Agni Purana· Agni Purāṇa
102
अध्याय 102 / 381

Adhyaya 102

30 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ30 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०२

श्लोक 1

ध्वजारोपणं ईश्वर उवाच चूलके ध्वजदण्डे च(४) ध्वजे देवकुले तथा ।प्रतिष्ठा च यथोद्दिष्टा(५) तथा स्कन्द वदामि ते(६)

dhvajāropaṇaṃ īśvara uvāca cūlake dhvajadaṇḍe ca(4) dhvaje devakule tathā / pratiṣṭhā ca yathoddiṣṭā(5) tathā skanda vadāmi te(6)

हिन्दी अर्थ

तत्त्वादिसंचयकी शान्त्यतीतकलामें स्थिति है, ऐसा चिन्तन करके ताडन आदि कर्म करे। ' फडन्त'

English

O Skanda! I shall describe (the mode of) consecra¬ tion of the pinnacle, the banner and the flag-staff relating to a temple as laid down.

अध्याय १०२

श्लोक 2

तडागार्धप्रवेशाद्वा यद्वा सवार्धवेशनात् ।ऐष्टके दारुजः(७) शूलः शैलजे धाम्नि शैलजः(८)

taḍāgārdhapraveśādvā yadvā savārdhaveśanāt / aiṣṭake dārujaḥ(7) śūlaḥ śailaje dhāmni śailajaḥ(8)

हिन्दी अर्थ

नमस्कारान्त-मन्त्रसे शिष्यके अन्तःकरणमें प्रवेश करे। इसके बाद फडन्त-मन्त्रसे जीवचैतन्यको पाशसे वियुक्त करे। 'वषट्' और “नमः ' पदोंसे सम्पुटित, स्वाहान्त-मन्त्रका उच्चारण करके, अङ्कुशमुद्रा तथा पूरक प्राणायामद्वारा पाशका मस्तकसूत्रसे आकर्षण करके, कुम्भक प्राणायामद्वारा उसे लेकर, रेचक प्राणायाम एवं उद्धव-मुद्राद्वारा हृदय-मन्त्रसे सम्पुटित नमस्कारान्त-मन्त्रसे उसका

English

Either it should be half the depth of the tank or of the whole edifice. The banner-staff should be made of wood in the case of (a temple) built of brick and of stone in the case of that built of stone.

अध्याय १०२

श्लोक 3

वैष्णवादौ च चक्राढ्यः कुम्भः स्यान्मूर्तिमानतः ।स च त्रिशूलयुक्तस्तु अग्रचूलाभिधो मतः(९)

vaiṣṇavādau ca cakrāḍhyaḥ kumbhaḥ syānmūrtimānataḥ / sa ca triśūlayuktastu agracūlābhidho mataḥ(9)

हिन्दी अर्थ

अग्निकुण्डमें स्थापन करे। इसका पूजन आदि सब कार्य निवृत्तिकलाके समान ही सम्पन्न करे। सदाशिवका आवाहन, पूजन और तर्पण करके उनसे भक्तिपूर्वक इस प्रकार निवेदन करे

English

In the case of a temple of Vi|nu, the pitcher should have the mark of a disc and be proportionate to the image of the deity. If it is with a trident it is known as agracula (the tip of the top portion).

अध्याय १०२

श्लोक 4

१ सन्निध्याबोधनमिति ख॥ , छ॥ , ज॥ च २ विधायैवेति ज॥ ३ प्रकृत्या तु इति ख॥ ४ चूडके ध्वजदण्डे वा इति ज॥ ५ यथादिष्टा इति झ॥ ६ तथा ह्य् अहं वदामि ते इति ङ॥ ७ ऐष्टे दारुभव इति घ॥ , ज॥ च ८ तडागार्धेत्यादिः, शैलज इत्य् अन्तः पाठो झ॥ पुस्तके नास्ति ९ अग्रं चूडाभिधो मत इति घ॥ ।अस्रचूलादिदोषत इति छ॥ ।गृहचूडाभिधो मत इति ङ॥ ।अग्रं चूडादिदोषत इति ख॥ :प् ३४५ ईशशूलः(१) समाख्यातो मूर्ध्नि लिङ्गसमन्वितः ।वीजपूरकयुक्तो वा शिवशास्त्रेषु तद्विधः

