘शत्रुओं का विनाश किए बिना और राज्य के ऐश्वर्य को हस्तगत किए बिना केवल ‘मैं राजा हूँ’ कहने से कोई राजा नहीं बन जाता।’

English

"Without destroying enemies and without acquiring the wealth of the whole earth, one does not become a king by saying 'I am a king.'"

अध्याय १

श्लोक 65

आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलाद्युत्कर्षणं स्वीकृतिं निक्षेपः समपेक्षते न हि बहिःशब्दैस्तु निर्गच्छति ।तद्वद्ब्रह्मविदोपदेशमननध्यानादिभिर्लभ्यते मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati | tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ

हिन्दी अर्थ

‘भूमि में गड़े हुए धन को प्राप्त करने के लिए विश्वस्त व्यक्ति की वाणी, खुदाई, पत्थर आदि हटाना और स्वयं ग्रहण करना आवश्यक है; केवल ‘हे धन, बाहर आओ’ पुकारने से धन नहीं मिलता। वैसे ही ब्रह्मविदों के उपदेश, मनन और निदिध्यासन से माया से आच्छादित आत्म-तत्त्व उपलब्ध होता है, कुतर्कों से नहीं।’

English

"As buried treasure requires trustworthy words, digging, the lifting away of the stones above, and acceptance (taking it up), and does not come out by mere outer words — so the pure truth of the Self, hidden by the effect of illusion, is gained through the teaching of a knower of Brahman, reflection and meditation, and not by wrong reasonings."

अध्याय १

श्लोक 66

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये ।स्वैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादाविव पण्डितैः

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye | svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिए संसार-बन्धन से मुक्ति के लिए विद्वानों को पूरे प्रयत्न से स्वयं ही उद्योग करना चाहिए, जैसे रोग आदि के निवारण में।

English

"Therefore, for release from the bonds of worldly existence, the wise should make effort by themselves, as in a disease and the like."

अध्याय १

श्लोक 67

रोगादेरिव यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयाञ्छास्त्रविन्मतः ।सम्मतः सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः

rogāderiva yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | sammataḥ sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ

हिन्दी अर्थ

रोग आदि के प्रश्न की तरह जो प्रश्न तुमने आज किया है, वह श्रेष्ठ है, शास्त्रज्ञों को मान्य है, संक्षिप्त और गूढ़ अर्थ वाला है और मुमुक्षुओं के जानने योग्य है।

English

"The question you have asked today, like (a question about) a disease and the like, is excellent, approved by knowers of the scriptures, agreed upon, brief in form and of deep meaning, and it is to be known by seekers of liberation."

अध्याय १

श्लोक 68

शृणुष्वावहितो विद्वन्यन्मया समुदीर्यते ।तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे

śṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate | tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase

हिन्दी अर्थ

हे विद्वन्! मैं जो कहता हूँ उसे सावधान होकर सुनो; इसके सुनने से तुम शीघ्र ही संसार-बन्धन से मुक्त हो जाओगे।

English

"Listen attentively, wise one, to what I now say; by hearing it you will at once be freed from the bonds of worldly existence."

अध्याय १

श्लोक 69

मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु ।ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम्

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate vairāgyamatyantamanityavastuṣu | tataḥ śamaścāpi damastitikṣā nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam

हिन्दी अर्थ

मोक्ष का पहला हेतु अनित्य वस्तुओं में अत्यन्त वैराग्य बताया गया है; फिर शम, दम, तितिक्षा और आसक्त हुए सब कर्मों का भली-भाँति त्याग।

English

"The first cause of liberation is said to be extreme dispassion toward perishable things; then calmness, self-control, forbearance, and thorough renunciation of all the works one is engaged in."

अध्याय १

श्लोक 70

ततः श्रुतिस्तन्मननं सतत्त्वध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः ।ततोऽविकल्पं परमेत्य विद्वान् इहैव निर्वाणसुखं समृच्छति

tataḥ śrutistanmananaṃ satattvadhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ | tato'vikalpaṃ parametya vidvān ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati

हिन्दी अर्थ

फिर श्रवण, मनन और मुनि का चिरकाल तक नित्य-निरन्तर तत्त्व का ध्यान; तब विद्वान निर्विकल्प परम अवस्था को पाकर यहीं निर्वाण का सुख पा लेता है।

English

"Then hearing the scripture, reflection, and long, constant, unbroken meditation on the truth by the sage; then, attaining the supreme undifferentiated state, the wise one obtains the bliss of liberation right here."

अध्याय १

श्लोक 71

यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् ।तदुच्यते मया सम्यक् श्रुत्वात्मन्यवधारय

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam | taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya

हिन्दी अर्थ

जो तुम्हें अब जानना चाहिए — आत्मा और अनात्मा का विवेक — वह मैं भली-भाँति कहता हूँ; उसे सुनकर अपने भीतर दृढ़ करो।

English

"What you now need to know is the discrimination between the Self and the not-Self; I shall tell it fully — hear it and fix it in yourself."

अध्याय १

श्लोक 72

मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्मत्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् ।पादोरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैः अङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत्

majjāsthimedaḥpalaraktacarmatvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam | pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ aṅgairupāṅgairupayuktametat

हिन्दी अर्थ

यह शरीर मज्जा, अस्थि, मेद, मांस, रक्त, चर्म और त्वचा नामक धातुओं से युक्त है और पैर, जंघा, वक्ष, भुजा, पीठ, सिर आदि अंगों-उपांगों से सम्पन्न है।

English

"This (body) is composed of the substances called marrow, bone, fat, flesh, blood, skin and cuticle, and furnished with feet, thighs, chest, arms, back, head, and limbs and sub-limbs."

अध्याय १

श्लोक 73

अहम्ममेति प्रथितं शरीरं मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः ।नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि

ahammameti prathitaṃ śarīraṃ mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ | nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni

हिन्दी अर्थ

‘मैं’ और ‘मेरा’ के रूप में प्रसिद्ध, मोह का आश्रय यह शरीर विद्वानों द्वारा स्थूल कहा जाता है। आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी — ये सूक्ष्म भूत हैं।

English

"The body, known as 'I' and 'mine', the seat of delusion, is called by the wise the gross body. Space, air, fire, water and earth are the subtle elements."

अध्याय १

श्लोक 74

परस्परांशैर्मिलितानि भूत्वा स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः ।मात्रास्तदीया विषया भवन्ति शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः

parasparāṃśairmilitāni bhūtvā sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ | mātrāstadīyā viṣayā bhavanti śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ

हिन्दी अर्थ

परस्पर अंशों से मिलकर वे स्थूल बनते हैं और स्थूल शरीर के कारण होते हैं; उनकी मात्राएँ शब्द आदि पाँच विषय हैं, जो भोक्ता के सुख के लिए हैं।

English

"Mixed with parts of one another, they become gross and are the causes of the gross body; their fine measures, sound and the other five, are the objects, for the pleasure of the enjoyer."

अध्याय १

श्लोक 75

य एषु मूढा विषयेषु बद्धा रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन ।आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā rāgorupāśena sudurdamena | āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ svakarmadūtena javena nītāḥ

हिन्दी अर्थ

जो मूढ़ इन विषयों में राग की बड़ी और दुर्दमनीय रस्सी से बँधे हैं, वे अपने कर्म के दूत के वेग से खिंचे हुए ऊपर-नीचे आते-जाते रहते हैं।

English

"The deluded who are bound to these objects by the strong, hard-to-subdue cord of attachment go and come, down and up, carried swiftly by the messenger of their own karma."

अध्याय १

श्लोक 76

शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः ।कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीनभृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम्

śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ | kuraṅgamātaṅgapataṅgamīnabhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim

हिन्दी अर्थ

शब्द आदि पाँच में से एक-एक से बँधकर पाँच (प्राणी) — हिरन, हाथी, पतंगा, मछली और भौंरा — मृत्यु को प्राप्त हुए; तो पाँचों से जकड़े मनुष्य का क्या कहना?

English

"By the five — sound and the rest — five (creatures) have met death, each bound by its own quality: deer, elephant, moth, fish and bee. What then of a man, seized by all five?"

अध्याय १

श्लोक 77

दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषादपि ।विषं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम्

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi | viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam

हिन्दी अर्थ

विषय अपने दोष में काले साँप के विष से भी तीव्र है; विष केवल खाने वाले को मारता है, पर यह देखने वाले को भी आँख से मार देता है।

English

"The objects are worse in fault than the poison of a black snake: poison kills only the one who takes it, but this (the object) kills even the one who merely looks at it with his eyes."

अध्याय १

श्लोक 78

विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् ।स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः षट्शास्त्रवेद्यपि

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt | sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi

हिन्दी अर्थ

जो विषयों की आशा के उस महान पाश से मुक्त है जिसे त्यागना अत्यन्त कठिन है, वही मुक्ति के योग्य है, छह शास्त्रों का ज्ञाता होने पर भी दूसरा नहीं।

English

"He who is freed from the great noose of desire for objects, so hard to give up, alone is fit for liberation, and no other, even one who knows the six systems."

अध्याय १

श्लोक 79

आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून् भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् ।आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात्

āpātavairāgyavato mumukṣūn bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān | āśāgraho majjayate'ntarāle nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt

हिन्दी अर्थ

जो मुमुक्षु क्षणिक वैराग्य वाले हैं और संसार-सागर के पार जाने को उद्यत हैं, उन्हें आशा-रूपी मगर बीच में गले से पकड़कर वेग से लौटाकर डुबो देता है।

English

"For seekers of liberation who have only a passing dispassion and are trying to reach the farther shore of the ocean of existence, the crocodile of desire seizes them by the throat midway and drags them back by force."

अध्याय १

श्लोक 80

विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः ।स गच्छति भवाम्भोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ | sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसने ‘विषय’ नामक मगर को सुदृढ़ वैराग्य की तलवार से मार डाला, वह बिना बाधा के भवसागर के पार चला जाता है।

English

"He who has slain the crocodile called the object with the sword of true dispassion crosses the ocean of worldly existence free from obstacles."

अध्याय १

श्लोक 81

विषमविषयमार्गैर्गच्छतोऽनच्छबुद्धेः प्रतिपदमभियातो मृत्युरप्येष विद्धि ।हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि

viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi

हिन्दी अर्थ

अस्वच्छ बुद्धि वाले जो विषमय विषय-मार्गों पर चलते हैं, उनके लिए हर पग पर मृत्यु पास आती है — ऐसा जानो; पर जो हितैषी सज्जन गुरु के वचन और अपनी युक्ति से चलता है, उसे निश्चय ही फल की सिद्धि होती है — यह जानो।

English

"Know that for one of unclear mind who walks along the rough paths of objects, death approaches at every step; but for one who walks by the words of good and wise teachers and by his own reason, know that success comes truly."

अध्याय १

श्लोक 82

मोक्षस्य काङ्क्षा यदि वै तवास्ति त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा ।पीयूषवत्तोषदयाक्षमार्जवप्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात्

mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā | pīyūṣavattoṣadayākṣamārjavapraśāntidāntīrbhaja nityamādarāt

हिन्दी अर्थ

यदि तुम्हें मोक्ष की इच्छा है तो विषयों को विष की तरह दूर से ही त्याग दो; और सन्तोष, दया, क्षमा, सरलता, प्रशान्ति और दम का अमृत की तरह आदरपूर्वक सदा सेवन करो।

English

"If you have a desire for liberation, shun sense-objects from afar like poison, and always with reverence cultivate, like nectar, contentment, compassion, forgiveness, straightforwardness, tranquillity and self-control."

अध्याय १

श्लोक 83

अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्यं अनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् ।देहः परार्थोऽयममुष्य पोषणे यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam | dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe yaḥ sajjate sa svamanena hanti

हिन्दी अर्थ

जो अनादि अविद्या से उत्पन्न बन्धन से मुक्ति के लिए प्रतिक्षण करने योग्य कर्म को छोड़कर दूसरे के प्रयोजन वाले इस शरीर के पोषण में लगा रहता है, वह इसी से अपना नाश करता है।

English

"Whoever, giving up what must be done every moment for freedom from the bonds made by beginningless ignorance, is intent on nourishing this body — which exists for the sake of another — kills himself thereby."

अध्याय १

श्लोक 84

शरीरपोषणार्थी सन् य आत्मानं दिदृक्षति ।दिदृक्षते ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदीं तर्तुं स गच्छति

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | didṛkṣate grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

जो शरीर के पोषण की चाह रखता हुआ आत्मा को देखना चाहता है, वह उस मनुष्य के समान है जो मगर को लकड़ी समझकर पकड़कर नदी पार करने जाता है।

English

"He who, intent on nourishing the body, wishes to see the Self, is like one who seizes a crocodile, thinking it a log, in order to cross the river."

अध्याय १

श्लोक 85

स इच्छति मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु ।मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति

sa icchati moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu | moho vinirjito yena sa muktipadamarhati

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: मोह/भ्रम about शरीर/देह and the like is the great death of the seeker of मोक्ष. He who has conquered मोह/भ्रम is fit for the state of मोक्ष.।

English

"Delusion about the body and the like is the great death of the seeker of liberation. He who has conquered delusion is fit for the state of liberation."

अध्याय १

श्लोक 86

मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु ।यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम्

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu | yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

शरीर, पत्नी, पुत्र आदि में स्थित मोह — इस महामृत्यु को जीतो; जिसे जीतकर मुनि विष्णु के उस परम पद को प्राप्त होते हैं।

English

"Conquer delusion, the great death, about body, wife, children and the like; having conquered it, the sages reach that supreme abode of Vishnu."

अध्याय १

श्लोक 87

त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसङ्कुलम् ।पूर्णं मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam | pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ

हिन्दी अर्थ

त्वचा, मांस, रुधिर, नस, मेद, मज्जा और हड्डियों से भरा तथा मल-मूत्र से पूर्ण यह स्थूल शरीर निन्दनीय है।

English

"This gross body, a mass of skin, flesh, blood, sinew, fat, marrow and bone, full of urine and excrement, is contemptible."

अध्याय १

श्लोक 88

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा ।समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः ।अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā | samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ | avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वकर्म के अनुसार पंचीकृत स्थूल भूतों से उत्पन्न यह स्थूल शरीर आत्मा के भोग का आयतन है। इसकी अवस्था जाग्रत् है, क्योंकि उसमें स्थूल विषयों का अनुभव होता है।

English

"This gross body, produced from the gross elements after their fivefold combination, through past actions, is the abode of the Self's enjoyment. Its state is the waking state, in which gross objects are experienced."

अध्याय १

श्लोक 89

बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् ।करोति जीवः स्वयमेतदात्मना तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ srakcandanastryādivicitrarūpām | karoti jīvaḥ svayametadātmanā tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare

हिन्दी अर्थ

जीव बाह्य इन्द्रियों से माला, चन्दन, स्त्री आदि अनेक रूपों वाले स्थूल पदार्थों का सेवन स्वयं ही अपने आप से करता है; इसलिए जाग्रत् में इस शरीर की प्रधानता है।

English

"The soul, by the outer senses, serves gross objects of many kinds — garlands, sandal paste, women and the like — and does it all by itself; therefore the body is praised in the waking state."

अध्याय १

श्लोक 90

सर्वोऽपि बाह्यसंसारः पुरुषस्य यदाश्रयः ।विद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः

sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ | viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष का आश्रय यह स्थूल शरीर ही सारे बाह्य संसार का आधार है; इसे गृहस्थ के घर की तरह जानो।

English

"Know this gross body to be the house of the Person, on which the whole outer world depends, as a house is to a householder."

अध्याय १

श्लोक 91

स्थूलस्य सम्भवजरामरणानि धर्माः स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः ।वर्णाश्रमादिनियमा बहुधाऽऽमयाः स्युः पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः

sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ | varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ

हिन्दी अर्थ

जन्म, जरा, मृत्यु, स्थूलता आदि अनेक विधि की बाल्य आदि अवस्थाएँ, वर्णाश्रम आदि के नियम, अनेक रोग तथा पूजा, अपमान और बहुत मान आदि विशेषताएँ स्थूल शरीर के धर्म हैं।

English

"Birth, decay and death are properties of the gross body, and so are stoutness and many other conditions like childhood, the rules of castes and stages of life, the many diseases, and the special modes of worship, disrespect and honour."

अध्याय १

श्लोक 92

बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि घ्राणं च जिह्वा विषयावबोधनात् ।वाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थः कर्मेन्द्रियाणि प्रवणेन कर्मसु

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt | vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ karmendriyāṇi pravaṇena karmasu

हिन्दी अर्थ

श्रवण, त्वचा, नेत्र, नासिका और जिह्वा विषयों का बोध कराने से ज्ञानेन्द्रियाँ हैं; वाक्, हाथ, पैर, गुदा और उपस्थ कर्मों में प्रवृत्त होने से कर्मेन्द्रियाँ हैं।

English

"The organs of knowledge are ear, skin, eye, nose and tongue, because they make objects known; the organs of action are speech, hands, feet, anus and genital, because they are prone to act."

अध्याय १

श्लोक 93

प्रवणानि निगद्यतेऽन्तःकरणं मनोधीः अहङ्कृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः ।मनस्तु सङ्कल्पविकल्पनादिभिः बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः

pravaṇāni nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ | manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तःकरण अपनी वृत्तियों के अनुसार मन, बुद्धि, अहंकार और चित्त कहा जाता है। मन संकल्प-विकल्प आदि से, और बुद्धि पदार्थों का निश्चय करने के धर्म से (कही जाती है),

English

"The inner organ, called mind, intellect, ego and memory, is named by its functions: the mind by will and doubt, the intellect by its property of determining objects,"

अध्याय १

श्लोक 94

अत्राभिमानादहमित्यहङ्कृतिः ।स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्तम्

atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ | svārthānusandhānaguṇena cittam

हिन्दी अर्थ

इनमें अभिमान के कारण ‘मैं’ — यह अहंकार है; और अपने प्रयोजन के अनुसन्धान के गुण से चित्त।

English

"the ego by identification ('I') in these, and the memory by its property of seeking its own aims."

अध्याय १

श्लोक 95

प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः ।स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतिभेदात्सुवर्णसलिलादिवत्

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ | svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat

हिन्दी अर्थ

यही प्राण, वृत्ति-भेद से प्राण, अपान, व्यान, उदान और समान बनता है — जैसे सोना या जल अपने ही रूप-भेद से अनेक रूप धारण करते हैं।

English

"It is breath, which becomes prana, apana, vyana, udana and samana, by the difference of its functions, as gold and water take different forms."

अध्याय १

श्लोक 96

विकृतेर्भेदात्सुवर्णसलिलमिव वागादि पञ्च श्रवणादि पञ्च प्राणादि पञ्चाभ्रमुखानि पञ्च ।बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः

vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva vāgādi pañca śravaṇādi pañca prāṇādi pañcābhramukhāni pañca | buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ

हिन्दी अर्थ

वाणी आदि पाँच (कर्मेन्द्रियाँ), श्रवण आदि पाँच (ज्ञानेन्द्रियाँ), प्राण आदि पाँच, आकाश आदि पाँच (भूत), बुद्धि आदि (अन्तःकरण), अविद्या, काम और कर्म — इन आठ के समूह को पुर्यष्टक या सूक्ष्म शरीर कहते हैं।

English

"The five organs of speech and the rest, the five organs of hearing and the rest, the five breaths, the five elements beginning with space, intellect and the rest, ignorance, desire and action — these eight (groups) they call the subtle body."

