Agni Purana· Agni Purāṇa
101
अध्याय 101 / 381

Adhyaya 101

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०१

श्लोक 1

प्रासादप्रतिष्ठा ईअवर उवाच प्रासादस्थापनं वक्ष्ये तच्चैतन्यं स्वयोगतः(६) ।शुकनाशासमाप्तौ तु पूर्ववेद्याश् च मध्यतः

prāsādapratiṣṭhā īavara uvāca prāsādasthāpanaṃ vakṣye taccaitanyaṃ svayogataḥ(6) / śukanāśāsamāptau tu pūrvavedyāś ca madhyataḥ

हिन्दी अर्थ

पाँच-पाँच आहुतियाँ दे। इसी तरह पूर्ववत् गर्भाधान आदि संस्कार भी करे। कवच-मन्त्रसे पाशको शिथिलता एवं निष्कृतिके लिये सौ आहुतियाँ दे। मलशक्ति-तिरोधानके उद्देश्यसे शस्त्र- इसी तरह पाश-वियोगके निमित्त भी पाँच आहुतियाँ देनी चाहिए। तदनन्तर अस्त्र-मन्त्रका सात बार जप करके बीजयुक्त अस्त्र-मन्त्ररूपी कटारसे पाशका छेदन करे। उसके लिये मन्त्र

English

Ailer having gathered the same from the twelve-petalled, that one shining like a spark-of fire, the beatific states should be located in the pitcher as laid down in the tantras.

अध्याय १०१

श्लोक 2

आधारशक्तितः पद्मे विन्यस्ते प्रणवेन च(७) ।स्वर्णाद्ये कतमोद्द्भतं पञ्चगव्येन संयुतं

ādhāraśaktitaḥ padme vinyaste praṇavena ca(7) / svarṇādye katamoddbhataṃ pañcagavyena saṃyutaṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार है--' ३ हौं शान्तिकलापाशाय नमः हः हूं फट्।'

English

The image, its qualities, the beatific states, the letters upto kfa and their lords and the collection of fimdamental' principles should be located.

अध्याय १०१

श्लोक 3

मधुक्षीरयुतं कुम्भं न्यस्तरत्रादिपञ्चकं(८) ।स्रग्वस्त्रं गन्धलिप्तञ्च गन्धवत्पुष्पभूषितं(९)

madhukṣīrayutaṃ kumbhaṃ nyastaratrādipañcakaṃ(8) / sragvastraṃ gandhaliptañca gandhavatpuṣpabhūṣitaṃ(9)

हिन्दी अर्थ

इसके बाद पाशका विमर्दन तथा वर्तुलीकरण पूर्ववत् अस्त्र-मन्त्रसे करके उसे घृतसे भरे हुए खरुवेमें रख दे और कला-सम्बन्धी अस्त्र- निवृत्तिके लिये अस्त्र-मन्त्रसे पाँच आहुतियाँ दे और प्रायश्चित्त-निवारणके लिये आठ आहुतियोंका हवन करे। मन्त्र इस प्रकार है--' ॐ हः अस्त्राय हूं फट्।' फिर हृदय-मन्त्रसे ईश्वरका आवाहन

English

The ten nddlts (tubular organs of the body), ten vital winds and the thirteen sense-organs as well as their presiding deities (should be located) after having united the syllable om with their names.