1 sannidhyābodhanamiti kha.. , cha.. , ja.. ca 2 vidhāyaiveti ja.. 3 prakṛtyā tu iti kha.. 4 cūḍake dhvajadaṇḍe vā iti ja.. 5 yathādiṣṭā iti jha.. 6 tathā hy ahaṃ vadāmi te iti ṅa.. 7 aiṣṭe dārubhava iti gha.. , ja.. ca 8 taḍāgārdhetyādiḥ, śailaja ity antaḥ pāṭho jha.. pustake nāsti 9 agraṃ cūḍābhidho mata iti gha.. / asracūlādidoṣata iti cha.. / gṛhacūḍābhidho mata iti ṅa.. / agraṃ cūḍādidoṣata iti kha.. :p 345 īśaśūlaḥ(1) samākhyāto mūrdhni liṅgasamanvitaḥ / vījapūrakayukto vā śivaśāstreṣu tadvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

“भगवन्! इस 'साद' संज्ञक मुमुक्षुको तुम्हारे अधिकारमें दीक्षित करता हूँ। तुम्हें सदा इसके अनुकूल रहना चाहिए''॥७--१२॥

English

The coloured banner should be made to reach down to the half of the plinth (of the temple), or to commensurate with its entire length, or of the same length with its rod, according to the option (of the consecrator).

अध्याय १०२

श्लोक 5

चित्रो ध्वजश् च जङ्घातो यथा जङ्गार्धतो भवेत्(२) ।भवेद्वा दण्डमानस्तु यदि वा तद्यदृच्छया(३)

citro dhvajaś ca jaṅghāto yathā jaṅgārdhato bhavet(2) / bhavedvā daṇḍamānastu yadi vā tadyadṛcchayā(3)

हिन्दी अर्थ

फिर माता-पिताका आवाहन, पूजन एवं तर्पणसंनिधान करके हृदय-सम्पुटित आत्मबीजसे शिष्यके वक्षःस्थलमें ताड़न करे। मन्त्र इस प्रकार है-' ॐ हां हां हां हः हूं फट्।' इसी मन्त्रसे

English

A flagstaff breaking down in the middle at the time of planting the same augurs evil to the sovereign of the country or to the consecrator.

अध्याय १०२

श्लोक 6

महाध्वजः समाख्यातो यस्तु पीठस्य वेष्टकः(४) ।शक्रैर् ग्रहै रसैवापि हस्तैर् दण्डस्तु सम्भितः

mahādhvajaḥ samākhyāto yastu pīṭhasya veṣṭakaḥ(4) / śakrair grahai rasaivāpi hastair daṇḍastu sambhitaḥ

हिन्दी अर्थ

शिष्यके हृदयमें प्रवेश करके अ्त्र-मन्त्रद्वारा पाशयुक्त चैतन्यका उस पाशसे वियोजन करे। 'नमोऽन्त' मन्त्रसे उसे अपने आत्मामें नियोजित करे। आकर्षण-मन्त्र तो वही 'ॐ हां हां हां हः हूं फट्।' है, परंतु आत्म-नियोजनका मन्त्र इस

English

It should be remedied by (the repetition of) the baku- rupamantra. Then the guardian deities of the door should be worshipped and appeasement with the mantras (should be done).