अध्याय १

श्लोक 97

इदं शरीरं शृणु सूक्ष्मसंज्ञितं लिङ्गं त्वपञ्चीकृतभूतसम्भवम् ।सवासनं कर्मफलानुभावकं स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः

idaṃ śarīraṃ śṛṇu sūkṣmasaṃjñitaṃ liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam | savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अब सूक्ष्म नामक इस शरीर के विषय में सुनो — लिंग, जो अपंचीकृत भूतों से उत्पन्न होता है, वासना-सहित है, कर्मफल का अनुभव कराने वाला है और अपने अज्ञान से उत्पन्न आत्मा की अनादि उपाधि है।

English

"Hear now the body called subtle, the linga, produced from the unmixed elements, bearing its impressions, experiencing the fruit of actions — the beginningless, ignorance-caused limiting adjunct of the Self."

अध्याय १

श्लोक 98

स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र ।स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्रत् कालीननानाविधवासनाभिः

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra | svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वप्न इसकी विभक्त अवस्था है, जिसमें यह केवल अपने शेष-रूप से भासता है; स्वप्न में बुद्धि ही स्वयं जाग्रत् की तरह, भिन्न-भिन्न कालों की अनेक वासनाओं से,

English

"The dream is this (subtle body's) distinct state, in which it shines with only itself as remainder; in dream the intellect itself, in the waking manner, through the impressions of many kinds of times,"

अध्याय १

श्लोक 99

कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते यत्र स्वयं भाति ह्ययं परात्मा ।स्वयञ्ज्योतिरयं धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी न लिप्यते तत्कृतकर्मलेशैः ।कर्मलेपैः यस्मादसङ्गस्तत एव कर्मभिः न लिप्यते किञ्चिदुपाधिना कृतैः

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | svayañjyotirayaṃ dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

कर्ता आदि भाव को प्राप्त होकर शोभित होती है; वहाँ यह परमात्मा स्वयं भासता है — स्वयं-ज्योति, केवल बुद्धि की उपाधि वाला, सबका साक्षी, उसके किए कर्मों के लेशों से लिप्त नहीं होता — असंग होने से उपाधि द्वारा किए कर्मों से लिप्त नहीं होता।

English

"appears as agent and the rest, and shines; there the Supreme Self shines by itself — self-luminous, having the intellect alone as its limiting adjunct, the witness of all, untouched by the faint traces of actions done by it — unattached, therefore untouched by any action done through the adjunct."

अध्याय १

श्लोक 100

सर्वव्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्याच्चिदात्मनः पुंसः ।वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गोऽयम्

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ | vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam

हिन्दी अर्थ

यह लिंग-शरीर चिदात्मा पुरुष की समस्त क्रियाओं का साधन है, जैसे बढ़ई का बसूला आदि; उसी के द्वारा यह आत्मा असंग रहता है।

English

"This subtle body is the instrument of all activity of the Self, the Person of consciousness, like the carpenter's adze and the like; by it, the Self remains unattached."

अध्याय १

श्लोक 101

अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः ।बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ | bādhiryamūkatvamukhāstathaiva śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धापन, मन्दता और पटुता नेत्र के गुण-दोष के अनुसार उसके धर्म हैं; वैसे ही बहरापन, गूँगापन आदि श्रोत्र आदि के धर्म हैं — जानने वाले आत्मा के नहीं।

English

Blindness, dullness and sharpness are properties of the eye, according to its good or bad condition; so too deafness, dumbness and the like are properties of the ear and the other organs — not of the knower, the Self.

अध्याय १

श्लोक 102

उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणक्षुत्प्रस्यन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः ।प्रस्पन्दनाद्य् प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ञाः प्राणस्य धर्मावशनापिपासे

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣutprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | praspandanādy prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ prāṇasya dharmāvaśanāpipāse

हिन्दी अर्थ

उच्छ्वास, निःश्वास, जम्हाई, छींक, स्राव, उत्क्रमण (देह-त्याग) आदि क्रियाएँ प्राण के कर्म हैं — जानकार ऐसा कहते हैं; और भूख-प्यास प्राण के धर्म हैं।

English

Inhaling, exhaling, yawning, sneezing, secretion, departure and the like are the functions of the breath, say those who know; hunger and thirst are properties of the breath.

अध्याय १

श्लोक 103

अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि ।अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi | ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā

हिन्दी अर्थ

अन्तःकरण इन नेत्र आदि और शरीर में ‘मैं’ के अभिमान से चिदाभास के तेज के साथ स्थित रहता है।

English

The inner organ abides in these — the eye and the rest, and in the body — through the identification "I", with the light of reflected consciousness.

अध्याय १

श्लोक 104

अहङ्कारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् ।सत्त्वादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते

ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam | sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute

हिन्दी अर्थ

उसे अहंकार जानना चाहिए — यह कर्ता और भोक्ता का अभिमानी है; सत्त्व आदि गुणों के योग से यह तीनों अवस्थाओं को भोगता है।

English

That is to be known as ego, the agent and enjoyer with self-conceit; by its association with the qualities beginning with sattva, it goes through the three states.

अध्याय १

श्लोक 105

योगेनावस्थात्रितयम्श्नुते विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये ।सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः

yogenāvasthātritayamśnute viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye | sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

विषयों की अनुकूलता में वह सुखी होता है और प्रतिकूलता में दुःखी; सुख और दुःख उसके धर्म हैं, सदा आनन्द-स्वरूप आत्मा के नहीं।

English

When objects are favourable it is happy, when adverse it is unhappy; pleasure and pain are its properties, not of the Self, whose nature is ever bliss.

अध्याय १

श्लोक 106

आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः ।स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः ।तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ | svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ | tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana

हिन्दी अर्थ

विषय आत्मा के लिए ही प्रिय होता है, स्वयं प्रिय नहीं होता। चूँकि आत्मा ही सबको स्वयं सबसे प्रिय है, इसलिए आत्मा सदा आनन्द-स्वरूप है और उसे कभी दुःख नहीं होता।

English

An object is dear only for the sake of the Self; it is not dear in itself. Since the Self is by itself dearest to all, therefore the Self is ever bliss and has no pain at any time.

अध्याय १

श्लोक 107

यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दोऽनुभूयते ।श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate | śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati

हिन्दी अर्थ

सुषुप्ति में, जब कोई विषय नहीं होता, आत्मा के आनन्द का अनुभव होता है; जाग्रत् में श्रुति, प्रत्यक्ष, परम्परा और अनुमान इसकी पुष्टि करते हैं।

English

The bliss of the Self is experienced in deep sleep when there is no object; in the waking state scripture, direct perception, tradition and inference (confirm it).

अध्याय १

श्लोक 108

अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिः अनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा ।कार्यानुमेया सुधियैव माया यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ anādyavidyā triguṇātmikā parā | kāryānumeyā sudhiyaiva māyā yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate

हिन्दी अर्थ

‘अव्यक्त’ नाम की परमेश्वर की शक्ति, अनादि अविद्या, त्रिगुणात्मिका और परा, माया है — जो बुद्धिमानों द्वारा कार्य से अनुमान की जाती है और जिससे यह सारा जगत उत्पन्न होता है।

English

The supreme power of the Lord, called the Unmanifest, beginningless ignorance, made of the three qualities, is Maya — to be inferred by the wise from its effects — by which this whole world is brought forth.

अध्याय १

श्लोक 109

सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो ।साङ्गाप्यनङ्गा ह्युभयात्मिका नो महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा

sannāpyasannāpyubhayātmikā no bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no | sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no mahādbhutā'nirvacanīyarūpā

हिन्दी अर्थ

वह न सत् है, न असत्, न दोनों; न भिन्न है, न अभिन्न, न दोनों; न साङ्ग है, न निरंग, न दोनों — महा-अद्भुत और अनिर्वचनीय स्वरूप वाली।

English

It is neither existent nor non-existent nor both; neither different nor non-different nor both; neither with parts nor without parts nor both — wonderful, of an indescribable nature.

अध्याय १

श्लोक 110

शुद्धाद्वयब्रह्मविबोधनाश्या सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा ।रजस्तमःसत्त्वमिति प्रसिद्धा गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः

śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā sarpabhramo rajjuvivekato yathā | rajastamaḥsattvamiti prasiddhā guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ

हिन्दी अर्थ

शुद्ध अद्वय ब्रह्म के ज्ञान से वह वैसे नष्ट होती है जैसे रस्सी के विवेक से सर्प-भ्रम। रजस्, तमस् और सत्त्व — ये उसके प्रसिद्ध गुण अपने प्रसिद्ध कार्यों से जाने जाते हैं।

English

It is destroyed by the knowledge of pure, non-dual Brahman, as the snake-delusion by discrimination of the rope. Its qualities, famous as rajas, tamas and sattva, are known by their own effects.

अध्याय १

श्लोक 111

विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ।रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं दुःखादयो ये मनसो विकाराः

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī | rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ

हिन्दी अर्थ

रजस् की विक्षेप-शक्ति क्रियात्मिका है, जिससे यह पुरानी प्रवृत्ति फैली है। इसी से राग आदि और दुःख आदि मन के विकार सदा उत्पन्न होते हैं।

English

The projecting power belongs to rajas, of the nature of activity; from it the ancient stream of activity has flowed out. From it always arise passion and the like, and the pains and other modifications of the mind.

अध्याय १

श्लोक 112

कामः क्रोधो लोभदम्भाद्यसूया अहङ्कारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः ।धर्मा एते राजसाः पुम्प्रवृत्तिर्यस्मादेषा तद्रजो बन्धहेतुः

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ | dharmā ete rājasāḥ pumpravṛttiryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ

हिन्दी अर्थ

काम, क्रोध, लोभ, दम्भ, असूया, अहंकार, ईर्ष्या, मत्सर आदि घोर विकार रजस् के धर्म हैं, जिनसे पुरुष की प्रवृत्ति होती है; इसलिए रजस् बन्धन का हेतु है।

English

Desire, anger, greed, hypocrisy, envy, egoism, jealousy and the like are terrible; these are the properties of rajas, from which arises a person's activity; therefore rajas is the cause of bondage.

अध्याय १

श्लोक 113

यस्मादेतत्तद्रजो एषाऽऽवृतिर्नाम तमोगुणस्य शक्तिर्मया वस्त्ववभासतेऽन्यथा ।शक्तिर्यया सैषा निदानं पुरुषस्य संसृतेः विक्षेपशक्तेः प्रवणस्य हेतुः

yasmādetattadrajo eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ

हिन्दी अर्थ

तमोगुण की ‘आवृति’ नाम की शक्ति है, जिससे वस्तु अन्यथा भासती है। यही पुरुष के संसार का मूल कारण है और विक्षेप-शक्ति के प्रसार का हेतु है।

English

The power called veiling belongs to the quality of tamas, by which a thing appears otherwise than it is; this is the origin of a person's worldly existence, and the cause of the further spread of the projecting power.

अध्याय १

श्लोक 114

प्रसरस्य प्रज्ञावानपि पण्डितोऽपि चतुरोऽप्यत्यन्तसूक्ष्मात्मदृग्व्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा सम्बोधितोऽपि स्फुटम् ।भ्रान्त्यारोपितमेव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान् हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः

prasarasya prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛgvyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam | bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान, विद्वान और चतुर पुरुष भी, जिसकी अत्यन्त सूक्ष्म आत्म-दृष्टि को तमस् ने ग्रस लिया है, अनेक प्रकार से समझाए जाने पर भी स्पष्ट नहीं जानता; वह भ्रान्ति से आरोपित को ही भली-भाँति सत्य मानता और उसके गुणों का सहारा लेता है। हाय! दुरन्त तमस् की यह आवृति-शक्ति कितनी प्रबल और महान है!

English

Even a wise, learned and clever man, whose vision of the very subtle Self is licked by tamas, does not clearly understand though taught in many ways; he thinks what is imagined through delusion to be real and clings to its qualities. Alas, mighty is the great veiling power of the dreadful tamas!

अध्याय १

श्लोक 115

अभावना वा विपरीतभावनाऽसम्भावना विप्रतिपत्तिरस्याः ।संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम्

abhāvanā vā viparītabhāvanā'sambhāvanā vipratipattirasyāḥ | saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram

हिन्दी अर्थ

अभावना, विपरीत भावना, असम्भावना और विप्रतिपत्ति — ये इसके फल हैं। इनसे युक्त विक्षेप-शक्ति निश्चय ही नहीं छोड़ती और निरन्तर क्षीण करती है।

English

Non-conception, wrong conception, doubt and misapprehension are its (effects); the projecting power, joined with them, certainly does not let go and ceaselessly wears one out.

अध्याय १

श्लोक 116

अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्राप्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः ।एतैः प्रयुक्तो न हि वेत्ति किञ्चित् निद्रालुवत्स्तम्भवदेव तिष्ठति

ajñānamālasyajaḍatvanidrāpramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ | etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

अज्ञान, आलस्य, जड़ता, निद्रा, प्रमाद और मूढ़ता आदि तमोगुण के धर्म हैं; इनसे प्रेरित मनुष्य कुछ नहीं जानता और सोए हुए या खम्भे की तरह रहता है।

English

Ignorance, laziness, dullness, sleep, negligence, stupidity and the like are the properties of tamas; driven by them one knows nothing and remains like a sleeper or a post.

अध्याय १

श्लोक 117

सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते ।यत्रात्मबिम्बः प्रतिबिम्बितः सन् प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम्

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate | yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam

हिन्दी अर्थ

सत्त्व जल की तरह शुद्ध है, फिर भी उन दोनों (रज-तम) से मिलकर संसार-गति का साधन बनता है; उसमें प्रतिबिम्बित आत्मा सूर्य की तरह सारे जड़ जगत को प्रकाशित करता है।

English

Sattva is pure like water, yet when mixed with the two others it is fit to be a means of worldly movement; in it the reflection of the Self, shining, illumines the whole inert world like the sun.

अध्याय १

श्लोक 118

मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्माः त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः ।श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च दैवी च सम्पत्तिरसन्निवृत्तिः

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ | śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca daivī ca sampattirasannivṛttiḥ

हिन्दी अर्थ

मिश्र सत्त्व के धर्म विनम्रता आदि, यम-नियम आदि, श्रद्धा, भक्ति, मुमुक्षुता, दैवी सम्पत्ति और असत् से निवृत्ति हैं।

English

The properties of mixed sattva are humility and the like, the restraints and observances, faith, devotion, longing for liberation, divine wealth, and turning away from the unreal.

अध्याय १

श्लोक 119

विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः ।तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा यया सदानन्दरसं समृच्छति

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ | tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā yayā sadānandarasaṃ samṛcchati

हिन्दी अर्थ

विशुद्ध सत्त्व के गुण प्रसन्नता, आत्मानुभूति, परम शान्ति, तृप्ति, प्रहर्ष और परमात्मा में निष्ठा हैं, जिनसे मनुष्य सदा-आनन्द का रस पाता है।

English

The qualities of pure sattva are serenity, experience of one's own Self, supreme peace, contentment, great joy, and steadfastness in the Supreme Self, by which one attains the taste of ever-lasting bliss.

अध्याय १

श्लोक 120

अव्यक्तमेतत्त्रिगुणैर्निरुक्तं तत्कारणं नाम शरीरमात्मनः ।सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिः

avyaktametattriguṇairniruktaṃ tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ | suṣuptiretasya vibhaktyavasthā pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ

हिन्दी अर्थ

तीन गुणों वाला यह अव्यक्त आत्मा का ‘कारण’ नामक शरीर कहा गया है। सुषुप्ति इसकी विभक्त अवस्था है, जिसमें सब इन्द्रियों और बुद्धि की वृत्तियाँ लीन हो जाती हैं।

English

This Unmanifest, described as of three qualities, is called the causal body of the Self. Deep sleep is its distinct state, in which all activities of the senses and the intellect have dissolved.

अध्याय १

श्लोक 121

सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्तिः बीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः ।सुषुप्तिरेतस्य किल प्रतीतिः किञ्चिन्न वेद्मीति जगत्प्रसिद्धेः

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ bījātmanāvasthitireva buddheḥ | suṣuptiretasya kila pratītiḥ kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: The cessation of all kinds of ज्ञान, बुद्धि's abiding only in seed form — that is deep sleep, whose experience is known in the world by the statement "I knew nothing.।

English

The cessation of all kinds of knowledge, the intellect's abiding only in seed form — that is deep sleep, whose experience is known in the world by the statement "I knew nothing."

अध्याय १

श्लोक 122

देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादयः सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः ।व्योमादिभूतान्यखिलं च विश्वं अव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा

dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ | vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā

हिन्दी अर्थ

देह, इन्द्रिय, प्राण, मन, अहंकार आदि सब विकार, विषय, सुख आदि, आकाश आदि भूत और अव्यक्त पर्यन्त सारा विश्व — यह सब अनात्मा है।

English

Body, senses, breath, mind, ego and the rest, all modifications, objects, pleasure and the like, the elements beginning with space and the whole universe, up to the Unmanifest — all this is the not-Self.

अध्याय १

श्लोक 123

माया मायाकार्यं सर्वं महदादिदेहपर्यन्तम् ।असदिदमनात्मतत्त्वं विद्धि त्वं मरुमरीचिकाकल्पम्

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam | asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam

हिन्दी अर्थ

माया और महत्तत्त्व से लेकर देह तक माया का सारा कार्य — इस अनात्म-तत्त्व को मरुस्थल की मरीचिका की तरह असत् जानो।

English

Maya and all the effects of Maya, from the Great Principle down to the body — know this not-Self to be unreal, like a mirage in the desert.

अध्याय १

श्लोक 124

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः ।यद्विज्ञाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते

atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ | yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute

हिन्दी अर्थ

अब मैं तुम्हें परमात्मा का स्वरूप बताऊँगा, जिसे जानकर मनुष्य बन्धन से मुक्त होकर कैवल्य को प्राप्त होता है।

English

Now I shall tell you the nature of the Supreme Self, knowing which a man is freed from bondage and attains isolation.

अध्याय १

श्लोक 125

अस्ति कश्चित्स्वयं नित्यमहम्प्रत्ययलम्बनः ।अवस्थात्रयसाक्षी सन्पञ्चकोशविलक्षणः

asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ | avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कोई स्वयं-सिद्ध नित्य सत्ता है, जो ‘मैं’-प्रत्यय का आधार, तीनों अवस्थाओं का साक्षी और पाँचों कोशों से भिन्न है।

English

There is someone, self-existent and eternal, who is the ground of the sense of "I," the witness of the three states, and distinct from the five sheaths.

अध्याय १

श्लोक 126

यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम्

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu | buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam

हिन्दी अर्थ

जो जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति में सबको जानता है, बुद्धि और उसकी वृत्तियों की उपस्थिति और अनुपस्थिति को जानता है — यही ‘मैं’ है।

English

He who knows everything in the states of waking, dream and deep sleep — the presence and the absence of the intellect and its activities — this is the "I."

अध्याय १

श्लोक 127

यः पश्यति स्वयं सर्वं यं न पश्यति कश्चन ।किञ्चन यश्चेतयति बुद्ध्यादि न तद्यं चेतयत्ययम्

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | kiñcana yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: He who sees everything by himself, whom no one sees; who makes बुद्धि and the rest aware, but is not made aware by them.।

English

He who sees everything by himself, whom no one sees; who makes the intellect and the rest aware, but is not made aware by them.

अध्याय १

श्लोक 128

येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्याप्नोति किञ्चन ।आभारूपमिदं सर्वं यं भान्तमनुभात्ययम्

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana | ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam

हिन्दी अर्थ

जिससे यह विश्व व्याप्त है और जिसे कोई वस्तु व्याप्त नहीं करती; जिसके प्रकाश का प्रतिबिम्ब यह सब है और जो भासमान है, जिसके पीछे सब भासता है।

English

By whom this universe is pervaded, but whom nothing pervades; whose light all this reflects, and who, shining, is followed by all that shines.

अध्याय १

श्लोक 129

यस्य सन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः ।विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ | viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva

हिन्दी अर्थ

जिसकी सन्निधि-मात्र से देह, इन्द्रिय, मन और बुद्धि मानो प्रेरित होकर अपने-अपने विषयों में लगते हैं।

English

By whose mere presence the body, senses, mind and intellect go about their own objects as if impelled.