अध्याय १०१

श्लोक 4

चूतादिपल्लवानाञ्च कृती कृत्यञ्च विन्यसेत्(१०) ।१ नन्द्यादीन इति ख॥ २ कृत्ययुक्तैर् इति ज॥ ३ शक्तितो यथा इति ग॥ ४ भागत्रयेणेत्यादिः, जुहुयाच्छतमित्यन्तः पाठो झ॥ पुस्तके नास्ति ।अत्र कतिपयश्लोकाधिको ऽध्यायत्रयात्मकः पाठः पतितोस्ति ५ पूर्ववद् दत्वा इति ग॥ , घ च ६ तच्चैतन्यञ्च योगत इति ग॥ ।तच्चैतन्यस्वयोगत इति छ॥ ७ विन्यस्ते प्रणवेन तु इति ख॥ , छ॥ , ज॥ , झ॥ च ।विन्यसेत् प्रणवेन तु इति ग॥ ८ मधुक्षीरयुतं न्यस्तरत्नादिपञ्चकं तत इति ग॥ ९ गन्धवत्पुष्पधूपितमिति ग॥ , ङ॥ , छ॥ च १० वह्निकृत पद्मं विन्यसेदिति ख॥ ।वह्निकूपं यवं न्यसेदिति ग॥ ।वह्निकूपेषु च न्यसेदिति ज॥ :प् ३४३ पूरकेण समादाय सकलीकृतविग्रहः

cūtādipallavānāñca kṛtī kṛtyañca vinyaset(10) / 1 nandyādīna iti kha.. 2 kṛtyayuktair iti ja.. 3 śaktito yathā iti ga.. 4 bhāgatrayeṇetyādiḥ, juhuyācchatamityantaḥ pāṭho jha.. pustake nāsti / atra katipayaślokādhiko 'dhyāyatrayātmakaḥ pāṭhaḥ patitosti 5 pūrvavad datvā iti ga.. , gha ca 6 taccaitanyañca yogata iti ga.. / taccaitanyasvayogata iti cha.. 7 vinyaste praṇavena tu iti kha.. , cha.. , ja.. , jha.. ca / vinyaset praṇavena tu iti ga.. 8 madhukṣīrayutaṃ nyastaratnādipañcakaṃ tata iti ga.. 9 gandhavatpuṣpadhūpitamiti ga.. , ṅa.. , cha.. ca 10 vahnikṛta padmaṃ vinyasediti kha.. / vahnikūpaṃ yavaṃ nyasediti ga.. / vahnikūpeṣu ca nyasediti ja.. :p 343 pūrakeṇa samādāya sakalīkṛtavigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

करके पूजन-तर्पण करनेके पश्चात् उन्हें विधिपूर्वक अपने आत्मामें नियोजित करे। फिर शुद्धा

English

(The two fimdamental principles of)illusi(m and univer¬ sal space which stand in relationship of cause mid effect towa eadi other, the gods of leamii vebo direct the pervad*

अध्याय १०१

श्लोक 5

सर्वात्मभिन्नात्मानं स्वाणुना(१) स्वान्तमारुतः ।आज्ञया बोधयेच्छम्भौ(२) रेचकेन ततो गुरुः

sarvātmabhinnātmānaṃ svāṇunā(1) svāntamārutaḥ / ājñayā bodhayecchambhau(2) recakena tato guruḥ

हिन्दी अर्थ

शुल्क समर्पण करे। मन्त्र इस प्रकार है--' ३» हां ईश्वर बुद्धयहंकारौ शुल्कं गृहाण स्वाहा।' इसके बाद ईश्वरको शिवको यह आज्ञा सुनावे --' ईश्वर! इस पशुके सारे पाश दग्ध हो गये हैं। अब तुम्हें इसके लिये बन्धनकारक होकर नहीं रहना चाहिए'॥ १८--२३॥

English

After having completed thus the announcement of invocation in its three divisions, the preceptor should place the image in the pitcher.

अध्याय १०१

श्लोक 6

द्वादशान्तात्(३) समादाय स्फुरद्वह्निकणोपमं ।निक्षिपेत् कुम्भगर्भे च न्यस्ततन्त्रातिवाहिकं(४)

dvādaśāntāt(3) samādāya sphuradvahnikaṇopamaṃ / nikṣipet kumbhagarbhe ca nyastatantrātivāhikaṃ(4)

हिन्दी अर्थ

यों कहकर ईश्वर देवका विसर्जन करे और रौद्रीशक्तिसे आत्माको नियोजित करे। जैसे ईशने चन्द्रमाको अपने मस्तकपर आश्रय दे रखा है, उसी प्रकार शिष्यके जीवात्माको गुरु