अध्याय १०२

श्लोक 7

उत्तमादिक्रमेणैव विज्ञेयः शूरिभिस्ततः ।वंशजः शालजातिर्वा स दण्डः सर्वकामदः

uttamādikrameṇaiva vijñeyaḥ śūribhistataḥ / vaṃśajaḥ śālajātirvā sa daṇḍaḥ sarvakāmadaḥ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद हृदय-मन्त्रसे सदाशिवका आवाहन एवं पूजन और तर्पण करके पूर्वोक्त विधिसे अधिकार समर्पण करे। उसका मन्त्र इस प्रकार है —' ३ हां सदाशिव मनोबिन्दुं शुल्कं गृहाण

English

The (principle of) illusion along with (lord) Rudra (are located) in the neck,.- the learning in the threshold, the mystic circle, the master along with the lord of learning in the (ornamental) pot above.

अध्याय १०२

श्लोक 8

अयमारोप्यमाणस्तु भङ्गमायाति वै यदि ।राज्ञोनिष्टं(५) विजानीयाद्यजमानस्य वा तथा(६)

ayamāropyamāṇastu bhaṅgamāyāti vai yadi / rājñoniṣṭaṃ(5) vijānīyādyajamānasya vā tathā(6)

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् उन्हें भी निम्नाङ्कित रूपसे शिवको आज्ञा सुनावे -' सदाशिव! इस पशुके सारे पाप दग्ध हो गये हैं। अतः अब आपको इसे बन्धनमें डालनेके लिये यहाँ नहीं ठहरना चाहिए।' मूल- करे। तत्पश्चात् गुरु शिष्यके शरत्कालिक चन्द्रमाके समान उदित विशुद्ध जीवात्माको रौद्री संहार-

English

It should be conceived as the matted hair and the cres¬ cent (on the top) as the trident (of the lord). The three energies (should be located) in the flagstaff and should be looked upon (as permeated) with the sound.

अध्याय १०२

श्लोक 9

मन्त्रेण बहुरूपेण पूर्ववच्छान्तिमाचरेत् ।द्वारपालादिपूजाञ्च मन्त्राणान्तर्प्यणन्तथा

mantreṇa bahurūpeṇa pūrvavacchāntimācaret / dvārapālādipūjāñca mantrāṇāntarpyaṇantathā

हिन्दी अर्थ

प्रकार है--' ॐ हां हां हामात्मने नमः।' पूर्ववत् मुद्राके द्वारा अपने आत्मामें संयोजित करके

English

After the banner staff* has thus been fixed, the person for whom the rite is performed gets the desired firuits after cir-

अध्याय १०२

श्लोक 10

विधाय चूलकं(७) दण्डं स्नापयेदस्त्रमन्त्रतः ।अनेनैव तु मन्त्रेण ध्वजं सम्प्रोक्ष्य देशिकः

vidhāya cūlakaṃ(7) daṇḍaṃ snāpayedastramantrataḥ / anenaiva tu mantreṇa dhvajaṃ samprokṣya deśikaḥ

हिन्दी अर्थ

वामा उद्भव-मुद्राद्वारा माता-पिताके संयोगको भावना करके इसी मन्त्रसे उस जीवचैतन्यका देवीके गर्भमें स्थापन करे। तदनन्तर पूर्वोक्त विधिसे गर्भाधान आदि सब संस्कार करे। पाशबन्धनकी शिथिलताके लिये प्रायश्चित्तके रूपमें मूल-मन्त्रसे सौ आहुतियाँ दे (अथवा मूल- मन्त्रका सौ बार जप करे)

English

After having contemplated (the mantra) pUnptUa, along with the presiding deities of the mantras the preceptor should invoke the presiding deities possessing the weapons for the sake of protection.

अध्याय १०२

श्लोक 11

मृदु कषायादिभिः(८) स्नानं प्रासादङ्कारयेत्ततः ।विलिप्य रसमाच्छाद्य(९) शय्यायां न्यस्य पूर्ववत्

mṛdu kaṣāyādibhiḥ(8) snānaṃ prāsādaṅkārayettataḥ / vilipya rasamācchādya(9) śayyāyāṃ nyasya pūrvavat

हिन्दी अर्थ

मलशक्तिके तिरोधान और पाशोंके वियोजनके निमित्त अस्त्र-मन्त्रसे पूर्ववत् पाँच-पाँच आहुतियाँ दे। कला-सम्बन्धी बीजसे युक्त आयुध-मन्त्रसे सात बार अभिमन्त्रित को हुई कटाररूप अस्त्रसे

English

After having made oblation for the removal of defects of deficiency etc. and making offerings to the quarters, fees should be paid to the preceptor. yajamSna (the person for whom the rite is done) would go to the heavens.