अध्याय १

श्लोक 130

अहङ्कारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः ।वेद्यन्ते घटवद्येन नित्यबोधस्वरूपिणा

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ | vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā

हिन्दी अर्थ

अहंकार से लेकर देह पर्यन्त और विषय-सुख आदि जिस नित्य-बोध-स्वरूप से घड़े की तरह जाने जाते हैं।

English

By whom, whose nature is eternal knowledge, are known, like a pot, the objects, pleasure and the like, from ego down to the body.

अध्याय १

श्लोक 131

एषोऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः ।सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो येनेषिता वागसवश्चरन्ति

eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ | sadaikarūpaḥ pratibodhamātro yeneṣitā vāgasavaścaranti

हिन्दी अर्थ

यह अन्तरात्मा, पुराण पुरुष, निरन्तर अखण्ड सुख का अनुभव, सदा एकरूप, केवल प्रतिबोध-मात्र है, जिसकी प्रेरणा से वाणी और प्राण विचरते हैं।

English

This inner Self, the ancient Person, of continuous, unbroken bliss, ever of one form, mere awareness — by him speech and the breaths, being sent, move.

अध्याय १

श्लोक 132

अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहायां अव्याकृताकाश उशत्प्रकाशः ।उरुप्रकाशः आकाश उच्चै रविवत्प्रकाशते स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन्

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | uruprakāśaḥ ākāśa uccai ravivatprakāśate svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan

हिन्दी अर्थ

यहीं, इस सत्त्वात्मक बुद्धि की गुहा में, अव्याकृत आकाश में वह देदीप्यमान प्रकाशित है; ऊँचे आकाश में सूर्य की तरह अपने तेज से इस विश्व को प्रकाशित करता है।

English

Here, in the cave of the intellect, whose nature is sattva, in the undifferentiated space, he shines radiant; like the sun, high in the sky, he illumines this universe by his own light.

अध्याय १

श्लोक 133

ज्ञाता मनोऽहङ्कृतिविक्रियाणां देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् ।अयोऽग्निवत्ताननुवर्तमानो न चेष्टते नो विकरोति किञ्चन

jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām | ayo'gnivattānanuvartamāno na ceṣṭate no vikaroti kiñcana

हिन्दी अर्थ

मन और अहंकार के विकारों का तथा देह, इन्द्रिय और प्राण द्वारा किए कर्मों का ज्ञाता वह लोहे में अग्नि की तरह उनका अनुसरण करता है, पर न चेष्टा करता है, न कुछ विकार करता है।

English

The knower of the modifications of mind and ego and of the actions performed by body, senses and breath, he follows them like fire in iron, but does not act and does not change at all.

अध्याय १

श्लोक 134

न जायते नो म्रियते न वर्धते न क्षीयते नो विकरोति नित्यः ।विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मिन्न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम्

na jāyate no mriyate na vardhate na kṣīyate no vikaroti nityaḥ | vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣminna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam

हिन्दी अर्थ

वह नित्य है — न जन्मता, न मरता, न बढ़ता, न घटता, न विकार को प्राप्त होता है; इस शरीर के विलीन होने पर भी वह विलीन नहीं होता, जैसे घड़े के फूटने पर आकाश।

English

He is not born, does not die, does not grow, does not decay, does not change; he is eternal. Even when this body dissolves, he does not dissolve, like the space in a pot.

अध्याय १

श्लोक 135

प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः ।विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्थास्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ | vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthāsvahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकृति और उसके विकारों से भिन्न, शुद्ध बोध-स्वभाव, इस सब सत्-असत् को भासित करता हुआ, निर्विशेष परमात्मा जाग्रत् आदि अवस्थाओं में बुद्धि के साक्षी रूप से साक्षात् ‘मैं-मैं’ के रूप में प्रकाशित होता है।

English

Different from Nature and its modifications, of the nature of pure awareness, revealing all this, existent and non-existent, without distinction, the Supreme Self shines in the states of waking and the rest, directly as "I, I," in the form of the witness of the intellect.

अध्याय १

श्लोक 136

नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानमात्मन्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् ।जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātmanyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt | janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ

हिन्दी अर्थ

नियमित मन से तुम बुद्धि की प्रसन्नता द्वारा इस अपने आत्मा को अपने भीतर साक्षात् ‘यह मैं हूँ’ जानो। जन्म-मरण की तरंगों वाले अपार संसार-सागर को पार करो और ब्रह्म-रूप में स्थित होकर कृतार्थ हो जाओ।

English

With a controlled mind, know directly this Self in your own self as "this is I," through the clearness of the intellect. Cross the shoreless ocean of worldly existence, with its waves of birth and death, become fulfilled, abiding as Brahman.

अध्याय १

श्लोक 137

अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध एषोऽस्य पुंसः प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसम्पातहेतुः ।येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत्

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ | yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat

हिन्दी अर्थ

अनात्मा में ‘मैं’ की यह बुद्धि इस पुरुष का बन्धन है, जो अज्ञान से आया और जन्म-मरण के क्लेशों में गिरने का कारण है; इसी से यह इस असत् शरीर को सत्य आत्मा मानकर पोषता, उबटन लगाता और विषयों से रक्षा करता है, जैसे रेशम का कीड़ा अपने तन्तुओं से।

English

The idea "I" in the not-Self is the bondage of this person, arisen from ignorance, the cause of falling into the pains of birth and death, by which he cherishes, anoints and guards this unreal body as if it were the Self, entangled by objects like a silkworm by its threads.

अध्याय १

श्लोक 138

अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा ।ततोऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकः ततो योऽसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शृणु सखे

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā | tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śṛṇu sakhe

हिन्दी अर्थ

तमस् के कारण मूढ़ में उस (आत्मा) की बुद्धि उससे भिन्न में उत्पन्न होती है, जैसे विवेक के अभाव में साँप में रस्सी की बुद्धि स्फुरित होती है; फिर अनर्थों का समूह उस पर टूट पड़ता है — हे सखे! सुनो, वह असत् का ग्रहण ही बन्धन है।

English

Through tamas, in the deluded, arises the notion of the (Self) in what is not that, as through lack of discrimination the idea of a rope flashes upon a snake; then a host of evils falls upon the man — listen, friend: this taking of the unreal (for the real) is bondage.

अध्याय १

श्लोक 139

अखण्डनित्याद्वयबोधशक्त्या स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् ।समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम्

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā sphurantamātmānamanantavaibhavam | samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā tamomayī rāhurivārkabimbam

हिन्दी अर्थ

अखण्ड, नित्य, अद्वय बोध की शक्ति से चमकते और अनन्त वैभव वाले आत्मा को यह तमोमयी आवृति-शक्ति वैसे ढक लेती है जैसे राहु सूर्य-बिम्ब को।

English

This veiling power, made of tamas, covers the Self, shining with the power of undivided, eternal, non-dual knowledge and of infinite glory, like Rahu covering the sun's disc.

अध्याय १

श्लोक 140

तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमान् अनात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति ।ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धनगुणैः परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati | tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त निर्मल तेज वाले अपने आत्मा के छिप जाने पर मनुष्य मोहवश अनात्मा शरीर को ‘मैं’ मान बैठता है; तब रजस् की ‘विक्षेप’ नामक महान शक्ति काम-क्रोध आदि बन्धन-गुणों से उसे अत्यन्त पीड़ित करती है।

English

When the Self, of most stainless radiance, is hidden, a man through delusion thinks the body, the not-Self, to be "I"; then the great power of rajas called projection torments him with the bonds of desire, anger and the like.

अध्याय १

श्लोक 141

महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो धियो नानावस्थां स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया ।नानावस्थाः अपारे संसारे विषयविषपूरे जलनिधौ निमज्योन्मज्यायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | nānāvasthāḥ apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ

हिन्दी अर्थ

महामोह-रूपी मगर के ग्रास से जिसका आत्म-बोध गल गया है, बुद्धि की अनेक अवस्थाओं का उनके गुणों से तादात्म्य करके स्वयं अभिनय करता हुआ यह कुबुद्धि मनुष्य विषय-विष से भरे अपार संसार-सागर में डूबता-उतराता बुरी गति से भटकता है।

English

Having lost the knowledge of the Self, seized by the crocodile of great delusion, this man of poor understanding, himself acting out the various states of the intellect by identification with its qualities, dives and rises in the shoreless ocean of worldly existence, filled with the poison of objects, and wanders on a bad path.

अध्याय १

श्लोक 142

भानुप्रभासञ्जनिताभ्रपङ्क्तिः भानुं तिरोधाय विजृम्भते यथा ।आत्मोदिताहङ्कृतिरात्मतत्त्वं तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम्

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā | ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam

हिन्दी अर्थ

जैसे सूर्य की प्रभा से उत्पन्न बादलों की पंक्ति सूर्य को ढककर फैलती है, वैसे ही आत्मा से उदित अहंकार आत्म-तत्त्व को ढककर स्वयं फैलता है।

English

As a bank of clouds produced by the sun's rays covers the sun and spreads, so the ego arising from the Self covers the truth of the Self and spreads.

अध्याय १

श्लोक 143

कवलितदिननाथे दुर्दिने सान्द्रमेघैः व्यथयति हिमझञ्झावायुरुग्रो यथैतान् ।अविरततमसाऽऽत्मन्यावृते मूढबुद्धिं क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रविक्षेपशक्तिः

kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān | aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे सघन मेघों से सूर्य के ढक जाने पर दुर्दिन में ठण्ड की उग्र आँधी इन्हें (प्राणियों को) पीड़ित करती है, वैसे ही निरन्तर अन्धकार से आत्मा के ढक जाने पर तीव्र विक्षेप-शक्ति मूढ़ बुद्धि को अनेक दुःखों से क्षीण कर देती है।

English

As on a dark day, when the sun is swallowed by dense clouds, the fierce cold storm-wind torments them, so, when the Self is covered by unbroken darkness, the sharp power of projection wears out the deluded mind with many sorrows.

अध्याय १

श्लोक 144

एताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः ।याभ्यां विमोहितो देहं मत्वाऽऽत्मानं भ्रमत्ययम्

etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ | yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam

हिन्दी अर्थ

इन्हीं दोनों शक्तियों से पुरुष को बन्धन प्राप्त हुआ है, जिनसे मोहित होकर यह देह को आत्मा मानकर भटकता है।

English

It is through these two powers that bondage has come upon man, by which, deluded, he thinks the body to be the Self and wanders.

अध्याय १

श्लोक 145

बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो रागः पल्लवमम्बु कर्म तु वपुः स्कन्धोऽसवः शाखिकाः ।अग्राणीन्द्रियसंहतिश्च विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ | agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ

हिन्दी अर्थ

संसार-वृक्ष का बीज तमस् है; देह में आत्मबुद्धि अंकुर है; राग पल्लव; कर्म जल; शरीर तना; प्राण शाखाएँ; इन्द्रिय-समूह टहनियाँ; विषय फूल; अनेक कर्मों से उत्पन्न दुःख अनेक प्रकार का फल है; और इसमें भोक्ता जीव पक्षी है।

English

Tamas is the seed of the tree of worldly existence; the idea of the body as the Self is the sprout; attachment the tender leaves; action the water; the body the trunk; the breaths the branches; the collection of senses the twigs; objects the flowers; suffering the fruit, of many kinds, born of various actions; and the individual soul, the enjoyer, is the bird in it.

अध्याय १

श्लोक 146

अज्ञानमूलोऽयमनात्मबन्धो नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः ।जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःखप्रवाहपातं जनयत्यमुष्य

ajñānamūlo'yamanātmabandho naisargiko'nādirananta īritaḥ | janmāpyayavyādhijarādiduḥkhapravāhapātaṃ janayatyamuṣya

हिन्दी अर्थ

अज्ञान-मूल वाला यह अनात्म-बन्धन स्वाभाविक, अनादि और अनन्त कहा गया है; यह इस जीव के लिए जन्म, मृत्यु, रोग, जरा आदि दुःखों के प्रवाह-पात को उत्पन्न करता है।

English

This bondage to the not-Self, rooted in ignorance, is called natural, beginningless and endless; it produces for the soul a flood of the sufferings of birth, death, disease, old age and so on.

अध्याय १

श्लोक 147

नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः ।विवेकविज्ञानमहासिना विना धातुः प्रसादेन शितेन मञ्जुना

nāstrairna śastrairanilena vahninā chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ | vivekavijñānamahāsinā vinā dhātuḥ prasādena śitena mañjunā

हिन्दी अर्थ

इसे न अस्त्र, न शस्त्र, न वायु, न अग्नि और न करोड़ों कर्म काट सकते हैं; केवल विधाता की कृपा से प्राप्त विवेक-विज्ञान की तीक्ष्ण और मनोहर महा-तलवार के बिना।

English

It cannot be cut by missiles or weapons, by wind or fire, or by crores of works; only by the great sword of discriminating knowledge, sharp and polished, by the grace of the Creator.

अध्याय १

श्लोक 148

श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्म निष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य ।विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदनं तेनैव संसारसमूलनाशः

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya | viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसकी मति केवल श्रुति-प्रमाण में है, उसकी स्वधर्म-निष्ठा होती है और उसी से आत्म-शुद्धि; शुद्ध बुद्धि वाले को परमात्मा का ज्ञान होता है और उसी से संसार का मूलसहित नाश।

English

For one whose mind holds only to the authority of scripture, there is steadfastness in his own duty, and by that alone comes the purification of the self; for one of pure intellect, knowledge of the Supreme Self, and by that alone the uprooting of worldly existence.

अध्याय १

श्लोक 149

कोशैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति ।निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवालपटलैरिवाम्बु वापीस्थम्

kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti | nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham

हिन्दी अर्थ

अन्नमय आदि पाँच कोशों से ढका आत्मा नहीं भासता, जैसे अपनी ही शक्ति से उत्पन्न काई की परत से ढका तालाब का जल।

English

The Self, covered by the five sheaths beginning with the food-made, does not shine — as water in a tank does not, covered by a layer of moss produced by its own power.

अध्याय १

श्लोक 150

तच्छैवालापनये सम्यक् सलिलं प्रतीयते शुद्धम् ।तृष्णासन्तापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham | tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ

हिन्दी अर्थ

उस काई के हटने पर शुद्ध जल भली-भाँति दिखाई देता है, जो प्यास की तपन हरता है और तुरन्त परम सुख देता है।

English

When that moss is removed, the pure water is properly seen, which removes the heat of thirst and at once gives supreme happiness to a person.

अध्याय १

श्लोक 151

पञ्चानामपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः ।नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयञ्ज्योतिः

pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ | nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ

हिन्दी अर्थ

पाँचों कोशों के बाधित होने पर यह शुद्ध आत्मा प्रकाशित होता है — नित्य आनन्द-रस वाला, प्रत्यक्-रूप, परम और स्वयं-ज्योति।

English

When the five sheaths are set aside, this (Self) shines — pure, of one taste of eternal bliss, the inmost, the supreme, self-luminous.

अध्याय १

श्लोक 152

आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा ।तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम्

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā | tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam

हिन्दी अर्थ

विद्वान को बन्धन से मुक्ति के लिए आत्मा-अनात्मा का विवेक करना चाहिए; उसी से अपने सच्चिदानन्द स्वरूप को जानकर मनुष्य आनन्दमय होता है।

English

Discrimination between the Self and the not-Self is to be practised by the wise for release from bondage; by it alone one becomes blissful, having known one's own being-consciousness-bliss.

अध्याय १

श्लोक 153

मुञ्जादिषीकामिव दृश्यवर्गात् प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् ।विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्वं तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः

muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam | vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ

हिन्दी अर्थ

जो मूँज से सींक की तरह दृश्य-समूह से प्रत्यक्-आत्मा को — असंग और अक्रिय को — अलग करके और सबको उसी में विलीन करके उसी आत्म-रूप से स्थित रहता है, वह मुक्त है।

English

He who, separating the Self from the visible world, as a reed's inner stalk from its sheath — the inmost Self, unattached, actionless — and dissolving everything in it, stays as that Self, is liberated.

अध्याय १

श्लोक 154

देहोऽयमन्नभवनोऽन्नमयस्तु कोशश्चान्नेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः ।ह्यन्नेन त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशिर्नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः

deho'yamannabhavano'nnamayastu kośaścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | hyannena tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśirnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ

हिन्दी अर्थ

यह देह अन्न से उत्पन्न है, अन्नमय कोश है; अन्न से जीता और उसके बिना नष्ट हो जाता है; त्वचा, मांस, रुधिर, अस्थि और मल का ढेर यह शरीर नित्य-शुद्ध आत्मा कदापि नहीं हो सकता।

English

This body, the dwelling of food, the sheath made of food, lives by food and perishes without it; being a heap of skin, flesh, blood, bone and dung, it cannot possibly be the ever-pure Self.

अध्याय १

श्लोक 155

पूर्वं जनेरधिमृतेरपि नायमस्ति जातक्षणः क्षणगुणोऽनियतस्वभावः ।नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता

pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ | naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā

हिन्दी अर्थ

जन्म से पहले और मृत्यु के बाद यह नहीं था; जन्म के क्षण से ही है, क्षण-भंगुर, अनियत स्वभाव वाला, अनेक, जड़ और घड़े की तरह दृश्य; भावों के विकारों को जानने वाला स्वात्मा यह कैसे हो सकता है?

English

It did not exist before birth and does not after death; it exists only from the moment of birth, momentary in quality, of unfixed nature, not single, inert, seen like a pot. How can it be the Self, the knower of changes of things?

अध्याय १

श्लोक 156

पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गेऽपि जीवनात् ।तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt | tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ

हिन्दी अर्थ

हाथ-पैर आदि वाला देह आत्मा नहीं है, क्योंकि अंग-हीन होने पर भी जीवन रहता है और उन-उन इन्द्रियों की शक्ति नष्ट नहीं होती; नियामक नियम्य नहीं होता।

English

The body with hands, feet and the like is not the Self, because life persists even when a limb is missing, and because the powers (of the organs) do not perish; the ruler is not to be ruled (by them).

अध्याय १

श्लोक 157

देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः ।सत एव स्वतःसिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ | sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

देह, उसके धर्म, कर्म और अवस्थाओं के साक्षी आत्मा की उनसे विलक्षणता, सत् होने से ही, स्वतःसिद्ध है।

English

The Self, the witness of the body, its properties, its actions and its states, has a distinctness from them that is self-evident, being the Real.

अध्याय १

श्लोक 158

शल्यराशिर्मांसलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मलः ।कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ | kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

हड्डियों का ढेर, मांस से लिपा, मल से भरा और अत्यन्त अशुद्ध यह शरीर, उससे विलक्षण जानने वाला कैसे हो सकता है?

English

A heap of bones, smeared with flesh, full of filth, exceedingly impure — how can this be the knower, who is different from it?

अध्याय १

श्लोक 159

त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशावहम्मतिं मूढजनः करोति ।विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो निजस्वरूपं परमार्थभूतम्

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśāvahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti | vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam

हिन्दी अर्थ

त्वचा, मांस, मेद, अस्थि और मल के ढेर में मूढ़ जन ‘मैं’ की बुद्धि करता है; विचारशील पुरुष अपने परमार्थ-रूप स्वरूप को उससे विलक्षण जानता है।

English

Fools take a heap of skin, flesh, fat, bone and excrement to be "I"; the thoughtful person knows his own nature, the ultimate reality, as different.