English

Having taken from the twelve-end, like a shining spark of fire, one should cast it in the pot's womb, the conveyor of the placed tantra;

अध्याय १०१

श्लोक 7

विग्रहन्तद्गुणानाञ्च बोधकञ्च कलादिकं ।क्षान्तं वागीश्वरं(५) तत्तु ब्रातं तत्र निवेशयेत्

vigrahantadguṇānāñca bodhakañca kalādikaṃ / kṣāntaṃ vāgīśvaraṃ(5) tattu brātaṃ tatra niveśayet

हिन्दी अर्थ

उद्धव-मुद्राके द्वारा इसकी सूत्रमें संयोजना करे और मूल-मन्त्रसे शिष्यके मस्तकपर अमरबिन्दुस्वरूप उस चैतन्यसूत्रको रखे; तदनन्तर पुष्प आदिसे पूजित अग्निके पिता-माताका विसर्जन करके विधिज्ञ पुरुष समस्त विधिकी पूर्ति करनेवाली पूर्णाहुति प्रदान करे। इसमें भी पूर्ववत् ताड़न आदि करना चाहिए। विशेषतः कला-सम्बन्धी अपने बीजका प्रयोग होना

English

the body, the awakener of its qualities, the digits and the rest; at peace, Vagishvara; one should place that group there.

अध्याय १०१

श्लोक 8

दश नाडीर्दश प्राणानिन्द्रियाणि त्रयोदश ।तदधिपांश् च संयोज्य प्रणवाद्यैः स्वनामभिः

daśa nāḍīrdaśa prāṇānindriyāṇi trayodaśa / tadadhipāṃś ca saṃyojya praṇavādyaiḥ svanāmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। इस प्रकार शान्तिकलाकी शुद्धि बतायी

English

Ten channels, ten breaths and thirteen senses, having joined their lords by their own names beginning with Om,

अध्याय १०१

श्लोक 9

स्वकार्यकारणत्वेन(६) मायाकाशनियामिकाः(७) ।विद्येशान् प्रेरकान् शम्भुं व्यापिनञ्च सुसम्वरैः(८)

svakāryakāraṇatvena(6) māyākāśaniyāmikāḥ(7) / vidyeśān prerakān śambhuṃ vyāpinañca susamvaraiḥ(8)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराण मे 'निर्वाण-दीक्षाके अन्तर्गत शान्तिकलाका शोधन” नामक सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ निर्वाण-दीक्षाकी अवशिष्ट विधिका वर्णन

English

as regulators of the Maya-space by being cause of their own effects, the knowledge-lords, the impellers, Shambhu and the all-pervading, with good coverings,

अध्याय १०१

श्लोक 10

अङ्गानि च(९) विनिक्षिप्य निरुन्ध्याद्रोधमुद्रा(१०) ।सुवर्णाद्युद्भवं यद्वा पुरुषं पुरुषानुगं

aṅgāni ca(9) vinikṣipya nirundhyādrodhamudrā(10) / suvarṇādyudbhavaṃ yadvā puruṣaṃ puruṣānugaṃ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकर कहते हैँ--स्कन्द! विशुद्ध शान्तिकलाके साथ शान्त्यतीतकलाका संधान करे। उसमें भी पूर्ववत् तत्त्व और वर्ण आदिका चिन्तन करना चाहिए, जैसा कि नीचे बताया

English

having placed the limbs one should enclose with the restraining mudra. Or a person arisen from gold and the like, following the person,

अध्याय १०१

श्लोक 11

पञ्चगव्यकषायाद्यैः पूर्ववत् संस्कृतन्ततः ।शय्यायां कुम्भमारोप्य ध्यात्वा रुद्रमुमापतिं

pañcagavyakaṣāyādyaiḥ pūrvavat saṃskṛtantataḥ / śayyāyāṃ kumbhamāropya dhyātvā rudramumāpatiṃ