अध्याय १०२

श्लोक 12

चूडके(२०) लिङ्गवणन्यासो न च ज्ञानं न च क्रिया ।१ ईशश्चूड इति इति ग॥ ।ईशश्चूल इति ङ॥ ।ईषश्चूल इति छ॥ ।शशः शूल इति ज॥ २ जङ्घातो यद्वा जङ्घार्धतो भवेदिति ख॥ ।सङ्घातो यथा जङ्घार्धतो यजेदिति घ॥ ३ यदि वा तद्विदिच्छया इति ख॥ ४ यस्तु स्यात् पीठवेष्टक इति ङ॥ ५ राज्ञोरिष्टमिति ज॥ ६ वै तथा इति ज॥ ७ चूडकमिति ज॥ ८ भृत्काषायादिभिरिति ख॥ , छ॥ च ९ विलिप्य रसमादायेति ज॥ १० चूलके इति घ॥ , ङ॥ च :प् ३४६ विशेषार्था(१) चतुर्थी च न कुण्डस्य(२) कल्पना

cūḍake(20) liṅgavaṇanyāso na ca jñānaṃ na ca kriyā / 1 īśaścūḍa iti iti ga.. / īśaścūla iti ṅa.. / īṣaścūla iti cha.. /śaśaḥ śūla iti ja.. 2 jaṅghāto yadvā jaṅghārdhato bhavediti kha.. / saṅghāto yathā jaṅghārdhato yajediti gha.. 3 yadi vā tadvidicchayā iti kha.. 4 yastu syāt pīṭhaveṣṭaka iti ṅa.. 5 rājñoriṣṭamiti ja.. 6 vai tathā iti ja.. 7 cūḍakamiti ja.. 8 bhṛtkāṣāyādibhiriti kha.. , cha.. ca 9 vilipya rasamādāyeti ja.. 10 cūlake iti gha.. , ṅa.. ca :p 346 viśeṣārthā(1) caturthī ca na kuṇḍasya(2) kalpanā

हिन्दी अर्थ

पाशोंका छेदन करे। उसके लिये मन्त्र इस प्रकार है--' ३ हः हां शान्त्यतीतकलापाशाय हूं फट्।' तदनन्तर अस्त्र-मन्त्रसे पूर्ववत् उन पाशोंको मसलकर, वर्तुलाकार बनाकर, घीसे भरे हुए खुबमें रख दे और कला-सम्बन्धी अस्त्र-मन्त्रके द्वारा ही उसका हवन करे। फिर पाशाङ्करकी निवृत्तिके लिये अस्त्र-मन्त्रसे पाँच और प्रायश्चित्त-निषेधके लिये आठ आहुतियाँ दे।

English

Such a person would enjoy comforts for so many thou¬ sand as the number of atoms in the structures of the image, liAga and the altar.

अध्याय १०२

श्लोक 13

दण्डे तयार्थतत्त्वञ्च(३) विद्यातत्त्वं द्वितीयकं ।सद्योजातानि वक्राणि(४) शिवतत्त्वं पुनर्ध्वजे

daṇḍe tayārthatattvañca(3) vidyātattvaṃ dvitīyakaṃ / sadyojātāni vakrāṇi(4) śivatattvaṃ punardhvaje

हिन्दी अर्थ

कहीं-कहीं 'हौं' पाठ है।

English

On the staff the principle of meaning and the second the knowledge-principle; the faces Sadyojata and the rest; the Shiva-principle again on the banner;