अध्याय १

श्लोक 160

देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धिः देहे च जीवे विदुषस्त्वहन्धीः ।विवेकविज्ञानवतो महात्मनो ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि

deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ | vivekavijñānavato mahātmano brahmāhamityeva matiḥ sadātmani

हिन्दी अर्थ

यह देह अन्न का कार्य होने से अन्नमय कोश कहलाती है; अन्न से उत्पन्न होकर अन्न से ही जीवित रहती है और अन्न के अभाव में नष्ट हो जाती है। यह चर्म, मांस, रक्त, अस्थि और मल का पुंज है; यह कभी स्वयं नित्य, शुद्ध परमात्मा नहीं हो सकती।

English

"I am the body" is the idea of the ignorant; for the (half-)learned, "I" is in the body and the soul; for the great soul with discriminating knowledge, the conviction "I am Brahman" is in the true Self.

अध्याय १

श्लोक 161

अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशौ ।सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे कुरुष्व शान्तिं परमां भजस्व

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau | sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva

हिन्दी अर्थ

हे मूढ़-बुद्धि! त्वचा, मांस, मेद, अस्थि और मल के इस ढेर में आत्म-बुद्धि छोड़ दे; सर्वात्मा, निर्विकल्प ब्रह्म में बुद्धि लगा और परम शान्ति का सेवन कर।

English

Give up, O dull-witted, the idea of the Self in this heap of skin, flesh, fat, bone and excrement; fix it in Brahman, the Self of all, free of distinctions, and attain supreme peace.

अध्याय १

श्लोक 162

देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां विद्वानहन्तां न जहाति यावत् ।तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ताप्यस्त्वेष वेदान्तनयान्तदर्शी

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ vidvānahantāṃ na jahāti yāvat | tāvanna tasyāsti vimuktivārtāpyastveṣa vedāntanayāntadarśī

हिन्दी अर्थ

जब तक विद्वान देह-इन्द्रिय आदि असत् वस्तुओं में भ्रम से उत्पन्न अहंता को नहीं छोड़ता, तब तक वह वेदान्त-न्याय का पारंगत होकर भी मुक्ति की बात तक का अधिकारी नहीं।

English

As long as the wise man does not give up the sense of "I" born of delusion in the unreal body, senses and the rest, so long there is no talk of liberation for him, even if he sees the end of the Vedanta reasoning.

अध्याय १

श्लोक 163

छायाशरीरे प्रतिबिम्बगात्रे यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिताङ्गे ।यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचिज्जीवच्छरीरे च तथैव माऽस्तु

chāyāśarīre pratibimbagātre yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge | yathātmabuddhistava nāsti kācijjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: As you have no sense of self in the shadow-body, शरीर/देह of a reflection, the dream-body, or in a body imagined in the heart, so let it not be in the living body.।

English

As you have no sense of self in the shadow-body, the body of a reflection, the dream-body, or in a body imagined in the heart, so let it not be in the living body.

अध्याय १

श्लोक 164

देहात्मधीरेव नृणामसद्धियां जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् ।यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात् त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा

dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ janmādiduḥkhaprabhavasya bījam | yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt tyakte tu citte na punarbhavāśā

हिन्दी अर्थ

असत् बुद्धि वाले मनुष्यों की देह में आत्म-बुद्धि ही जन्म आदि दुःखों की उत्पत्ति का बीज है; इसलिए तुम प्रयत्नपूर्वक इसे त्याग दो — उस चित्त के त्यागने पर फिर पुनर्जन्म की आशा नहीं रहती।

English

The idea of the body as the Self is the seed of the pain of birth and the rest for people of wrong understanding; therefore give it up with effort — when that mind is given up, there is no hope of rebirth.

अध्याय १

श्लोक 165

कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चितोऽयं प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः ॥ येनात्मवानन्नमयोऽनुपूर्णः प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ || yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ pravartate'sau sakalakriyāsu

हिन्दी अर्थ

पाँच कर्मेन्द्रियों से युक्त यह प्राण ‘प्राणमय’ कोश है, जिससे अन्नमय (शरीर) भरा हुआ सब क्रियाओं में प्रवृत्त होता है।

English

This breath, joined with the five organs of action, is the sheath made of breath, by which the food-made (sheath), fully pervaded, acts in all its activities.

अध्याय १

श्लोक 166

नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो गन्ताऽऽगन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः ।यस्मात्किञ्चित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं स्वं वान्यं वा किञ्चन नित्यं परतन्त्रः

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ | yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणमय भी आत्मा नहीं है; वह वायु का विकार है, वायु की तरह भीतर-बाहर आता-जाता है; क्योंकि वह कहीं कुछ नहीं जानता — न इष्ट, न अनिष्ट, न अपना, न पराया — और सदा परतन्त्र है।

English

The Self is not the breath-made either; it is a modification of air, going and coming like the wind, within and without, since it knows nothing anywhere — of what is desired or undesired, of itself or another — being always dependent on another.

अध्याय १

श्लोक 167

ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्यात् कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः ।संज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयांस्तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजृम्भते यः

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ | saṃjñādibhedakalanākalito balīyāṃstatpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानेन्द्रियाँ और मन मिलकर ‘मनोमय’ कोश बनता है, जो ‘मैं’ और ‘मेरा’ के रूप में वस्तुओं के भेद का कारण है; नाम आदि के भेदों से बना यह बलवान कोश अपने पहले वाले कोश को भरकर फैलता है।

English

The organs of knowledge together with the mind form the mind-made sheath, the cause of the division of things into "mine" and "I," strong, made of distinctions such as names; it swells filling the sheath before it.

अध्याय १

श्लोक 168

अनुपूर्य पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः प्रचीयमानो विषयाज्यधारया ।जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैः मनोमयाग्निर्दहति प्रपञ्चम्

anupūrya pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ pracīyamāno viṣayājyadhārayā | jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ manomayāgnirdahati prapañcam

हिन्दी अर्थ

पाँच इन्द्रिय-रूपी पाँच होताओं से पोषित, विषय-रूपी घृत की धारा से बढ़ता हुआ, अनेक वासना-रूपी ईंधन से धधकता हुआ मनोमय अग्नि प्रपंच को जलाता है।

English

Fed by the five organs, the five priests, with the stream of ghee that is objects, blazing with the fuel of many habit-impressions, the mind-made fire burns up the world.

अध्याय १

श्लोक 169

मनोमयोऽग्निर्दहति न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः ।तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं विजृम्भितेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते

manomayo'gnirdahati na hyastyavidyā manaso'tiriktā mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ | tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate

हिन्दी अर्थ

मनोमय अग्नि जलाता है; मन से अलग कोई अविद्या नहीं — मन ही अविद्या है, संसार-बन्धन का हेतु; उसके नष्ट होने पर सब नष्ट होता है, और उसके फैलने पर सब फैलता है।

English

The mind-made fire burns; there is no ignorance other than the mind — the mind itself is ignorance, the cause of bondage; when it is destroyed everything is destroyed, and when it spreads everything spreads.

अध्याय १

श्लोक 170

स्वप्नेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या भोक्त्रादिविश्वं मन एव सर्वम् ।तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषः तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम्

svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam | tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam

हिन्दी अर्थ

स्वप्न में, जहाँ कोई अर्थ नहीं है, मन ही अपनी शक्ति से भोक्ता आदि सारा विश्व रच लेता है। जाग्रत् में भी वैसा ही है, कोई भेद नहीं; यह सब मन का ही विस्तार है।

English

In dream, where there are no objects, the mind alone creates by its own power the whole world of enjoyer and the rest. In the same way in waking there is no difference; all this is the expansion of the mind.

अध्याय १

श्लोक 171

सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने नैवास्ति किञ्चित्सकलप्रसिद्धेः ।अतो मनःकल्पित एव पुंसः संसार एतस्य न वस्तुतोऽस्ति

suṣuptikāle manasi pralīne naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ | ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ saṃsāra etasya na vastuto'sti

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: In deep sleep, when मन has dissolved, nothing exists, as is universally known. Hence the संसार of a person is only imagined by मन and has no reality.।

English

In deep sleep, when the mind has dissolved, nothing exists, as is universally known. Hence the worldly existence of a person is only imagined by the mind and has no reality.

अध्याय १

श्लोक 172

वायुनाऽऽनीयते मेघः पुनस्तेनैव नीयते ।मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते

vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate

हिन्दी अर्थ

वायु से बादल लाया जाता है और उसी से फिर उड़ा दिया जाता है; वैसे ही मन से बन्धन कल्पित होता है और उसी से मोक्ष भी।

English

The cloud is brought by the wind and again carried off by that same wind; bondage is imagined by the mind, and by the same, liberation.

अध्याय १

श्लोक 173

देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं बध्नाति तेन पुरुषं पशुवद्गुणेन ।वैरस्यमत्र विषवत् सुविधाय पश्चाद् एनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात्

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena | vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt

हिन्दी अर्थ

देह आदि सब विषयों में राग की कल्पना करके मन पुरुष को पशु की तरह रस्सी से बाँधता है; फिर उन्हीं में विष की तरह विरसता उत्पन्न करके वही मन उसे बन्धन से छुड़ा देता है।

English

Having imagined attachment to the body and all objects, it binds the person like a beast with a rope; then, having made them distasteful like poison, that same mind releases him from bondage.

अध्याय १

श्लोक 174

तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तोः बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने ।बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणैः मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम्

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne | bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam

हिन्दी अर्थ

इसलिए प्राणी के बन्धन और मोक्ष के विधान में मन ही कारण है — रजोगुण से मलिन होकर बन्धन का हेतु, और रज-तम से रहित शुद्ध होकर मोक्ष का।

English

Therefore the mind is the cause of a creature's bondage and liberation: stained by the quality of rajas it is the cause of bondage; pure, free of rajas and tamas, of liberation.

अध्याय १

श्लोक 175

विवेकवैराग्यगुणातिरेकाच्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै ।भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षोस्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे

vivekavairāgyaguṇātirekācchuddhatvamāsādya mano vimuktyai | bhavatyato buddhimato mumukṣostābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre

हिन्दी अर्थ

विवेक और वैराग्य गुणों की अधिकता से मन शुद्धि पाकर मुक्ति के योग्य हो जाता है; इसलिए बुद्धिमान मुमुक्षु को पहले इन दोनों को दृढ़ करना चाहिए।

English

Through the excess of discrimination and dispassion, the mind attains purity and becomes fit for liberation; hence the wise seeker of liberation must first make these two firm.

अध्याय १

श्लोक 176

मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु ।चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu | caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

मन नाम का एक महान बाघ है जो विषय-रूपी वन की भूमि में घूमता है; जो साधु मुमुक्षु हैं, वे वहाँ न जाएँ।

English

The mind is a great tiger that roams in the forest-lands of objects; let the good who desire liberation not go there.

अध्याय १

श्लोक 177

मनः प्रसूते विषयानशेषान् स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः ।शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान् गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम्

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ | śarīravarṇāśramajātibhedān guṇakriyāhetuphalāni nityam

हिन्दी अर्थ

मन भोक्ता के लिए स्थूल और सूक्ष्म रूप से सब विषयों को उत्पन्न करता है; तथा शरीर, वर्ण, आश्रम, जाति के भेद और गुण, क्रिया, हेतु और फल भी सदा उत्पन्न करता है।

English

The mind gives rise to all objects for the enjoyer — gross and subtle — and to the divisions of body, caste, stage of life and birth, and always to qualities, actions, causes and results.

अध्याय १

श्लोक 178

असङ्गचिद्रूपममुं विमोह्य देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबद्ध्य ।अहम्ममेति भ्रमयत्यजस्रं मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya | ahammameti bhramayatyajasraṃ manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu

हिन्दी अर्थ

असंग चिद्रूप आत्मा को मोहित करके, देह, इन्द्रिय और प्राण के गुणों से बाँधकर मन ‘मैं’ और ‘मेरा’ के भाव से उसे अपने कर्मों और फल-भोगों में निरन्तर भटकाता है।

English

Deluding this attachment-free consciousness, binding it with the qualities of body, senses and breath, the mind makes it wander ceaselessly with "I" and "mine" in its own works and enjoyment of results.

अध्याय १

श्लोक 179

अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृतिः अध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः ।रजस्तमोदोषवतोऽविवेकिनो जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत्

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ | rajastamodoṣavato'vivekino janmādiduḥkhasya nidānametat

हिन्दी अर्थ

अध्यास (आरोप) के दोष से पुरुष का संसार है; अध्यास का बन्धन भी इसी मन ने कल्पित किया है। रज-तम के दोषों वाले विवेकहीन के लिए यही जन्म आदि दुःख का मूल कारण है।

English

A person's worldly existence is due to the fault of superimposition; the bondage of superimposition is imagined by this (mind) alone. For the undiscriminating one with the faults of rajas and tamas, this is the cause of the pain of birth and the rest.

अध्याय १

श्लोक 180

अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः ।येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम्

ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ | yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

इसीलिए तत्त्वदर्शी पण्डित मन को ‘अविद्या’ कहते हैं, जिससे विश्व वैसे घुमाया जाता है जैसे वायु से बादलों का समूह।

English

Therefore the wise, seers of the truth, call the mind ignorance, by which the world is made to whirl like a mass of clouds by the wind.

अध्याय १

श्लोक 181

तन्मनःशोधनं कार्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा ।विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā | viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate

हिन्दी अर्थ

मुमुक्षु को प्रयत्नपूर्वक उस मन का शोधन करना चाहिए; इसके शुद्ध होने पर मुक्ति हथेली पर रखे फल की तरह हो जाती है।

English

That mind should be purified with effort by the seeker of liberation; when it is pure, liberation is like a fruit in the palm of the hand.

अध्याय १

श्लोक 182

मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं निर्मूल्य सन्न्यस्य च सर्वकर्म ।सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो रजःस्वभावं स धुनोति बुद्धेः

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ nirmūlya sannyasya ca sarvakarma | sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ

हिन्दी अर्थ

जो मोक्ष में एकमात्र आसक्ति से विषयों के राग को जड़ से उखाड़कर और सब कर्मों का संन्यास करके सच्ची श्रद्धा से श्रवण आदि में निष्ठा रखता है, वह बुद्धि के रजोगुण-स्वभाव को झाड़ देता है।

English

He who, through sole attachment to liberation, has uprooted desire for objects and renounced all works, and who, with true faith, is devoted to hearing and the rest, shakes off the rajas-nature of the intellect.

अध्याय १

श्लोक 183

मनोमयो नापि भवेत्परात्मा ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् ।दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोः द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः

manomayo nāpi bhavetparātmā hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt | duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

मनोमय कोश भी परमात्मा नहीं हो सकता, क्योंकि उसका आदि-अन्त है, परिणामी है, दुःखरूप है और विषय है; जबकि द्रष्टा कभी दृश्य रूप में नहीं देखा जाता।

English

The mind-made (sheath) cannot be the Supreme Self either, because it has beginning and end, is subject to change, is of the nature of pain, and is an object; for the seer is never seen as an object.

अध्याय १

श्लोक 184

बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः ।विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम्

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ | vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam

हिन्दी अर्थ

ज्ञानेन्द्रियों और अपनी वृत्तियों सहित बुद्धि, जिसका लक्षण कर्तृत्व है, ‘विज्ञानमय कोश’ है और पुरुष के संसार का कारण है।

English

The intellect with the organs of knowledge and its functions, characterised by agency, is the knowledge-made sheath, the cause of a person's worldly existence.

अध्याय १

श्लोक 185

अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः विज्ञानसंज्ञः प्रकृतेर्विकारः ।ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम्

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ vijñānasaṃjñaḥ prakṛtervikāraḥ | jñānakriyāvānahamityajasraṃ dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam

हिन्दी अर्थ

चित् के प्रतिबिम्ब की शक्ति का अनुसरण करने वाला, प्रकृति का ‘विज्ञान’ नामक विकार, ज्ञान और क्रिया वाला ‘मैं हूँ’ — इस प्रकार देह-इन्द्रिय आदि में निरन्तर अत्यन्त अभिमान करता है।

English

Following the reflected power of consciousness, the modification of Nature called knowledge, endowed with knowledge and action, constantly and intensely identifies itself as "I" with body, senses and the rest.

अध्याय १

श्लोक 186

अनादिकालोऽयमहंस्वभावो जीवः समस्तव्यवहारवोढा ।करोति कर्माण्यपि पूर्ववासनः पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि

anādikālo'yamahaṃsvabhāvo jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā | karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni

हिन्दी अर्थ

अनादि काल से ‘अहं’ स्वभाव वाला यह जीव सब व्यवहार का वहन करने वाला है; पूर्व-वासनाओं के साथ वह पुण्य-पाप कर्म करता है और उनके फल भोगता है।

English

This soul, of the nature of "I," from beginningless time, carries on all activity; with past impressions it performs deeds, meritorious and otherwise, and their results.

अध्याय १

श्लोक 187

भुङ्क्ते विचित्रास्वपि योनिषु व्रजन्नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः ।अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः

bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vrajannāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ | asyaiva vijñānamayasya jāgratsvapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ

हिन्दी अर्थ

वह विचित्र योनियों में जाता-आता, नीचे-ऊपर निकलता हुआ भोगता है; इसी विज्ञानमय की जाग्रत्, स्वप्न आदि अवस्थाएँ और सुख-दुःख का भोग है।

English

It enjoys in varied births, going and coming, going out down and up; to this knowledge-made one belong the states of waking, dream and the rest, and the experience of pleasure and pain.

अध्याय १

श्लोक 188

देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्मगुणाभिमानः सततं ममेति ।विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः प्रकृष्टसान्निध्यवशात्परात्मनः ।अतो भवत्येष उपाधिरस्य यदात्मधीः संसरति भ्रमेण

dehādiniṣṭhāśramadharmakarmaguṇābhimānaḥ satataṃ mameti | vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ | ato bhavatyeṣa upādhirasya yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa

हिन्दी अर्थ

देह आदि में स्थित आश्रम-धर्म, कर्म और गुणों का सदा ‘मेरा’ ऐसा अभिमान — यह विज्ञान-कोश, परमात्मा की निकट सन्निधि के कारण अत्यन्त प्रकाशमान है; इसीलिए यह इसकी उपाधि बनता है, जिससे आत्मा की बुद्धि भ्रम से संसार में भटकती है।

English

The pride in duties and works belonging to body and stage of life, constantly "mine" — this knowledge-sheath, very luminous through the close proximity of the Supreme Self, becomes its limiting adjunct, so that through delusion the Self's notion of itself falls into transmigration.

अध्याय १

श्लोक 189

योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्ययं ज्योतिः ।स्फुरत्स्वयञ्ज्योतिः कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | sphuratsvayañjyotiḥ kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ

हिन्दी अर्थ

यह विज्ञानमय जो प्राणों में और हृदय में स्फुरित होता है, ज्योति है; स्वयं-ज्योति और कूटस्थ आत्मा उपाधि में स्थित होकर कर्ता और भोक्ता बन जाता है।

English

This knowledge-made one that shines in the breaths and the heart is a light; being self-luminous and unchanging, the Self, abiding in the adjunct, becomes agent and enjoyer.

अध्याय १

श्लोक 190

स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धेः तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः ।सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वयं स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ | sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva

हिन्दी अर्थ

तादात्म्य के दोष से बुद्धि द्वारा स्वयं सीमित होकर, सर्वात्मक होते हुए भी आत्मा अपने को मिथ्या ही अपने से अलग देखता है, जैसे मिट्टी के घड़े।

English

Having, by the fault of identification, come to be limited by the intellect, the Self, though the Self of all, falsely sees itself as separate from itself, like pots made of clay.

अध्याय १

श्लोक 191

उपाधिसम्बन्धवशात्परात्मा ह्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः ।ऽप्युपाधि अयोविकारानविकारिवह्निवत् सदैकरूपोऽपि परः स्वभावात्

upādhisambandhavaśātparātmā hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | 'pyupādhi ayovikārānavikārivahnivat sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt

हिन्दी अर्थ

उपाधि के सम्बन्ध से परमात्मा उपाधि के धर्मों को अनुभव करता-सा लगता है, जैसे अग्नि लोहे के विकारों को; यद्यपि स्वभाव से वह सदा एकरूप, परम और विकार-रहित है।

English

By connection with the adjunct, the Supreme Self appears to have the adjunct's properties, as fire appears to have the properties of the iron it heats — though by nature ever of one form, supreme, unchanging.