हिन्दी अर्थ

जाता है। संधानकालमें इस मन्त्रका उच्चारण करे--' ३» हां हौं हूं हां।' शान्त्यतीतकलामें शिव और शक्ति-ये दो तत्त्व हैं। आठ भुवन हैं, जिनके नाम इस प्रकार हैं-इन्धक, दीपक, और आठवाँ अनाश्रित। ३कार पद है, ईशान

English

then prepared as before with the five cow-products and astringents; having placed the pot on the couch, having meditated on Rudra, lord of Uma,

अध्याय १०१

श्लोक 12

१ सर्वात्मभिन्नात्मानं स्वात्मना इति ख॥ ।सर्वात्माभिन्नमात्मा च स्थाणुनेति ज॥ २ बोधयेच्छक्तौ इति ख॥ , घ॥ च ३ द्वादशान्तमिति ग॥ , ज॥ च ४ न्यस्य तत्र यथाक्रममिति ग॥ ।न्यस्य तत्राभिवाहिकमिति छ॥ ।न्यस्य तत्राभिवादकमिति ज॥ ५ वामेश्वरमिति ख॥ ।बाणेश्वरमिति ङ॥ ६ अकार्यकारणत्वे नेति ख॥ , छ॥ च ७ प्रयामिका इति ख॥ , छ॥ च ८ व्यापिनञ्च स्वशक्तित इति झ॥ ।व्यापिनञ्चास्य संस्रवैर् इति ङ॥ ९ अज्ञाने चेति घ॥ , झ॥ च ।अङ्कादि चेति ङ॥ १० निर्मञ्छ्य द्रोणमुद्रया इति ग॥ ।निरुन्ध्याद् द्रवमुद्रया इति झ॥ :प् ३४४ तस्मिंश् च शिवमन्त्रेण व्यापकत्वेन वियसेत् ।सन्निधानाय होमञ्च प्रओक्षणं स्पर्शनं जपं

1 sarvātmabhinnātmānaṃ svātmanā iti kha.. / sarvātmābhinnamātmā ca sthāṇuneti ja.. 2 bodhayecchaktau iti kha.. , gha.. ca 3 dvādaśāntamiti ga.. , ja.. ca 4 nyasya tatra yathākramamiti ga.. / nyasya tatrābhivāhikamiti cha.. / nyasya tatrābhivādakamiti ja.. 5 vāmeśvaramiti kha.. / bāṇeśvaramiti ṅa.. 6 akāryakāraṇatve neti kha.. , cha.. ca 7 prayāmikā iti kha.. , cha.. ca 8 vyāpinañca svaśaktita iti jha.. / vyāpinañcāsya saṃsravair iti ṅa.. 9 ajñāne ceti gha.. , jha.. ca / aṅkādi ceti ṅa.. 10 nirmañchya droṇamudrayā iti ga.. / nirundhyād dravamudrayā iti jha.. :p 344 tasmiṃś ca śivamantreṇa vyāpakatvena viyaset / sannidhānāya homañca praokṣaṇaṃ sparśanaṃ japaṃ

हिन्दी अर्थ

हैं, नाद और हकार-ये दो बीज हैं, कुहू और शङ्खिनी -दो नाड़ियाँ हैं, देवदत्त और धनञ्जय दो प्राणवायु हैं, वाक् और श्रोत्र-दो इन्द्रिया हैं, शब्द विषय है, गुण भी वही है और अवस्था

English

one should place in it by the Shiva-mantra as pervading. For presence, the oblation, sprinkling, touching, repetition,

अध्याय १०१

श्लोक 13

सान्निध्याबोधनं(१) सर्वम्भागत्रयविभागतः ।विधायैवं(२) प्रकृत्यन्ते(३) कुम्भे तं विनिवेशयेत्

sānnidhyābodhanaṃ(1) sarvambhāgatrayavibhāgataḥ / vidhāyaivaṃ(2) prakṛtyante(3) kumbhe taṃ viniveśayet

हिन्दी अर्थ

पाँचवीं तुरीयातीता है सदाशिव देव ही एकमात्र हेतु हैं। इस

English

the awakening of presence — all by the division of three portions; having thus done, at the end of nature one should place him in the pot.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 101
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.