अध्याय १०२

श्लोक 14

निष्कलञ्च शिवन्तत्र न्यस्याङ्गानि प्रपूजयेत् ।चूडके च(४) ततो मन्त्रो सान्निध्ये सहिताणुभिः(६)

niṣkalañca śivantatra nyasyāṅgāni prapūjayet / cūḍake ca(4) tato mantro sānnidhye sahitāṇubhiḥ(6)

हिन्दी अर्थ

आत्मस्थ कर ले। शिष्यके शरीरस्थ जीवात्माका उद्भव-मुद्राद्वारा उत्थान या उद्धार करके उसके पोषणके लिये शिष्यके मस्तकपर अर्घ्य-जलकी एक बूँद स्थापित करे। इसके बाद परम भक्तिभावसे क्षमा-प्रार्थना करके माता-पिताका विसर्जन करे। विसर्जनके समय इस प्रकार कहे-- मैंने शिष्यको दीक्षा देनेके लिये जो आप दोनों माता-पिताको खेद पहुँचाया है, उसके लिये मुझे कृपापूर्वक

English

and the partless Shiva there; having placed the limbs one should worship. On the crest then the mantra, in presence with Samhita atoms,

अध्याय १०२

श्लोक 15

होमयेत् प्रतिभागञ्च ध्वजे तैस्तु फडन्तिकैः(७) ।अन्यथापि कृतं यच्च ध्वजसंस्कारणं(८) क्वचित्

homayet pratibhāgañca dhvaje taistu phaḍantikaiḥ(7) / anyathāpi kṛtaṃ yacca dhvajasaṃskāraṇaṃ(8) kvacit

हिन्दी अर्थ

क्षमा-दान देकर आप दोनों अपने स्थानको पधारें'

English

one should offer for each portion on the banner with those ending in phat. And whatever banner-preparation is done otherwise anywhere,

अध्याय १०२

श्लोक 16

अस्त्रयागविधावेवं(९) तत्सर्वमुपदर्शितं ।प्रासादे कारिते स्थाने(१०) स्रग्वस्त्रादिविभूषिते

astrayāgavidhāvevaṃ(9) tatsarvamupadarśitaṃ / prāsāde kārite sthāne(10) sragvastrādivibhūṣite

हिन्दी अर्थ

वषट्-मन्त्रसे अभिमन्त्रित कर्तरी (करार)- द्वारा शिवास्त्रसे शिष्यकी चार अङ्गुल बड़ी बोधशक्तिस्वरूपिणी शिखाका छेदन करे। छेदनके ' ॐ अस्त्राय हूं फट्।' उसे घृतपूर्ण स्रुक्में रखकर “हूँ फट्' अन्तवाले अस्त्र-मन्त्रसे अग्निमें होम दे। मन्त्र इस प्रकार है-' ३ 3» हः अस्त्राय हूं फट्।' इसके बाद रुक् और खुवाको

English

in the rite of weapon worship all that is shown. In the place where the temple is built, adorned with garlands, cloths and the rest,

अध्याय १०२

श्लोक 17

जङ्घा वेदी तदूर्ध्वे तु त्रितत्त्वादि निवेश्य च ।होमादिकं विधायाथ शिवं सम्पूज्य पूर्ववत्

jaṅghā vedī tadūrdhve tu tritattvādi niveśya ca / homādikaṃ vidhāyātha śivaṃ sampūjya pūrvavat

हिन्दी अर्थ

धोकर शिष्यको स्नान करवानेके पश्चात् स्वयं भी

English

having placed on the thigh-altar and above it the three principles and the rest, having done oblation and so on, having worshipped Shiva as before,

अध्याय १०२

श्लोक 18

सर्वतत्त्वमयं ध्यात्वा शिवञ्च व्यापकं न्यसेत् ।अनन्तं कालरुद्रञ्च विभाव्य च पदाम्बुजे

sarvatattvamayaṃ dhyātvā śivañca vyāpakaṃ nyaset / anantaṃ kālarudrañca vibhāvya ca padāmbuje