अध्याय १

श्लोक 192

शिष्य उवाच ।भ्रमेणाप्यन्यथा वाऽस्तु जीवभावः परात्मनः ।तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इष्यते

śiṣya uvāca | bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ | tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate

हिन्दी अर्थ

शिष्य ने कहा — भ्रम से हो या अन्यथा, परमात्मा का जीव-भाव हो; उसकी उपाधि के अनादि होने से अनादि का नाश नहीं माना जाता।

English

The disciple said: Whether through delusion or otherwise, let the soul's state be that of the Supreme Self; since its adjunct is beginningless, what is beginningless is not held to be destroyed.

अध्याय १

श्लोक 193

अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्या भवति संसृतिः ।न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद

ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ | na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada

हिन्दी अर्थ

इसलिए उसका जीव-भाव भी नित्य है और संसार निवृत्त नहीं होगा; तो हे श्रीगुरो! मेरी मुक्ति कैसे होगी? कहिए।

English

Therefore for it the state of individual soul is also eternal, and worldly existence would not cease; then how is there liberation for me? Tell me, revered teacher.

अध्याय १

श्लोक 194

श्रीगुरुरुवाच ।सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन्सावधानेन तच्छृणु ।प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना

śrīgururuvāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu | prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā

हिन्दी अर्थ

श्रीगुरु ने कहा — हे विद्वन्! तुमने ठीक पूछा; सावधान होकर सुनो। भ्रान्ति से मोहित की गई कल्पना प्रामाणिक नहीं होती।

English

The revered teacher said: You have asked well, wise one; listen with attention: a conception made by one deluded by error is not valid.

अध्याय १

श्लोक 195

भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः ।न घटेतार्थसम्बन्धो नभसो नीलतादिवत्

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ | na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat

हिन्दी अर्थ

असंग, निष्क्रिय और निराकार आत्मा का भ्रान्ति के बिना विषयों से सम्बन्ध नहीं घट सकता, जैसे आकाश का नीलापन।

English

Without delusion, no connection with objects could arise for the unattached, actionless, formless Self, as with blueness in space.

अध्याय १

श्लोक 196

स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः ।भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो मोहापाये नास्त्यवस्तुस्वभावात्

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ | bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt

हिन्दी अर्थ

अपने ही द्रष्टा, निर्गुण, अक्रिय, प्रत्यक्-बोध और आनन्द रूप आत्मा का, भ्रान्ति से प्राप्त जीव-भाव सत्य नहीं है; मोह के हटने पर वह नहीं रहता, क्योंकि वह असत् वस्तु का स्वभाव है।

English

The individual-soul state reached by delusion, of the seer, who is his own self — without qualities, without action, whose nature is the inner awareness and bliss of the intellect — is not true; with the removal of delusion it does not exist, since it is of the nature of the unreal.

अध्याय १

श्लोक 197

यावद्भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् ।रज्ज्वां सर्पो भ्रान्तिकालीन एव भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽपि तद्वत्

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt | rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat

हिन्दी अर्थ

जब तक भ्रान्ति है तभी तक मिथ्या ज्ञान से बढ़े और प्रमाद से बने इसका अस्तित्व है; रस्सी में सर्प भ्रान्ति के समय ही रहता है, भ्रान्ति के नाश पर साँप भी नहीं रहता — वैसे ही यहाँ।

English

As long as the delusion, so long is its existence, born of false knowledge and negligence; the snake in the rope lasts only as long as the delusion, and with the destruction of the delusion the snake is no more — so too here.

अध्याय १

श्लोक 198

सर्पोऽस्ति अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेष्यते ।उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि

sarpo'sti anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate | utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: The beginninglessness of अविद्या/अज्ञान is admitted, and so of its effect; but when ज्ञान has arisen, what is due to अविद्या/अज्ञान, though beginningless, (ends).।

English

The beginninglessness of ignorance is admitted, and so of its effect; but when knowledge has arisen, what is due to ignorance, though beginningless, (ends).

अध्याय १

श्लोक 199

प्रबोधे स्वप्नवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति ।अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम्

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati | anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam

हिन्दी अर्थ

जागने पर स्वप्न की तरह सब कुछ मूल सहित नष्ट हो जाता है; यह अनादि होने पर भी नित्य नहीं है, जैसे प्रागभाव स्पष्ट है।

English

On awakening, everything, like a dream, is destroyed together with its root; though beginningless, this is not eternal — clearly, like prior non-existence.

अध्याय १

श्लोक 200

अनादेरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः ।यद्बुद्ध्युपाधिसम्बन्धात्परिकल्पितमात्मनि

anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ | yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani

हिन्दी अर्थ

अनादि का भी नाश देखा जाता है, जैसे प्रागभाव का; जो आत्मा में बुद्धि-उपाधि के सम्बन्ध से कल्पित हुआ है —

English

Even of the beginningless, destruction is seen — as of prior non-existence — that which is imagined in the Self through connection with the adjunct of the intellect.

अध्याय १

श्लोक 201

जीवत्वं न ततोऽन्यस्तु स्वरूपेण विलक्षणः ।ततोऽन्यत्तु सम्बन्धस्त्वात्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः

jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | tato'nyattu sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ

हिन्दी अर्थ

जीवत्व उससे अलग नहीं है, क्योंकि आत्मा स्वरूप से उससे विलक्षण है; आत्मा का बुद्धि के साथ जो सम्बन्ध है, वह मिथ्या ज्ञान से पहले का है।

English

The state of being an individual soul is not different from that (Self), for the Self is by nature distinct from it; the connection of the Self with the intellect is preceded by false knowledge.

अध्याय १

श्लोक 202

सम्बन्धः स्वात्मनो विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा ।ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम्

sambandhaḥ svātmano vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā | brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam

हिन्दी अर्थ

आत्मा के सम्बन्ध की निवृत्ति सम्यक् ज्ञान से ही होती है, अन्यथा नहीं; श्रुति के अनुसार ब्रह्म और आत्मा की एकता का विज्ञान ही सम्यक् ज्ञान है।

English

The cessation of that connection of the Self comes only through right knowledge, not otherwise. The knowledge of the oneness of Brahman and the Self is right knowledge, according to scripture.

अध्याय १

श्लोक 203

तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति ।ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मसदात्मनोः

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati | tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ

हिन्दी अर्थ

वह आत्मा और अनात्मा के सम्यक् विवेक से ही सिद्ध होता है; इसलिए प्रत्यगात्मा और असत् आत्मा का विवेक करना चाहिए।

English

That is accomplished only by right discrimination between the Self and the not-Self; therefore discrimination is to be practised between the inner Self and the unreal self.

अध्याय १

श्लोक 204

प्रत्यगात्मासदात्मनोः जलं पङ्कवदत्यन्तं पङ्कापाये जलं स्फुटम् ।पङ्कवदस्पष्टं यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः

pratyagātmāsadātmanoḥ jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | paṅkavadaspaṣṭaṃ yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे कीचड़ से भरा जल कीचड़ के हट जाने पर स्पष्ट हो जाता है, कीचड़ जैसा अस्पष्ट भासता हुआ भी, वैसे ही दोष के अभाव में आत्मा भी स्पष्ट प्रकाश वाला हो जाता है।

English

As water, very muddy, becomes clear when the mud is removed, though it appeared as if unclear like the mud, so the Self too, when its impurity is absent, shines clearly.

अध्याय १

श्लोक 205

असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुटं प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः ।ततो निरासः करणीय एव सदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ pratītiretasya bhavetpratīcaḥ | tato nirāsaḥ karaṇīya eva sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ

हिन्दी अर्थ

असत् की निवृत्ति होने पर इस प्रत्यगात्मा की सत्-आत्मा के रूप में स्पष्ट प्रतीति होती है; इसलिए सत्-आत्मा से अलग ‘अहं’ आदि वस्तु का निराकरण अवश्य करना चाहिए।

English

When the unreal is removed, the recognition of this inner Self as the real Self becomes clear; therefore the rejection of the "I" and the like, the unreal self, is certainly to be done.

अध्याय १

श्लोक 206

असदात्मनः अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् ।विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः ।दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते

asadātmanaḥ ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk | vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ | dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: Therefore this (ज्ञान-sheath) cannot be परमात्मा, though called "ज्ञान-made": because it changes, is inert, is limited, is an object, is inconstant — what is not नित्य cannot be held नित्य.।

English

Therefore this (knowledge-sheath) cannot be the Supreme Self, though called "knowledge-made": because it changes, is inert, is limited, is an object, is inconstant — what is not eternal cannot be held eternal.

अध्याय १

श्लोक 207

आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः ।पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं सर्वो नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ | puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

आनन्द के प्रतिबिम्ब से स्पर्श की गई, तमस् से बढ़ी हुई वृत्ति ‘आनन्दमय’ है, जिसके गुण प्रिय आदि हैं और जो इष्ट वस्तु के लाभ के समय उदित होती है; पुण्यवानों को पुण्य के अनुभव में वह आनन्द-रूप में स्वयं भासती है, जिसमें सब देहधारी बिना प्रयत्न के आनन्दित होते हैं।

English

The mental state, touched by the reflection of bliss and swollen with tamas, is the bliss-made (sheath), with qualities like fondness, arising on the gain of a desired object; it shines in the experience of merit for the virtuous, as bliss itself, in which every embodied being rejoices without effort.

अध्याय १

श्लोक 208

भूत्वा नन्दति आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा ।स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसन्दर्शनादिना

bhūtvā nandati ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā | svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā

हिन्दी अर्थ

आनन्दमय कोश की स्फूर्ति सुषुप्ति में प्रबल होती है; स्वप्न और जाग्रत् में इष्ट-दर्शन आदि से थोड़ी।

English

The bliss-sheath has its strongest manifestation in deep sleep; in dream and waking it is faint, through the sight of a desired object and the like.

अध्याय १

श्लोक 209

नैवायमानन्दमयः परात्मा सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् ।कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया विकारसङ्घातसमाहितत्वात्

naivāyamānandamayaḥ parātmā sopādhikatvātprakṛtervikārāt | kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā vikārasaṅghātasamāhitatvāt

हिन्दी अर्थ

यह आनन्दमय परमात्मा नहीं हो सकता, क्योंकि वह उपाधि वाला, प्रकृति का विकार, कार्य, पुण्य-क्रिया का फल और विकारों के समूह से बना है।

English

This bliss-made (sheath) is not the Supreme Self, because it has an adjunct, is a modification of Nature, is an effect, results from good deeds, and consists of an aggregate of modifications.

अध्याय १

श्लोक 210

पञ्चानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः श्रुतेः ।युक्तितः कृते तन्निषेधावधि साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते

pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | yuktitaḥ kṛte tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate

हिन्दी अर्थ

जैसे घट के टूटने पर घटाकाश विशुद्ध महाकाश ही हो जाता है, वैसे ही उपाधियों के लीन होने पर ज्ञानी पुरुष साक्षात् परब्रह्म ही हो जाता है।

English

When all five sheaths have been denied, by reasoning and by scripture, what remains at the end of the denial is the witness, of the nature of awareness.

अध्याय १

श्लोक 211

तन्निषेधावधिः योऽयमात्मा स्वयञ्ज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः ।अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरञ्जनः ।सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता

tanniṣedhāvadhiḥ yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ | avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ | sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā

हिन्दी अर्थ

जो यह आत्मा स्वयं-ज्योति, पाँचों कोशों से विलक्षण, तीनों अवस्थाओं का साक्षी, निर्विकार और निरंजन, सदा आनन्द-रूप है — उसे विद्वान अपने आत्म-रूप में जाने।

English

This Self — self-luminous, distinct from the five sheaths, the witness of the three states, unchanging and stainless, ever blissful — is to be known by the wise as his own Self.

अध्याय १

श्लोक 212

शिष्य उवाच ।मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्वेतेषु पञ्चसु ।सर्वाभावं विना किञ्चिन्न पश्याम्यत्र हे गुरो ।विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनाऽऽत्मविपश्चिता

śiṣya uvāca | mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu | sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro | vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā

हिन्दी अर्थ

शिष्य ने कहा — हे गुरो! इन पाँचों कोशों को मिथ्या कहकर निषिद्ध कर देने पर मुझे यहाँ सर्वाभाव के सिवा कुछ दिखाई नहीं देता; तो स्वात्मा द्वारा ज्ञानी के जानने योग्य कौन-सी वस्तु शेष है?

English

The disciple said: "Master, when these five sheaths have been denied as unreal, I see nothing here but the absence of everything. What real thing is there left to be known by the wise one through the Self?"

अध्याय १

श्लोक 213

स्वात्मनात्र विपश्चिता श्रीगुरुरुवाच ।सत्यमुक्तं त्वया विद्वन्निपुणोऽसि विचारणे ।अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यनु

svātmanātra vipaścitā śrīgururuvāca | satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe | ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu

हिन्दी अर्थ

श्रीगुरु ने कहा — तुमने ठीक कहा, विद्वन्! तुम विचार में निपुण हो; ‘अहं’ आदि विकार तुम्हारे हैं, उनका अभाव भी इसी प्रकार जाना जाता है।

English

The revered teacher said: "You say truly, wise one; you are skilled in reasoning. The modifications beginning with 'I' are yours (to be denied), and their absence too, is known likewise."

अध्याय १

श्लोक 214

ऽयमप्यथ सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते ।तमात्मानं वेदितारं विद्धि बुद्ध्या सुसूक्ष्मया

'yamapyatha sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate | tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā

हिन्दी अर्थ

जिसके द्वारा ये सब अनुभव किए जाते हैं और जो स्वयं अनुभव नहीं किया जाता, उस जानने वाले आत्मा को अत्यन्त सूक्ष्म बुद्धि से जानो।

English

"That by which all these are experienced, and which is itself not experienced — know that Self, the knower, with a very subtle mind."

अध्याय १

श्लोक 215

तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते ।कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्वं नोपयुज्यते

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate | kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate

हिन्दी अर्थ

जो-जो जिसके द्वारा अनुभव किया जाता है, वह उसका साक्षिक होता है; जो वस्तु किसी के द्वारा अनुभव ही नहीं की गई, उसके लिए साक्षी का कोई उपयोग नहीं।

English

"Whatever is experienced by anything has that (experiencer) as its witness; where a thing is not experienced by anyone, there is no use for a witness."

अध्याय १

श्लोक 216

नोपपद्यते असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते ।अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः

nopapadyate asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate | ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ

हिन्दी अर्थ

यह स्वसाक्षिक भाव किसी और में नहीं हो सकता, क्योंकि वह स्वयं अनुभव किया जाता है; इसलिए परम प्रत्यगात्मा स्वयं साक्षात् है, दूसरा नहीं।

English

"This state of being one's own witness is not possible for anything else, since it is experienced by itself; therefore the supreme is directly the inner Self, and nothing else."

अध्याय १

श्लोक 217

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नैकधा ।स्फुरन्नेकधा नानाकारविकारभागिन इमान् पश्यन्नहन्धीमुखान् नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | sphurannekadhā nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi

हिन्दी अर्थ

जो जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति में अत्यन्त स्पष्ट रूप से, प्रत्यक्-रूप से, भीतर ‘मैं-मैं’ के रूप में अनेक प्रकार से प्रकाशित होता है और अहंकार-प्रधान इन विकारों को देखता हुआ नित्य आनन्द-चैतन्य रूप से चमकता है — उसे अपने हृदय में अपना जानो।

English

"That which shines forth so clearly in waking, dream and deep sleep, as the inner Self, ever flashing within as 'I, I' in many ways, seeing all these modifications of various forms, headed by the sense of 'I', and shining as eternal bliss and consciousness — know this as your own in the heart."

अध्याय १

श्लोक 218

घटोदके बिम्बितमर्कबिम्बमालोक्य मूढो रविमेव मन्यते ।तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं भ्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते

ghaṭodake bimbitamarkabimbamālokya mūḍho ravimeva manyate | tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate

हिन्दी अर्थ

घड़े के जल में प्रतिबिम्बित सूर्य को देखकर मूढ़ उसे ही सूर्य मान लेता है; वैसे ही उपाधि में स्थित चिदाभास को जड़ मनुष्य भ्रान्ति से ‘मैं’ मान बैठता है।

English

"Seeing the disc of the sun reflected in the water of a pot, the fool takes it for the sun itself; so the dull one, through delusion, takes the reflected consciousness abiding in the adjunct as 'I'."

अध्याय १

श्लोक 219

घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं विहाय सर्वं विनिरीक्ष्यतेऽर्कः ।दिवि वीक्ष्यतेऽर्कः तटस्थ एतत्त्रितयावभासकः स्वयम्प्रकाशो विदुषा यथा तथा

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | divi vīkṣyate'rkaḥ taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ svayamprakāśo viduṣā yathā tathā

हिन्दी अर्थ

घड़े, जल और उसमें स्थित सूर्य-प्रतिबिम्ब को छोड़कर आकाश में स्थित सूर्य को देखा जाता है, जो इन तीनों का प्रकाशक है; वैसे ही विद्वान के लिए आत्मा स्वयं-प्रकाश है।

English

"Leaving aside the pot, the water and the sun's image in it, one looks at the sun in the sky, which, standing apart, illumines these three; so, for the wise, the Self is self-luminous."

अध्याय १

श्लोक 220

देहं धियं चित्प्रतिबिम्बमेवं विसृज्य बुद्धौ निहितं गुहायाम् ।द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम्

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām | draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार देह, बुद्धि और चित् के प्रतिबिम्ब को छोड़कर, बुद्धि की गुहा में स्थित द्रष्टा, अखण्ड बोध, सबके प्रकाशक और सत्-असत् से विलक्षण आत्मा को —

English

"Thus, having set aside the body, the intellect and the reflection of consciousness, and finding the Self that dwells in the cave of the intellect — the seer, of undivided knowledge, the light of all, distinct from being and non-being —"

अध्याय १

श्लोक 221

नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमात्मनः ।विज्ञाय सम्यङ्निजरूपमेतत् पुमान् विपाप्मा विरजो विमृत्युः

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ | vijñāya samyaṅnijarūpametat pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ

हिन्दी अर्थ

नित्य, विभु, सर्वगत, अति सूक्ष्म, भीतर-बाहर शून्य और अपने से अभिन्न जानकर, जिसने अपने इस स्वरूप को भली-भाँति जान लिया, वह पुरुष पाप-रहित, निर्मल और अमर होकर

English

"eternal, all-pervading, omnipresent, very subtle, empty of inside and outside, non-different from oneself — a man who has rightly known this own form of himself,"

अध्याय १

श्लोक 222

विशोक आनन्दघनो विपश्चित् स्वयं कुतश्चिन्न बिभेति कश्चित् ।नान्योऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्तेः विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः

viśoka ānandaghano vipaścit svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit | nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ

हिन्दी अर्थ

शोक-रहित, आनन्द-घन, ज्ञानी बन जाता है; वह स्वयं किसी से नहीं डरता। मुमुक्षु के लिए अपने तत्त्व को जाने बिना संसार-बन्धन से मुक्ति का दूसरा कोई मार्ग नहीं।

English

"becomes free from sin, stain and death, free from sorrow, a mass of bliss, a knower; he fears nothing from anything. There is no other way for the seeker of liberation from the bonds of worldly existence than knowing his own truth."

अध्याय १

श्लोक 223

ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् ।येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म सम्पद्यते बुधैः

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam | yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म से अभिन्नता का विज्ञान ही भवमोक्ष का कारण है, जिससे विद्वान अद्वितीय आनन्द-रूप ब्रह्म को प्राप्त होते हैं।

English

"The knowledge of one's non-difference from Brahman is the cause of release from worldly existence, by which the wise attain Brahman, the non-dual bliss."