हिन्दी अर्थ

आचमन करे और योजनिका अथवा योजना- स्थानके लिये अख्र-मन्त्रसे अपने-आपका ताड़न करे। तत्पश्चात् वियोजन, आकर्षण और संग्रहण करके पूर्ववत् द्वादशान्त (ललाटके ऊपरी भाग)- से जीवचैतन्यको ले आकर अपने हृदय-कमलकी कर्णिकामें स्थापित करे ॥ ३३--३८ ॥

English

having meditated on the all-principle form, one should place Shiva as pervading; having meditated Ananta and Kalarudra at the lotus feet,

अध्याय १०२

श्लोक 19

कुष्माण्डहाटकौ पीठे पातालनरकैः(११) सह ।भुवनैर् लोकपालैश् च शतरुद्रादिभिर्वृतं

kuṣmāṇḍahāṭakau pīṭhe pātālanarakaiḥ(11) saha / bhuvanair lokapālaiś ca śatarudrādibhirvṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

खुकूको घीसे भरकर और उसके ऊपर अधोमुख खुव रखकर शङ्कतुल्य मुद्राद्वारा नित्योक्त विधिसे हाथमें ले। तत्पश्चात् नादोच्यारणके अनुसार मस्तक और ग्रीवा फैलाकर दृष्टिको समभावसे

English

Kushmanda and Hataka on the pedestal with the underworlds and hells, surrounded by worlds, guardians of the world, hundred Rudras and the rest,

अध्याय १०२

श्लोक 20

ब्रह्माण्दकमिदं ध्यात्वा जङ्घाताञ्च विभावयेत् ।वारितेजोनिलव्योमपञ्चाष्टकसमन्वितं(१२)

brahmāṇdakamidaṃ dhyātvā jaṅghātāñca vibhāvayet / vāritejonilavyomapañcāṣṭakasamanvitaṃ(12)

हिन्दी अर्थ

रखते हुए स्थिर, शान्त एवं परमभावसे सम्पन्न हो कलश, मण्डल, अग्नि, शिष्य तथा अपने आत्मासे भी छः प्रकारके अध्वाको ग्रहण करके, खुकूके अग्रभागमें प्राणमयी नाड़ीके भीतर स्थापित करके, उसी भावसे उसका चिन्तन करे। इस प्रकार चिन्तन करके क्रमशः सात प्रकारके विषुवका ध्यान करे। उन सातोंका परिचय इस प्रकार है-पहला “प्राणसंयोगस्वरूप' है और

English

having meditated this egg of Brahma, one should imagine the lower body; joined with water, fire, air, space — the five-eight;

अध्याय १०२

श्लोक 21

१ विशेषाद्या इति घ॥ २ नवदण्डस्येति झ॥ ३ तथात्मतत्त्वञ्चेति ग॥ , घ॥ च ४ सद्योजातादि वक्राणीति झ॥ ५ चूलके च इति ख॥ , ज॥ च ६ संहितात्मभिरिति ख॥ , ग॥ च ७ चूलके इति श्लोको झ।पुस्तके नास्ति ८ तच्च ध्वजे संहरणमिति ख॥ , छ॥ , च ।यच्च ध्वजसंस्करणमिति घ॥ ९ अस्त्रयागे विधाने चेति ज॥ १० प्रासादकारितस्थाने इति ख॥ , झ॥ च ।प्रासादे कारितस्थाने इति ज॥ ११ पातालनवकैर् इति ङ॥ , ज॥ च १२ पञ्चाग्गकसमन्वितमिति ग॥ :प् ३४७ सर्वावरणसञ्ज्ञञ्च वृद्धयोन्यवृकान्वितं(१) ।योगाष्टकसमायुक्तं(२) नाशाविधि गुणत्रयं