अध्याय १

श्लोक 224

सम्पद्यते बुधः ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः ।विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः

sampadyate budhaḥ brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ | vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म-भूत विद्वान संसार में फिर नहीं लौटता; इसलिए आत्मा की ब्रह्म से अभिन्नता को भली-भाँति जानना चाहिए।

English

"One who has become Brahman does not return to worldly existence; therefore the non-difference of the Self from Brahman must be rightly known."

अध्याय १

श्लोक 225

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतःसिद्धम् ।नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham | nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati

हिन्दी अर्थ

सत्य, ज्ञान, अनन्त, विशुद्ध, परम, स्वतःसिद्ध, नित्य आनन्द के एकरस, प्रत्यगात्मा से अभिन्न, निरन्तर ब्रह्म की जय हो।

English

"Brahman — truth, knowledge, infinite, pure, supreme, self-established, of one taste of eternal bliss, non-different from the inner Self, unbroken — is victorious."

अध्याय १

श्लोक 226

सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् ।न ह्यन्यदस्ति किञ्चित् सम्यक् परमार्थतत्त्वबोधदशायाम्

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt | na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām

हिन्दी अर्थ

जो न स्थूल है, न सूक्ष्म, न ह्रस्व, न दीर्घ, जो विकार-रहित, अव्यय और सत्य-ज्ञान-आनंद स्वरूप है, वही परब्रह्म तुम हो—ऐसा तुम अपने हृदय में अनुभव करो।

English

"This is the supreme non-duality, since there is nothing else apart from itself. Nothing else at all exists, in the state of right knowledge of the ultimate truth."

अध्याय १

श्लोक 227

परतत्त्वबोधसुदशायाम् यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् ।तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम्

paratattvabodhasudaśāyām yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt | tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam

हिन्दी अर्थ

परतत्त्व-बोध की सुन्दर दशा में — यह जो सम्पूर्ण विश्व अज्ञान से अनेक रूपों में प्रतीत होता है, वह सब सब भावना-दोषों के हट जाने पर ब्रह्म ही है।

English

"This whole universe, appearing in many forms through ignorance — all that is only Brahman, when the fault of every false imagination has been cast away."

अध्याय १

श्लोक 228

मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् ।न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः कुतो मृषा कल्पितनाममात्रः

mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt | na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ

हिन्दी अर्थ

घड़ा मिट्टी का कार्य होने पर भी मिट्टी से भिन्न नहीं है; सर्वत्र वह मिट्टी का ही स्वरूप है। घड़े का रूप अलग नहीं है; तो घड़ा केवल झूठा कल्पित नाम ही है।

English

"A pot, though an effect of clay, is not different from clay; everywhere it is only the nature of clay. The form of a pot exists nowhere apart; so how is a pot anything but a name falsely imagined?"

अध्याय १

श्लोक 229

केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं घटस्य सन्दर्शयितुं न शक्यते ।अतो घटः कल्पित एव मोहान्मृदेव सत्यं परमार्थभूतम्

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate | ato ghaṭaḥ kalpita eva mohānmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam

हिन्दी अर्थ

घड़े का स्वरूप मिट्टी से भिन्न दिखाने में कोई समर्थ नहीं; इसलिए घड़ा मोह से कल्पित ही है — मिट्टी ही सत्य, परमार्थ-रूप है।

English

"No one can show the pot as something different from clay; therefore the pot is only imagined through delusion — clay alone is true, the ultimate reality."

अध्याय १

श्लोक 230

सद्ब्रह्मकार्यं सकलं सदेवं तन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति ।सन्मात्रमेतन्न अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ tanmātrametanna tato'nyadasti | sanmātrametanna astīti yo vakti na tasya moho vinirgato nidritavatprajalpaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्-ब्रह्म का सारा कार्य सत् ही है, केवल वही है, उससे भिन्न कुछ नहीं। जो कहता है कि ‘यह सत् नहीं है’ उसका मोह गया नहीं; वह सोए हुए की तरह बड़बड़ाता है।

English

"Thus the whole effect of Brahman is the Real alone; it is only that, nothing else. He who says 'it is not' — his delusion is not gone; he babbles like one asleep."

अध्याय १

श्लोक 231

ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव वाणी श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा ।तस्मादेतद्ब्रह्ममात्रं हि विश्वं नाधिष्ठानाद्भिन्नताऽऽरोपितस्य

brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā | tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya

हिन्दी अर्थ

‘यह विश्व ब्रह्म ही है’ — ऐसा अथर्व-निष्ठ श्रेष्ठ श्रुति-वाणी कहती है; इसलिए यह विश्व केवल ब्रह्म ही है; आरोपित वस्तु अधिष्ठान से भिन्न नहीं होती।

English

"'All this universe is Brahman' — so speaks the excellent voice of scripture, rooted in the Atharva Veda. Therefore this universe is Brahman alone; what is superimposed is not different from its substratum."

अध्याय १

श्लोक 232

सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनोऽ नन्तत्त्वहानिर्निगमाप्रमाणता ।असत्यवादित्वमपीशितुः स्यान्नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम्

satyaṃ yadi syājjagadetadātmano' nantattvahānirnigamāpramāṇatā | asatyavāditvamapīśituḥ syānnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

यदि यह जगत सत्य होता तो आत्मा की अनन्तता की हानि, वेदों की अप्रमाणता और ईश्वर की असत्यवादिता — ये तीनों दोष होते; महात्माओं के लिए ये तीनों स्वीकार्य और हितकर नहीं।

English

"If the universe were real, the infinity of the Self would be lost, the Vedas would lose authority, and the Lord would be guilty of falsehood — none of these three is acceptable to the great."

अध्याय १

श्लोक 233

ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः ।न च मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीक्लृपत्

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ | na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat

हिन्दी अर्थ

वस्तु-तत्त्व को जानने वाले ईश्वर ने ऐसा कहा — ‘मैं उनमें स्थित नहीं हूँ और भूत मुझमें स्थित नहीं हैं।’

English

"'The Lord, who knows the truth of things, says: I do not abide in them, and beings do not abide in me' — thus (He) declared."

अध्याय १

श्लोक 234

व्यचीकथत् यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम् ।यन्नोपलभ्यते किञ्चिदतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा

vyacīkathat yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām | yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: If the universe were सत्य, let it be perceived in deep sleep; since nothing is perceived there, it is मिथ्या, false like a dream.।

English

"If the universe were real, let it be perceived in deep sleep; since nothing is perceived there, it is unreal, false like a dream."

अध्याय १

श्लोक 235

अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् ।गुणाहिवत् आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताऽधिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat āropitasyāsti kimarthavattā'dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa

हिन्दी अर्थ

इसलिए जगत परमात्मा से अलग नहीं है; उसका अलग प्रतीत होना रस्सी में सर्प के गुण की तरह मिथ्या है। आरोपित की क्या सार्थकता? अधिष्ठान ही भ्रम से वैसा भासता है।

English

"Therefore the world is not separate from the Supreme Self; its being perceived as separate is false, like a quality of the rope-snake. What reality has the superimposed? The substratum shines thus through delusion."

अध्याय १

श्लोक 236

भ्रान्तस्य यद्यद्भ्रमतः प्रतीतं ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः ।इदन्तया ब्रह्म सदैव रूप्यते त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम्

bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ | idantayā brahma sadaiva rūpyate tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram

हिन्दी अर्थ

भ्रान्त पुरुष को भ्रम से जो-जो प्रतीत होता है, वह ब्रह्म ही है, जैसे सीप ही चाँदी है; ब्रह्म सदा ‘यह’ रूप से निर्दिष्ट होता है, जबकि ब्रह्म में आरोपित वस्तु केवल नाम है।

English

"Whatever is perceived by a deluded man through delusion is only Brahman, as the silver is the shell; Brahman is always taken as 'this,' while what is superimposed on Brahman is a mere name."

अध्याय १

श्लोक 237

अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् ।प्रशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं निरन्तरानन्दरसस्वरूपम्

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam | praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ nirantarānandarasasvarūpam

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: Beyond this is परब्रह्म, सत्य, अद्वैत, a mass of pure ज्ञान, stainless, tranquil, without beginning or end, actionless, of the nature of the taste of unbroken आनंद —।

English

"Beyond this is Brahman, real, non-dual, a mass of pure knowledge, stainless, tranquil, without beginning or end, actionless, of the nature of the taste of unbroken bliss —"

अध्याय १

श्लोक 238

निरस्तमायाकृतसर्वभेदं नित्यं सुखं निष्कलमप्रमेयम् ।नित्यं ध्रुवं अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं ज्योतिः स्वयं किञ्चिदिदं चकास्ति

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | nityaṃ dhruvaṃ arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: free of all the differences made by Maya, नित्य happiness, without parts, immeasurable, नित्य, steady, formless, unmanifest, nameless, imperishable, self-luminous — shining as something.।

English

"free of all the differences made by Maya, eternal happiness, without parts, immeasurable, eternal, steady, formless, unmanifest, nameless, imperishable, self-luminous — shining as something."

अध्याय १

श्लोक 239

ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् ।केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam | kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञाता, ज्ञेय और ज्ञान से रहित, अनन्त, निर्विकल्प, केवल अखण्ड चिन्मात्र — इसी को विद्वान परम तत्त्व जानते हैं।

English

"Devoid of knower, known and knowledge, infinite, free of alternatives, mere undivided consciousness — this the wise know as the supreme truth."

अध्याय १

श्लोक 240

अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् ।अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्णमहं महः

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram | aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ

हिन्दी अर्थ

जो न त्याज्य है, न ग्राह्य; मन-वाणी से अगोचर, अप्रमेय, आदि-अन्त-रहित ब्रह्म है — वही पूर्ण महान तेज मैं हूँ।

English

"Not to be rejected, not to be taken up, beyond the reach of mind and speech, immeasurable, without beginning or end — Brahman, the full, great light, am I."

अध्याय १

श्लोक 242

पूर्णं महन्महः तत्त्वम्पदाभ्यामभिधीयमानयोः ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदीत्थम् ।शोधितयोर्यदित्थम् श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यग् एकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः ॥ २४१- एक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययोः निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः ।खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः

pūrṇaṃ mahanmahaḥ tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | śodhitayoryadittham śrutyā tayostattvamasīti samyag ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241- ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ | khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ

हिन्दी अर्थ

‘तत्’ और ‘त्वम्’ पदों से कहे गए ब्रह्म और आत्मा के अर्थ जब इस प्रकार शोधित हो जाते हैं, तब ‘तत्त्वमसि’ श्रुति उनकी एकता को ही भली-भाँति बार-बार प्रतिपादित करती है। परस्पर-विरोधी धर्मों वाले उन दोनों की एकता वाच्यार्थ से नहीं, लक्ष्यार्थ से कही जाती है — जैसे जुगनू और सूर्य, राजा और सेवक, कुएँ और समुद्र, परमाणु और मेरु की।

English

When the meanings of the words "that" and "thou" are thus purified, Brahman and the Self, the scripture, by "That thou art," repeatedly teaches their oneness rightly. Their oneness is expressed through the implied, not the literal, meanings of the two whose apparent attributes are contradictory — like a firefly and the sun, a king and his servant, a well and the ocean, an atom and Mount Meru.

अध्याय १

श्लोक 243

तयोर्विरोधोऽयमुपाधिकल्पितो न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः ।ईशस्य माया महदादिकारणं जीवस्य कार्यं शृणु पञ्चकोशम्

tayorvirodho'yamupādhikalpito na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ | īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ jīvasya kāryaṃ śṛṇu pañcakośam

हिन्दी अर्थ

उन दोनों का यह विरोध उपाधि से कल्पित है, वास्तविक नहीं; यह केवल उपाधि है। ईश्वर की उपाधि माया है, जो महत् आदि का कारण है; जीव की उपाधि कार्य है — पाँच कोश; सुनो।

English

This contradiction between them is imagined through the adjunct, not real; it is just the adjunct. The Lord's adjunct is Maya, the cause beginning with the Great Principle; the soul's is the effect — hear: the five sheaths.

अध्याय १

श्लोक 244

पञ्चकोशाः एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः सम्यङ्निरासे न परो न जीवः ।राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटक्स्तयोरपोहे न भटो न राजा

pañcakośāḥ etāvupādhī parajīvayostayoḥ samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ | rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭakstayorapohe na bhaṭo na rājā

हिन्दी अर्थ

परमात्मा और जीव की इन दोनों उपाधियों के भली-भाँति हट जाने पर न परमात्मा रहता है न जीव — जैसे राजा के राज्य और सैनिक की ढाल के हट जाने पर न सैनिक रहता है न राजा।

English

When these two adjuncts of the Supreme and the soul are entirely removed, there is neither Supreme nor soul — as, when the king's kingdom and the soldier's shield are taken away, there is neither soldier nor king.

अध्याय १

श्लोक 245

अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् ।श्रुतिप्रमाणानुगृहीतबोधात्तयोर्निरासः करणीय एव

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam | śrutipramāṇānugṛhītabodhāttayornirāsaḥ karaṇīya eva

हिन्दी अर्थ

‘अब इसलिए आदेश है’ — श्रुति स्वयं ब्रह्म में कल्पित द्वैत का निषेध करती है; श्रुति-प्रमाण से पुष्ट बोध द्वारा उन दोनों का निराकरण करना ही चाहिए।

English

"Now therefore the teaching" — the scripture itself denies the duality imagined in Brahman. By the knowledge upheld by the authority of scripture, the removal of the two must be accomplished.

अध्याय १

श्लोक 246

नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं रज्जुदृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च ।रज्जौ इत्थं दृश्यं साधुयुक्त्या व्यपोह्य ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर्यः

nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | rajjau itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ

हिन्दी अर्थ

‘यह नहीं, यह नहीं’ — कल्पित होने से सत्य नहीं, जैसे रस्सी में दिखा साँप या स्वप्न। उत्तम युक्ति से इस दृश्य को हटाकर बाद में उन दोनों की एकता जाननी चाहिए।

English

"Not this, not this" — because it is imagined it is not real, like a snake seen in a rope, or like a dream. Having removed what is seen, by sound reasoning, the identity of the two (Brahman and the Self) is to be known afterward.

अध्याय १

श्लोक 247

ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ तयोरखण्डैकरसत्वसिद्धये ।नालं जहत्या न तथाऽजहत्या किन्तूभयार्थात्मिकयैव भाव्यम्

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye | nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam

हिन्दी अर्थ

फिर वे दोनों लक्षणा से भली-भाँति लक्षित होते हैं; उनकी अखण्ड एकरसता की सिद्धि के लिए न जहत्-लक्षणा पर्याप्त है, न अजहत्-लक्षणा; बल्कि दोनों अर्थों वाली (जहदजहत्) लक्षणा से ही भावना करनी चाहिए।

English

Then the two, well indicated by implication, are to be understood in their undivided oneness; neither the giving-up implication nor the not-giving-up implication suffices; it must be a combination of both.

अध्याय १

श्लोक 248

भयार्थैकतयैव स देवदत्तोऽयमितीह चैकता विरुद्धधर्मांशमपास्य कथ्यते ।यथा तथा तत्त्वमसीतिवाक्ये विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा

bhayārthaikatayaiva sa devadatto'yamitīha caikatā viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate | yathā tathā tattvamasītivākye viruddhadharmānubhayatra hitvā

हिन्दी अर्थ

जैसे ‘यह वही देवदत्त है’ में विरोधी धर्म-अंश को त्यागकर एकता कही जाती है, वैसे ही ‘तत्त्वमसि’ वाक्य में दोनों ओर के विरोधी धर्मों को त्यागकर —

English

As in "This is that Devadatta," oneness is stated by setting aside the parts with contradictory attributes, so in the sentence "That thou art" one should set aside the contradictory attributes on both sides.

अध्याय १

श्लोक 249

संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोः अखण्डभावः परिचीयते बुधैः ।एवं महावाक्यशतेन कथ्यते ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ | evaṃ mahāvākyaśatena kathyate brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ

हिन्दी अर्थ

दोनों में सत्-आत्मा को चिन्मात्र के रूप में लक्षित करके विद्वान अखण्ड भाव को पहचानते हैं। इस प्रकार सैकड़ों महावाक्यों से ब्रह्म और आत्मा की अखण्ड एकता कही जाती है।

English

Having recognised, by pure consciousness alone, the real Self in both, the wise know the undivided state. Thus, by hundreds of great sayings, the oneness of Brahman and the Self, the undivided state, is taught.

अध्याय १

श्लोक 250

अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य सिद्धं स्वतो व्योमवदप्रतर्क्यम् ।अतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् ।ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुद्ध्या विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम्

asthūlamityetadasannirasya siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam | ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam | brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham

हिन्दी अर्थ

‘अस्थूल’ आदि वाक्यों से असत् का निषेध करके आत्मा स्वतः सिद्ध और आकाश की तरह अप्रतर्क्य है। इसलिए इस प्रतीत होने वाले मिथ्या को, जिसे तुमने अपना आत्मा मान रखा है, त्याग दो; शुद्ध बुद्धि से ‘मैं ब्रह्म हूँ’ ऐसा अपने अखण्ड-बोध आत्मा को जानो।

English

Having rejected the unreal by "not gross" and the like, the Self is established by itself, unthinkable like space. Therefore give up this appearing, merely false thing which you have taken as your self. By pure understanding know your own Self as "I am Brahman," of undivided knowledge.

अध्याय १

श्लोक 251

मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाहितं तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् ।यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम्

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam | yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam

हिन्दी अर्थ

मिट्टी का सारा कार्य घड़े आदि सदा केवल मिट्टी ही हैं; वैसे ही सत् से उत्पन्न यह सब सत्-स्वरूप है, केवल सत् ही है। चूँकि सत् से परे कुछ भी नहीं, वही सत्य आत्मा स्वयं है; इसलिए तुम वही हो — शान्त, निर्मल, अद्वय परम ब्रह्म।

English

As all effects of clay, such as pots, are always only clay, so all this, born of the Real, is only the Real; since there is nothing whatever beyond the Real, that Real is the Self itself; therefore you are That — the tranquil, stainless Brahman, non-dual, the supreme.

अध्याय १

श्लोक 252

निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वं यथा मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः ।यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत् तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम्

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ | yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam

हिन्दी अर्थ

जैसे निद्रा में कल्पित देश, काल, विषय, ज्ञाता आदि सब मिथ्या है, वैसे ही यहाँ जाग्रत् में भी जगत अपने अज्ञान का कार्य होने से मिथ्या है। चूँकि इस प्रकार शरीर, इन्द्रिय, प्राण और अहंकार आदि भी असत् हैं, इसलिए तुम वही हो — शान्त, निर्मल, अद्वय परम ब्रह्म।

English

As all that belongs to a dream — place, time, objects, knower and the rest — is false, so in waking too the world is an effect of one's own ignorance. Since thus this body, organs, breath and ego are unreal, therefore you are That — the tranquil, stainless Brahman, non-dual, the supreme.

अध्याय १

श्लोक 253

यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।स्वप्ने नष्टं स्वप्नविश्वं विचित्रं स्वस्माद्भिन्नं किन्नु दृष्टं प्रबोधे

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam | svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe

हिन्दी अर्थ

जो भ्रान्ति से कल्पित है, विवेक होने पर वह उसी (अधिष्ठान) मात्र है, उससे भिन्न नहीं। स्वप्न में नष्ट हुआ विचित्र स्वप्न-विश्व जागने पर क्या अपने से भिन्न दिखाई देता है?

English

What is imagined through delusion is, on discrimination, only that (substratum) and not different from it. The manifold dream-universe vanished in dream — is it seen as different from oneself on waking?

अध्याय १

श्लोक 254

जातिनीतिकुलगोत्रदूरगं नामरूपगुणदोषवर्जितम् ।देशकालविषयातिवर्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

jātinītikulagotradūragaṃ nāmarūpaguṇadoṣavarjitam | deśakālaviṣayātivarti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जाति, नीति, कुल और गोत्र से परे, नाम, रूप, गुण और दोष से रहित, जो देश, काल और विषयों से परे है—वही ब्रह्म तुम हो, ऐसा अपने अंतःकरण में ध्यान करो।

English

Beyond caste, rule, family and lineage, free of name, form, quality and fault, transcending place, time and object — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय १

श्लोक 255

यत्परं सकलवागगोचरं गोचरं विमलबोधचक्षुषः ।शुद्धचिद्घनमनादि वस्तु यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ | śuddhacidghanamanādi vastu yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो परम सब वाणी का अगोचर है, पर निर्मल बोध-चक्षु का गोचर है; जो शुद्ध चिद्-घन, अनादि वस्तु ब्रह्म है — वही तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

That supreme, beyond the reach of all speech, yet within the range of the eye of pure knowledge; the pure, dense consciousness, the beginningless reality — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय १

श्लोक 256

षड्भिरूर्मिभिरयोगि योगिहृद्भावितं न करणैर्विभावितम् ।बुद्ध्यवेद्यमनवद्यमस्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛdbhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam | buddhyavedyamanavadyamasti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो छह ऊर्मियों से रहित, योगियों के हृदय में भावित, इन्द्रियों द्वारा अज्ञेय, बुद्धि से अवेद्य और निर्दोष है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

Free from the six waves; contemplated in the hearts of yogis and not by the senses; not known by the intellect, blameless — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय १

श्लोक 257

भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् ।निष्कलं निरुपमानवद्धि यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam | niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो भ्रान्ति से कल्पित जगत की कलाओं का आश्रय, अपना ही आश्रय, सत्-असत् से विलक्षण, निष्कल और उपमा-रहित है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

The support of the parts of the universe imagined through delusion, its own support, distinct from being and non-being, without parts, without comparison — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय १

श्लोक 258

जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षयव्याधिनाशनविहीनमव्ययम् ।विश्वसृष्ट्यवविघातकारणं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

janmavṛddhipariṇatyapakṣayavyādhināśanavihīnamavyayam | viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो जन्म, वृद्धि, परिणाम, क्षय, रोग और नाश से रहित, अविनाशी है और विश्व की सृष्टि, स्थिति और संहार का कारण है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

Devoid of birth, growth, transformation, decay, disease and death, imperishable, the cause of the creation, maintenance and dissolution of the universe — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय १

श्लोक 259

अस्तभेदमनपास्तलक्षणं निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् ।नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ nistaraṅgajalarāśiniścalam | nityamuktamavibhaktamūrti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: Free of differences, its characteristics undenied, motionless like a waveless ocean, ever free, of undivided form — that परब्रह्म you are; meditate on it in आत्मा.।

English

Free of differences, its characteristics undenied, motionless like a waveless ocean, ever free, of undivided form — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय १

श्लोक 260

एकमेव सदनेककारणं कारणान्तरनिरास्यकारणम् ।सकारणम् कार्यकारणविलक्षणं स्वयं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

ekameva sadanekakāraṇaṃ kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | sakāraṇam kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो एक ही सत् है और अनेक का कारण है, जो अन्य कारणों का निराकरण करने वाला स्वयं अकारण है, कार्य और कारण से विलक्षण — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

One alone, the real, the cause of the many, the cause that removes any other cause, itself without cause, distinct from cause and effect — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय १

श्लोक 261

निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् ।नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param | nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो निर्विकल्प, महान, अक्षर और क्षर-अक्षर से विलक्षण परम है, नित्य, अव्यय सुख वाला और निरंजन है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

Free of alternatives, great, imperishable, distinct from the perishable and the imperishable, supreme, of eternal, unchanging happiness, stainless — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय १

श्लोक 262

यद्विभाति सदनेकधा भ्रमान्नामरूपगुणविक्रियात्मना ।हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yadvibhāti sadanekadhā bhramānnāmarūpaguṇavikriyātmanā | hemavatsvayamavikriyaṃ sadā brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो भ्रम से नाम, रूप, गुण और विकार के रूप में अनेक प्रकार से भासता है, किन्तु सोने की तरह स्वयं सदा अविकारी है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

That which, through delusion, shines as manifold through name, form, quality and change, yet itself is always unchanged like gold — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय १

श्लोक 263

यच्चकास्त्यनपरं परात्परं प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् ।सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ pratyagekarasamātmalakṣaṇam | satyacitsukhamanantamavyayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो प्रकाशित होता है, जिससे परे कुछ नहीं, जो परे से भी परे, प्रत्यक्, एकरस और आत्म-लक्षण है; सत्य, चित्, सुख, अनन्त और अव्यय है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

That which shines with nothing beyond it, beyond the beyond, the inner one, of one taste, having the Self as its mark, being-consciousness-bliss, infinite, imperishable — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय १

श्लोक 264

उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं भावयेत्प्रथितयुक्तिभिर्धिया ।भावय प्रथित संशयादिरहितं कराम्बुवत् तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति

uktamarthamimamātmani svayaṃ bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | bhāvaya prathita saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat tena tattvanigamo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

जो अर्थ कहा गया है, उसकी स्वयं अपने भीतर बुद्धि से प्रसिद्ध युक्तियों द्वारा भावना करे; संशय आदि से रहित होकर, हथेली पर रखे जल की तरह, तब तत्त्व का निश्चय हो जाएगा।

English

Let one contemplate in oneself, with the mind, by well-known reasonings, this matter that has been stated; being free of doubts, like water in the palm, thus the truth of the scriptures will be known.

अध्याय १

श्लोक 265

सम्बोधमात्रं परिशुद्धतत्त्वं विज्ञाय सङ्घे नृपवच्च सैन्ये ।तदाश्रयः स्वात्मनि सर्वदा स्थितो विलापय ब्रह्मणि विश्वजातम्

sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye | tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito vilāpaya brahmaṇi viśvajātam

हिन्दी अर्थ

सम्बोधमात्र शुद्ध तत्त्व को जानकर, जैसे सेना में राजा को जाना जाता है, उसी के आश्रय अपने आत्मा में सदा स्थित रहकर समस्त उत्पन्न जगत को ब्रह्म में विलीन कर दो।

English

Having known the pure truth, mere awareness, as a king (is known) among an army, taking refuge in that and always abiding in the Self, dissolve the whole produced world in Brahman.

अध्याय १

श्लोक 266

दृश्यजातम् बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् ।तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः

dṛśyajātam buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam | tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धि की गुहा में सत्-असत् से विलक्षण, सत्य, परम, अद्वितीय ब्रह्म है। जो उस रूप होकर यहाँ इस गुहा में रहता है, उसका फिर गर्भ-गुहा में प्रवेश नहीं होता।

English

Brahman exists — real, supreme, non-dual, distinct from being and non-being, in the cave of the intellect. He who here abides in that cave as that (Brahman) has no more entry into the cave of a womb.

अध्याय १

श्लोक 267

ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनाऽनादिरेषा कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा याऽस्य संसारहेतुः ।प्रत्यग्दृष्ट्याऽऽत्मनि निवसता सापनेया प्रयत्नान्मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत्

jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ | pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnānmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat

हिन्दी अर्थ

वस्तु को जान लेने पर भी यह अनादि बलवती वासना — ‘मैं कर्ता और भोक्ता हूँ’ — जो दृढ़ है और इसके संसार का हेतु है, प्रत्यक्-दृष्टि से आत्मा में निवास करते हुए प्रयत्नपूर्वक हटानी चाहिए; यहाँ मुनि वासना के क्षीण होने को ही मुक्ति कहते हैं।

English

Even when the Reality is known, this beginningless habit-impression, "I am the doer and enjoyer," which is strong, is the cause of worldly existence for him; it must be removed with effort by dwelling in the Self with inward vision. This the sages call liberation: the thinning out of habit-impressions.

अध्याय १

श्लोक 268

अहं ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि ।अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani | adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā

हिन्दी अर्थ

देह, इन्द्रिय आदि अनात्मा में जो ‘मैं’ और ‘मेरा’ का भाव है, यह अध्यास है; विद्वान को आत्म-निष्ठा से इसका निराकरण करना चाहिए।

English

The feeling "I" and "mine" in the not-Self — body, senses and the like — is this superimposition; it is to be discarded by the wise through steadfastness in the Self.

अध्याय १

श्लोक 269

ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् ।सोऽहमित्येव सद्वृत्त्याऽनात्मन्यात्ममतिं जहि

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam | so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi

हिन्दी अर्थ

बुद्धि और उसकी वृत्तियों के साक्षी अपने प्रत्यगात्मा को जानकर, ‘वह मैं हूँ’ — इस सद्वृत्ति से अनात्मा में आत्म-बुद्धि को त्याग दो।

English

Having known your own inner Self, the witness of the intellect and its functions, with the right thought "That am I," give up the idea of self in the not-Self.

अध्याय १

श्लोक 270

लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् ।शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam | śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

लोक का अनुवर्तन छोड़कर, देह का अनुवर्तन छोड़कर, शास्त्र का (साध्य रूप में) अनुवर्तन छोड़कर अपने अध्यास को हटाओ।

English

Giving up following the world, giving up following the body, giving up following the scriptures (as ends), remove the superimposition on yourself.

अध्याय १

श्लोक 272

लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयापि च ।देहवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते ॥ २७१ संसारकारागृहमोक्षमिच्छोरयोमयं पादनिबन्धशृङ्खलम् ।निबद्ध वदन्ति तज्ज्ञाः पटु वासनात्रयं योऽस्माद्विमुक्तः समुपैति मुक्तिम्

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca | dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271 saṃsārakārāgṛhamokṣamicchorayomayaṃ pādanibandhaśṛṅkhalam | nibaddha vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim

हिन्दी अर्थ

लोक-वासना, शास्त्र-वासना और देह-वासना से प्राणी में यथार्थ ज्ञान उत्पन्न नहीं होता। संसार-कारागार से मुक्ति चाहने वाले के पैरों में बँधी लोहे की साँकल को ज्ञानी लोग इस सुदृढ़ त्रिविध वासना को कहते हैं; जो इससे मुक्त हो जाता है, वह मुक्ति को प्राप्त होता है।

English

Through the habit-impressions of the world, of the scriptures and of the body, knowledge does not arise in a creature as it should. The knowers say that a strong triple habit-impression is the iron chain fettering the feet of one who wishes release from the prison of worldly existence; he who is freed from it attains liberation.

अध्याय १

श्लोक 273

जलादिसंसर्गवशात्प्रभूतदुर्गन्धधूताऽगरुदिव्यवासना ।सङ्घर्षणेनैव विभाति सम्यग्विधूयमाने सति बाह्यगन्धे

jalādisaṃsargavaśātprabhūtadurgandhadhūtā'garudivyavāsanā | saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samyagvidhūyamāne sati bāhyagandhe

हिन्दी अर्थ

जैसे जल आदि के संसर्ग से उत्पन्न बहुत दुर्गन्ध से ढकी हुई अगर की दिव्य सुगन्ध बाहरी गन्ध के भली-भाँति धुल जाने पर घिसने से ही चमक उठती है —

English

Like the divine fragrance of aloe-wood, covered by the foul smell arising from contact with water and the like, shines clearly by rubbing when the outer smell is washed away —

अध्याय १

श्लोक 274

अन्तःश्रितानन्तदुरन्तवासनाधूलीविलिप्ता परमात्मवासना ।प्रज्ञातिसङ्घर्षणतो विशुद्धा प्रतीयते चन्दनगन्धवत् स्फुटम्

antaḥśritānantadurantavāsanādhūlīviliptā paramātmavāsanā | prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā pratīyate candanagandhavat sphuṭam

हिन्दी अर्थ

वैसे ही भीतर स्थित अनन्त और दुरन्त वासनाओं की धूल से लिपटी परमात्मा की वासना प्रज्ञा के अत्यन्त घर्षण से शुद्ध होकर चन्दन की गन्ध की तरह स्पष्ट प्रतीत होती है।

English

so the fragrance of the Supreme Self, smeared with the dust of endless, endless habit-impressions lying within, appears clearly, purified by the rubbing of wisdom, like the scent of sandalwood.

अध्याय १

श्लोक 275

स्फुटा अनात्मवासनाजालैस्तिरोभूतात्मवासना ।नित्यात्मनिष्ठया तेषां नाशे भाति स्वयं स्फुटम्

sphuṭā anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā | nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam

हिन्दी अर्थ

अनात्म-वासनाओं के जाल से छिपी आत्म-वासना, नित्य आत्म-निष्ठा से उनके नष्ट होने पर स्वयं स्पष्ट प्रकाशित हो जाती है।

English

The fragrance of the Self, hidden by the net of habit-impressions of the not-Self, shines clear of itself when they are destroyed by steadfastness in the eternal Self.

अध्याय १

श्लोक 276

स्फुटा यथा यथा प्रत्यगवस्थितं मनः तथा तथा मुञ्चति बाह्यवासनाम् ।बाह्यवासनाः निःशेषमोक्षे सति वासनानां आत्मानुभूतिः प्रतिबन्धशून्या

sphuṭā yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | bāhyavāsanāḥ niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā

हिन्दी अर्थ

जैसे-जैसे मन प्रत्यगात्मा में स्थित होता है, वैसे-वैसे वह बाहरी वासनाओं को छोड़ता है; उनके पूरी तरह छूट जाने पर आत्मानुभूति निर्बाध हो जाती है।

English

As the mind abides more and more in the inner Self, so it lets go of external habit-impressions; when they are completely removed, the experience of the Self becomes free of obstruction.

अध्याय १

श्लोक 277

स्वात्मन्येव सदा स्थित्वा मनो नश्यति योगिनः ।स्थित्या वासनानां क्षयश्चातः स्वाध्यासापनयं कुरु

svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | sthityā vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

अपने आत्मा में सदा स्थित रहने से योगी का मन नष्ट होता है; इस स्थिति से वासनाओं का क्षय होता है; इसलिए तुम अपने अध्यास को हटाओ।

English

By always abiding in the Self, the yogi's mind is destroyed; so, through that abiding, the habit-impressions are exhausted; therefore remove the superimposition on yourself.

अध्याय १

श्लोक 278

तमो द्वाभ्यां रजः सत्त्वात्सत्त्वं शुद्धेन नश्यति ।तस्मात्सत्त्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati | tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

तमस् का नाश रजस् और सत्त्व से होता है, रजस् का सत्त्व से, और सत्त्व का शुद्ध से; इसलिए सत्त्व का सहारा लेकर अपना अध्यास हटाओ।

English

Tamas is destroyed by the two (rajas and sattva); rajas by sattva; and sattva by the pure; therefore, relying on sattva, remove the superimposition on yourself.

अध्याय १

श्लोक 279

प्रारब्धं पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चलः ।धैर्यमालम्ब्य यत्नेन स्वाध्यासापनयं कुरु

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ | dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

‘शरीर प्रारब्ध से पोषित होता है’ — यह निश्चय करके निश्चल होकर धैर्य का सहारा लेते हुए प्रयत्नपूर्वक अपना अध्यास हटाओ।

English

Knowing that the body is sustained by prarabdha karma, being unshaken, taking up courage, remove the superimposition on yourself with effort.

अध्याय १

श्लोक 280

नाहं जीवः परं ब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्तिपूर्वकम् ।वासनावेगतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam | vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

‘मैं जीव नहीं हूँ, परब्रह्म हूँ’ — इस प्रकार अतत् का व्यावर्तन (निषेध) करते हुए, वासना के वेग से प्राप्त अपने अध्यास को हटाओ।

English

"I am not the individual but the Supreme Brahman" — with this negation of what is other, remove the superimposition on yourself that has come through the force of habit-impressions.

अध्याय १

श्लोक 281

श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः ।क्वचिदाभासतः प्राप्तस्वाध्यासापनयं कुरु

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ | kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

श्रुति, युक्ति और अपने अनुभव से आत्मा के सर्वात्म-भाव को जानकर, कहीं-कहीं आभास रूप से प्राप्त अपने अध्यास को हटाओ।

English

Having known by scripture, reasoning and your own experience that the Self is the Self of all, remove the superimposition on yourself that occasionally appears.

अध्याय १

श्लोक 282

अनादानविसर्गाभ्यामीषन्नास्ति क्रिया मुनेः ।अन्नादानविसर्गा तदेकनिष्ठया नित्यं स्वाध्यासापनयं कुरु

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | annādānavisargā tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

मुनि के लिए ग्रहण और त्याग की क्रिया लगभग नहीं होती; इसलिए उसी एक में निष्ठा रखकर नित्य अपने अध्यास को हटाओ।

English

For the sage there is hardly any action of taking or giving up; therefore, by steadfastness in that alone, always remove the superimposition on yourself.

अध्याय १

श्लोक 283

तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थब्रह्मात्मैकत्वबोधतः ।ब्रह्मण्यात्मत्वदार्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ | brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

‘तत्त्वमसि’ आदि वाक्यों से उत्पन्न ब्रह्म-आत्मा की एकता के बोध से, ब्रह्म में आत्म-भाव की दृढ़ता के लिए अपना अध्यास हटाओ।

English

Through the knowledge of the oneness of Brahman and the Self arising from sentences such as "That thou art," for firmness of the notion of Self in Brahman, remove the superimposition on yourself.

अध्याय १

श्लोक 284

अहम्भावस्य देहेऽस्मिन्निःशेषविलयावधि ।सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनयं कुरु

ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi | sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

इस देह में ‘मैं’-भाव के पूर्ण विलय तक, सावधान और समाहित चित्त से अपना अध्यास हटाओ।

English

Until the sense of "I" in this body is completely dissolved, with attentive and concentrated mind, remove the superimposition on yourself.

अध्याय १

श्लोक 285

प्रतीतिर्जीवजगतोः स्वप्नवद्भाति यावता ।तावन्निरन्तरं विद्वन्स्वाध्यासापनयं कुरु

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā | tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

जब तक जीव और जगत की प्रतीति स्वप्न की तरह भासती है, तब तक हे विद्वन्! निरन्तर अपना अध्यास हटाओ।

English

As long as the appearance of the individual and the world shines like a dream, so long, O wise one, incessantly remove the superimposition on yourself.

अध्याय १

श्लोक 286

निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरपि विस्मृतेः ।क्वचिन्नावसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ | kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani

हिन्दी अर्थ

निद्रा, लोक-वार्ता, शब्द आदि और विस्मृति को कहीं भी अवसर न देकर, आत्मा में आत्मा का चिन्तन करो।

English

Giving no opening to sleep, to worldly talk, to sound and the like, or to forgetfulness, contemplate the Self in the Self.

अध्याय १

श्लोक 287

मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः ।त्यक्त्वा चाण्डालवद्दूरं ब्रह्मीभूय कृती भव

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ | tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava

हिन्दी अर्थ

माता-पिता के मल से उत्पन्न, मल-मांसमय इस शरीर को चाण्डाल की तरह दूर छोड़कर ब्रह्मभूत होकर कृतार्थ हो जाओ।

English

Casting far away, like an outcaste, this body born of the impurity of mother and father, made of filth and flesh, become Brahman and be one who has done his duty.

अध्याय १

श्लोक 288

घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि ।विलाप्याखण्डभावेन तूष्णी भव सदा मुने

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani | vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: Merging आत्मा in परमात्मा, as the space in a pot in the great space, in undivided being, be always silent, O sage.।

English

Merging the Self in the Supreme Self, as the space in a pot in the great space, in undivided being, be always silent, O sage.