1 viśeṣādyā iti gha.. 2 navadaṇḍasyeti jha.. 3 tathātmatattvañceti ga.. , gha.. ca 4 sadyojātādi vakrāṇīti jha.. 5 cūlake ca iti kha.. , ja.. ca 6 saṃhitātmabhiriti kha.. , ga.. ca 7 cūlake iti śloko jha.pustake nāsti 8 tacca dhvaje saṃharaṇamiti kha.. , cha.. , ca / yacca dhvajasaṃskaraṇamiti gha.. 9 astrayāge vidhāne ceti ja.. 10 prāsādakāritasthāne iti kha.. , jha.. ca / prāsāde kāritasthāne iti ja.. 11 pātālanavakair iti ṅa.. , ja.. ca 12 pañcāggakasamanvitamiti ga.. :p 347 sarvāvaraṇasañjñañca vṛddhayonyavṛkānvitaṃ(1) / yogāṣṭakasamāyuktaṃ(2) nāśāvidhi guṇatrayaṃ

हिन्दी अर्थ

दूसरा हृदयादि-क्रमसे उच्चारित मन्त्रसंज्ञक है। तीसरा सुषुम्णामें अनुगत 'नाद या नाड़ी' रूप है। नाड़ी-सम्बद्ध नादका जो शक्तिमें लय होना है, उसको 'प्रशान्त-विषुव' कहते हैं। शक्तिमें लीन

English

called the all-covering, joined with the growth-wombs and wolves; joined with the yoga-eight, the rule of destruction, the three qualities;

अध्याय १०२

श्लोक 22

पटस्थं पुरुषं सिंहं वामञ्च(३) परिभावयेत् ।मञ्जरीवेदिकायाञ्च विद्यादिकचतुष्टयं

paṭasthaṃ puruṣaṃ siṃhaṃ vāmañca(3) paribhāvayet / mañjarīvedikāyāñca vidyādikacatuṣṭayaṃ

हिन्दी अर्थ

हुए नादका पुनः उज्जीवन होकर जो ऊपरको संचार और समतामें लय होता है, उसे “शक्ति! नामक विषुव कहा गया है। सम्पूर्ण नादका शक्तिको सीमाको लाँघकर उन्मनीमें लीन होना 'काल- विषुव' कहलाता है। यह छठा है। यह शक्तिसे अतीत होता है। सातवाँ विषुव है --' तत्त्वसंज्ञक '। यही योजना-स्थान है

English

one should contemplate the Person on the cloth, the lion and the left; on the altar-spire the knowledge-four and the rest;

अध्याय १०२

श्लोक 23

कण्ठे मायां सरुद्राञ्च(४) विद्याश्चामलसारके(५) ।कलसे चेश्वरं विन्दुं विद्येश्वरसमन्वितं(६)

kaṇṭhe māyāṃ sarudrāñca(4) vidyāścāmalasārake(5) / kalase ceśvaraṃ vinduṃ vidyeśvarasamanvitaṃ(6)

हिन्दी अर्थ

पूरक और कुम्भक करके मुँहको थोड़ा खोलकर धीरे-धीरे मूल-मन्त्रका उच्चारण करते

English

in the throat Maya with Rudras; and knowledges in the spotless essence; in the pot Ishvara, bindu, with the lord of knowledge;

अध्याय १०२

श्लोक 24

जटाजूटञ्च तं विद्याच्छूलं चन्द्रार्धरूपकं ।शक्तित्रयं च तत्रैव दण्डे नादं विभाव्य च

jaṭājūṭañca taṃ vidyācchūlaṃ candrārdharūpakaṃ / śaktitrayaṃ ca tatraiva daṇḍe nādaṃ vibhāvya ca

हिन्दी अर्थ

हुए भावनाद्वारा शिष्यात्माका लय करे। उसका क्रम यों है-विद्युतसहश छहों अध्वाओंके प्राणस्वरूपमें “फट्कार' का चिन्तन करे। नाभिसे ऊपर एक बित्तेका स्थान "फट्कार' है, जो प्राणका स्थान माना गया है। उससे ऊपर हृदयसे चार अङ्गुलकी दूरीपर 'अकार' का चिन्तन करना चाहिए (यह ब्रह्माका बोधक है) । उससे आठ अङ्गुल ऊपर कण्ठमें विष्णुका वाचक