अध्याय १

श्लोक 289

तूष्णीं स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयम्भूय सदात्मना ।ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत्

tūṣṇīṃ svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā | brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat

हिन्दी अर्थ

मौन रहकर, स्वयं-प्रकाश अधिष्ठान सत्-आत्मा होकर, ब्रह्माण्ड और पिण्डाण्ड (देह) को भी मल के घड़े की तरह त्याग दो।

English

Being silent, having become by yourself the self-luminous substratum, in the real Self, let the cosmic egg and the body-egg be abandoned like a pot of filth.

अध्याय १

श्लोक 290

चिदात्मनि सदानन्दे देहारूढामहन्धियम् ।निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam | niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā

हिन्दी अर्थ

देह पर चढ़ी ‘मैं’-बुद्धि को चिदात्मा और सदानन्द में स्थापित करके और लिंग (सूक्ष्म शरीर) को छोड़कर सदा के लिए केवल हो जाओ।

English

Fixing the "I"-notion that has climbed on the body upon the Self of consciousness, ever-blissful, and casting off the subtle body, be forever alone.

अध्याय १

श्लोक 291

यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तः पुरं यथा ।तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā | tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

जिसमें यह जगत का आभास दर्पण में नगर की तरह दिखता है, ‘वह ब्रह्म मैं हूँ’ — ऐसा जानकर तुम कृतकृत्य हो जाओगे।

English

That in which this appearance of the world shines like a city in a mirror — knowing "That Brahman am I," you will have fulfilled your task.

अध्याय १

श्लोक 292

यत्सत्यभूतं निजरूपमाद्यं चिदद्वयानन्दमरूपमक्रियम् ।तदेत्य मिथ्यावपुरुत्सृजेत शैलूषवद्वेषमुपात्तमात्मनः

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ cidadvayānandamarūpamakriyam | tadetya mithyāvapurutsṛjeta śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

जो सत्य-स्वरूप, आद्य, चिद्-अद्वय-आनन्द, निराकार और निष्क्रिय अपना रूप है, उसे पाकर मिथ्या शरीर को वैसे त्याग दे जैसे नट धारण किए हुए वेश को।

English

Having reached that real, primal nature of oneself — consciousness, non-dual bliss, formless, actionless — let him cast off the false body, like an actor the costume he has put on.

अध्याय १

श्लोक 293

सर्वात्मना दृश्यमिदं मृषैव नैवाहमर्थः क्षणिकत्वदर्शनात् ।जानाम्यहं सर्वमिति प्रतीतिः कुतोऽहमादेः क्षणिकस्य सिध्येत्

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt | jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet

हिन्दी अर्थ

यह सब दृश्य सर्वथा मिथ्या ही है; क्षणिक दिखने से ‘मैं’ उसका विषय नहीं है। ‘मैं सब जानता हूँ’ — यह प्रतीति क्षणिक अहंकार आदि की कैसे सिद्ध हो सकती है?

English

All this visible world is utterly false; "I" is not its object, since it is seen to be momentary. How could the notion "I know everything" be established for the momentary ego and the rest?

अध्याय १

श्लोक 294

अहम्पदार्थस्त्वहमादिसाक्षी नित्यं सुषुप्तावपि भावदर्शनात् ।ब्रूते ह्यजो नित्य इति श्रुतिः स्वयं तत्प्रत्यगात्मा सदसद्विलक्षणः

ahampadārthastvahamādisākṣī nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt | brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

‘अहं’ पद का अर्थ अहंकार आदि का साक्षी है, जो सुषुप्ति में भी सत्-रूप से देखा जाता है; श्रुति स्वयं कहती है ‘अजन्मा, नित्य’; वह प्रत्यगात्मा सत्-असत् से विलक्षण है।

English

The meaning of "I" is the witness of the ego and the rest, existing constantly, even in deep sleep, as is seen; scripture itself says "unborn, eternal" — that inner Self is distinct from being and non-being.

अध्याय १

श्लोक 295

विकारिणां सर्वविकारवेत्ता नित्याविकारो भवितुं समर्हति ।नित्योऽविकारो मनोरथस्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटं पुनः पुनर्दृष्टमसत्त्वमेतयोः

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā nityāvikāro bhavituṃ samarhati | nityo'vikāro manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ

हिन्दी अर्थ

विकारियों के सब विकारों का ज्ञाता नित्य और अविकारी हो सकता है। मनोरथ, स्वप्न और सुषुप्ति में इन दोनों (विकारी वस्तुओं) की असत्ता बार-बार स्पष्ट देखी गई है।

English

The knower of all modifications of the changing can be eternal and unchanging; the non-existence of both those (changing things) is seen clearly again and again in day-dreams, dreams and deep sleep.

अध्याय १

श्लोक 296

अतोऽभिमानं त्यज मांसपिण्डे पिण्डाभिमानिन्यपि बुद्धिकल्पिते ।कालत्रयाबाध्यमखण्डबोधं ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम्

ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite | kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ jñātvā svamātmānamupaihi śāntim

हिन्दी अर्थ

इसलिए मांस-पिण्ड और बुद्धि-कल्पित पिण्डाभिमानी (अहंकार) में अभिमान छोड़ दो; तीनों कालों में अबाध अखण्ड-बोध अपने आत्मा को जानकर शान्ति को प्राप्त हो जाओ।

English

Therefore give up self-conceit in this lump of flesh, and also in the ego imagined by the intellect; having known your own Self, undivided knowledge, unobstructed in the three times, attain peace.

अध्याय १

श्लोक 297

त्यजाभिमानं कुलगोत्रनामरूपाश्रमेष्वार्द्रशवाश्रितेषु ।लिङ्गस्य धर्मानपि कर्तृतादींस्त्यक्त्वा भवाखण्डसुखस्वरूपः

tyajābhimānaṃ kulagotranāmarūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu | liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃstyaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ

हिन्दी अर्थ

गीले शव (शरीर) के आश्रित कुल, गोत्र, नाम, रूप और आश्रम के अभिमान को छोड़ो; लिंग-शरीर के धर्म — कर्तृत्व आदि — को भी छोड़कर अखण्ड सुख-स्वरूप बन जाओ।

English

Give up pride in family, lineage, name, form and stages of life, which belong to the wet corpse (the body); having also given up the properties of the subtle body, such as agency, become of the nature of undivided bliss.

अध्याय १

श्लोक 298

सन्त्यन्ये प्रतिबन्धाः पुंसः संसारहेतवो दृष्टाः ।तेषामेवं मूलं प्रथमविकारो भवत्यहङ्कारः

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ | teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष के संसार के हेतु अन्य प्रतिबन्ध भी दिखाई देते हैं; उन सबका मूल पहला विकार अहंकार है।

English

There are other obstacles seen for a person which cause worldly existence; the root of them all is the first modification, egoism.

अध्याय १

श्लोक 299

तेषामेषां यावत्स्यात्स्वस्य सम्बन्धोऽहङ्कारेण दुरात्मना ।तावन्न लेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा

teṣāmeṣāṃ yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā | tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā

हिन्दी अर्थ

जब तक इस दुष्ट अहंकार के साथ अपना कुछ भी सम्बन्ध है, तब तक मुक्ति की चर्चा का लेश-मात्र भी सम्भव नहीं।

English

As long as there is any connection of oneself with this evil egoism, so long not even a hint of the talk of liberation is possible.

अध्याय १

श्लोक 300

अहङ्कारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते ।चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयम्प्रभः

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate | candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

अहंकार-रूपी महासर्प को विवेक-रूपी तीक्ष्ण खड्ग से काटकर, अपने विशुद्ध आत्म-साम्राज्य के आनंद का उपभोग करो।

English

Freed from the seizure by the crocodile of egoism, one attains one's own nature — stainless like the moon, full, ever-blissful, self-luminous.

अध्याय १

श्लोक 301

यो वा पुरे सोऽहमिति प्रतीतो बुद्ध्या प्रक्लृप्तस्तमसाऽतिमूढया ।बुद्ध्याऽविविक्तस्तमसा तस्यैव निःशेषतया विनाशे ब्रह्मात्मभावः प्रतिबन्धशून्यः

yo vā pure so'hamiti pratīto buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | buddhyā'viviktastamasā tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: That which in शरीर/देह is perceived as "I," made up by बुद्धि, deluded by tamas — when that is destroyed entirely, the state of परब्रह्म and आत्मा, free of all obstacles, is reached.।

English

That which in the body is perceived as "I," made up by the intellect, deluded by tamas — when that is destroyed entirely, the state of Brahman and the Self, free of all obstacles, is reached.

अध्याय १

श्लोक 302

ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलवताऽहङ्कारघोराहिना संवेष्ट्यात्मनि रक्ष्यते गुणमयैश्चण्डेस्त्रिभिर्मस्तकैः विज्ञानाख्यमहासिना श्रुतिमता विच्छिद्य शीर्षत्रयं निर्मूल्याहिमिमं निधिं सुखकरं धीरोऽनुभोक्तुङ्क्षमः

brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मानन्द का निधान महाबलवान अहंकार-रूपी भयंकर सर्प से लिपटा हुआ, गुणमय तीन प्रचण्ड मस्तकों वाले उस साँप द्वारा आत्मा में रक्षित है; श्रुति-सम्मत ‘विज्ञान’ नामक महान तलवार से तीनों शिरों को काटकर और इस सर्प को जड़ से मिटाकर धीर पुरुष इस सुखदायी निधि का भोग करने में समर्थ होता है।

English

The treasure of the bliss of Brahman is guarded, coiled around by the terrible serpent of egoism, mighty, with three fierce heads made of the qualities; having cut off the three heads with the great sword called knowledge, taught by scripture, and uprooted this serpent, the steadfast man is able to enjoy the treasure that brings happiness.

अध्याय १

श्लोक 303

यावद्वा यत्किञ्चिद्विषदोषस्फूर्तिरस्ति चेद्देहे ।कथमारोग्याय भवेत्तद्वदहन्तापि योगिनो मुक्त्यै

yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe | kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: As long as there is any trace of poison in शरीर/देह, how can there be health? So for the yogi, as long as अहंकार remains, how can there be मोक्ष?।

English

As long as there is any trace of poison in the body, how can there be health? So for the yogi, as long as the ego remains, how can there be liberation?

अध्याय १

श्लोक 304

अहमोऽत्यन्तनिवृत्त्या तत्कृतनानाविकल्पसंहृत्या ।प्रत्यक्तत्त्वविवेकादिदमहमस्मीति विन्दते तत्त्वम्

ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā | pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam

हिन्दी अर्थ

अहं की पूर्ण निवृत्ति से, उससे रचे अनेक विकल्पों के संहार से और प्रत्यक्-तत्त्व के विवेक से मनुष्य ‘यह मैं हूँ’ — इस तत्त्व को पा लेता है।

English

By the complete cessation of egoism, by the removal of the manifold imaginings it created, and by discrimination of the inner truth, one realises this truth: "This am I."

अध्याय १

श्लोक 305

विवेकादयम् अहङ्कारे कर्तर्यहमिति मतिं मुञ्च सहसा विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुषि स्वस्थितिमुषि ।यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरादुःखबहुला प्रतीचश्चिन्मूर्तेस्तव सुखतनोः संसृतिरियम्

vivekādayam ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi | yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam

हिन्दी अर्थ

विकारी, आत्मा के प्रतिबिम्ब का सेवन करने वाले और अपनी स्थिति को चुराने वाले अहंकार रूपी कर्ता में ‘मैं’ की बुद्धि को तुरन्त छोड़ दो; जिसके अध्यास से तुम — प्रत्यगात्मा, चिन्मूर्ति, सुखस्वरूप — को जन्म, मृत्यु और जरा के दुःखों से भरा यह संसार प्राप्त हुआ है।

English

Give up at once the notion "I" in the ego, the doer — a modification that partakes of the Self's reflection and steals one's own state. By superimposing it on yourself, you, the inner Self, of the form of consciousness and of a body of happiness, have come to this worldly existence, full of the pains of birth, death and old age.

अध्याय १

श्लोक 306

सदैकरूपस्य चिदात्मनो विभोरानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्तेः ।नैवान्यथा क्वाप्यविकारिणस्ते विनाहमध्यासममुष्य संसृतिः

sadaikarūpasya cidātmano vibhorānandamūrteranavadyakīrteḥ | naivānyathā kvāpyavikāriṇaste vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

सदा एकरूप, चिदात्मा, विभु, आनन्द-मूर्ति और निर्दोष कीर्ति वाले, अविकारी तुम्हारे लिए अहं-अध्यास के सिवा कहीं भी संसार नहीं है।

English

For you, ever of one form, the all-pervading Self of consciousness, an embodiment of bliss, of blameless fame, unchanging, there is no worldly existence anywhere except through the superimposition of egoism.

अध्याय १

श्लोक 307

तस्मादहङ्कारमिमं स्वशत्रुं भोक्तुर्गले कण्टकवत्प्रतीतम् ।विच्छिद्य विज्ञानमहासिना स्फुटं भुङ्क्ष्वात्मसाम्राज्यसुखं यथेष्टम्

tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ bhokturgale kaṇṭakavatpratītam | vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam

हिन्दी अर्थ

इसलिए भोक्ता के गले में काँटे की तरह प्रतीत होने वाले अपने इस शत्रु अहंकार को विज्ञान की महान तलवार से स्पष्ट काटकर आत्म-साम्राज्य के सुख का यथेष्ट भोग करो।

English

Therefore, having clearly cut off with the great sword of knowledge this egoism, your enemy, appearing like a thorn in the throat of the enjoyer, enjoy as you please the happiness of the empire of the Self.

अध्याय १

श्लोक 308

ततोऽहमादेर्विनिवर्त्य वृत्तिं सन्त्यक्तरागः परमार्थलाभात् ।तूष्णीं समास्स्वात्मसुखानुभूत्या पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः

tato'hamādervinivartya vṛttiṃ santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt | tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ

हिन्दी अर्थ

फिर अहं आदि से वृत्ति को हटाकर, परमार्थ के लाभ से राग त्यागकर, पूर्ण आत्मा के रूप में आत्म-सुख की अनुभूति के साथ ब्रह्म में निर्विकल्प होकर मौन रहो।

English

Then, turning the mind's activity away from the ego and the rest, free of desire through gaining the highest goal, rest in silence, in the experience of the bliss of the Self, with the full Self, in Brahman, free of alternatives.

अध्याय १

श्लोक 309

समूलकृत्तोऽपि महानहं पुनः व्युल्लेखितः स्याद्यदि चेतसा क्षणम् ।सञ्जीव्य विक्षेपशतं करोति नभस्वता प्रावृषि वारिदो यथा

samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam | sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā

हिन्दी अर्थ

जड़ से काटे जाने पर भी यदि महान अहंकार को क्षण-भर भी चित्त से फिर कुरेदा जाए तो वह जी उठकर सैकड़ों विक्षेप खड़े कर देता है, जैसे वर्षा ऋतु में वायु से बादल।

English

Even if the great ego is cut off at the root, if it is revived in the mind for a moment, it comes to life again and produces a hundred distractions, as a cloud does with the wind in the rainy season.

अध्याय १

श्लोक 310

निगृह्य शत्रोरहमोऽवकाशः क्वचिन्न देयो विषयानुचिन्तया ।स एव सञ्जीवनहेतुरस्य प्रक्षीणजम्बीरतरोरिवाम्बु

nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ kvacinna deyo viṣayānucintayā | sa eva sañjīvanaheturasya prakṣīṇajambīratarorivāmbu

हिन्दी अर्थ

शत्रु अहंकार को वश में करके विषयों के चिन्तन से उसे कहीं भी अवसर नहीं देना चाहिए; वही उसके पुनर्जीवन का कारण है, जैसे सूखे जम्बीर (नींबू) के वृक्ष का जल।

English

Having subdued the enemy, egoism, no opening should ever be given to it by brooding on objects; that is what revives it, as water revives a withered lemon tree.

अध्याय १

श्लोक 311

देहात्मना संस्थित एव कामी विलक्षणः कामयिता कथं स्यात् ।अतोऽर्थसन्धानपरत्वमेव भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतुः

dehātmanā saṃsthita eva kāmī vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt | ato'rthasandhānaparatvameva bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ

हिन्दी अर्थ

देह-रूप से स्थित कामी, उससे भिन्न होकर कामना करने वाला कैसे हो सकता है? इसलिए अर्थ-अनुसन्धान में लगे रहना ही, भेद की आसक्ति से, संसार-बन्धन का हेतु है।

English

One who stands as the body, a desirer, how can he be a desirer distinct (from the body)? Therefore the pursuit of objects, through leading to difference, is the cause of the bondage of worldly existence.

अध्याय १

श्लोक 312

कार्यप्रवर्धनाद्बीजप्रवृद्धिः परिदृश्यते ।कार्यनाशाद्बीजनाशस्तस्मात्कार्यं निरोधयेत्

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate | kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet

हिन्दी अर्थ

कार्य के बढ़ने से बीज की वृद्धि दिखाई देती है और कार्य के नाश से बीज का नाश; इसलिए कार्य को रोकना चाहिए।

English

By the growth of the effect the seed is seen to grow, and by the destruction of the effect the seed perishes; therefore the effect should be checked.

अध्याय १

श्लोक 313

वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना ।वर्धते सर्वथा पुंसः संसारो न निवर्तते

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā | vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate

हिन्दी अर्थ

वासना के बढ़ने से कार्य बढ़ता है और कार्य के बढ़ने से वासना; इस प्रकार पुरुष का संसार सर्वथा बढ़ता है और निवृत्त नहीं होता।

English

By the growth of habit-impression, the effect grows, and by the growth of the effect, habit-impression grows; thus a person's worldly existence continues in every way and does not cease.

अध्याय १

श्लोक 314

संसारबन्धविच्छित्त्यै तद् द्वयं प्रदहेद्यतिः ।वासनावृद्धिरेताभ्यां चिन्तया क्रियया बहिः

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ | vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ

हिन्दी अर्थ

संसार-बन्धन के छेदन के लिए यति इन दोनों को जला दे; इन दोनों — चिन्तन और बाहरी क्रिया — से वासना की वृद्धि होती है।

English

To cut the bond of worldly existence, the ascetic should burn both of these; the growth of habit-impressions arises from these two: thought and outer action.

अध्याय १

श्लोक 315

वासना प्रेर्यते ह्यन्तः ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः ।त्रयाणां च क्षयोपायः सर्वावस्थासु सर्वदा

vāsanā preryate hyantaḥ tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ | trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā

हिन्दी अर्थ

भीतर वासना इन्हीं दोनों से प्रेरित होती है; इनसे बढ़ती हुई वह आत्मा के संसार को उत्पन्न करती है। इन तीनों के क्षय का उपाय सब अवस्थाओं में सदा —

English

Habit-impression is inwardly driven by these two; increasing through them, it produces the worldly existence of the Self. The means for the destruction of the three (thought, action, habit-impression) in all states, always,

अध्याय १

श्लोक 316

सर्वत्र सर्वतः सर्वब्रह्ममात्रावलोकनैः ।मात्रावलोकनम् सद्भाववासनादार्ढ्यात्तत्त्रयं लयमश्नुते

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | mātrāvalokanam sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute

हिन्दी अर्थ

सर्वत्र, सब ओर, सबको केवल ब्रह्म-मात्र देखना है; सद्भाव-वासना की दृढ़ता से ये तीनों लय को प्राप्त होते हैं।

English

everywhere and in everything, is looking on all as only Brahman; by the strengthening of the habit-impression of the truth, those three are dissolved.

अध्याय १

श्लोक 317

क्रियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः ।वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिष्यते

kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ | vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate

हिन्दी अर्थ

क्रिया के नाश से चिन्ता का नाश होता है; उससे वासना का क्षय; वासना का क्षय मोक्ष है, और वही जीवन्मुक्ति मानी जाती है।

English

With the destruction of action, thought is destroyed; thence the exhaustion of habit-impressions; the exhaustion of habit-impressions is liberation, and that is held to be liberation while living.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_shankara/viveknew.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vivekachudamani — Chapter 1
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.