English

know the matted crest, the trident, half-moon form; and three powers there; having contemplated nada on the staff;

अध्याय १०२

श्लोक 25

ध्वजे च कुण्डलीं शक्तिमिति धाम्नि विभावयेत् ।जगत्या वाथ सन्धाय लिङ्गं पिण्डिकयाथवा(७)

dhvaje ca kuṇḍalīṃ śaktimiti dhāmni vibhāvayet / jagatyā vātha sandhāya liṅgaṃ piṇḍikayāthavā(7)

हिन्दी अर्थ

“उकार' है, उससे भी चार अङ्गुल ऊँचे तालु- स्थानमें रुद्रवाचक मकार' की स्थिति है। इसी प्रकार ललाटके मध्यभागमें ईश्वरवाचक ' बिन्दुका' स्थान है। ललाटसे ऊपर ब्रह्मरन्श्रपर्यन्त नादमय

English

on the banner the coiled power — thus one should contemplate in the abode; or having joined the linga with the pedestal on the ground.

अध्याय १०२

श्लोक 26

समुत्थाप्य सुमन्त्रैश् च(८) विन्यस्ते शक्तिपङ्कजे ।न्यस्तरत्नादिके तत्र स्वाधारे विनिवेशयेत्

samutthāpya sumantraiś ca(8) vinyaste śaktipaṅkaje / nyastaratnādike tatra svādhāre viniveśayet

हिन्दी अर्थ

सदाशिव देव विराजमान हैं। उनके साथ ही वहाँ उनकी शक्ति भी विद्यमान है। उपर्युक्त तत्त्वोंका क्रमशः चिन्तन और त्याग करते हुए अन्ततोगत्वा शक्तिको भी त्याग दे। वहीं दिव्य पिपीलिका- स्पर्शका अनुभव करके ललाटके ऊपरके प्रदेशमें

English

Having raised it with good mantras, in the lotus of power arranged, with jewels and the rest placed, one should install it in its own support.

अध्याय १०२

श्लोक 27

यजमानो ध्वजे लग्ने बन्धुमित्रादिभिः सह ।धाम प्रदक्षिणीकृत्य लभते फलमीहितं(९)

yajamāno dhvaje lagne bandhumitrādibhiḥ saha / dhāma pradakṣiṇīkṛtya labhate phalamīhitaṃ(9)

हिन्दी अर्थ

नित्य गुणोदयशाली शिवतत्त्वमें शिष्यात्माके विलीन होनेकी भावना करे॥ ४६-५२ ३ ॥

English

The sacrificer, with the banner fixed, together with kin and friends, having circumambulated the abode, obtains the desired fruit.

अध्याय १०२

श्लोक 28

गुरुः पाशुपतं ध्यायन्(१०) स्थिरमन्त्राधिपैर् युतं(११) ।अधिपान् शस्त्रयुक्तांश् च रक्षणाय निबोधयेत्(१२)

guruḥ pāśupataṃ dhyāyan(10) sthiramantrādhipair yutaṃ(11) / adhipān śastrayuktāṃś ca rakṣaṇāya nibodhayet(12)

हिन्दी अर्थ

परम शिवमें योजनिकाकी स्थिरताके लिये ' ॐ नमः शिवाय वौषट्।'--इस मन्त्रका उच्चारण करते हुए अग्निकी ज्चालामें घीको धारा छोड़ता रहे। फिर विधिपूर्वक पूर्णाहुति देकर गुणापादन करे। उसकी विधि इस प्रकार है। निम्नाङ्कित

English

The teacher, meditating on the Pashupata, joined with the lords of the steady mantras, should instruct the lords armed with weapons for protection.

अध्याय १०२

श्लोक 29

१ वुद्धयोन्यन्तकान्वितमिति ग॥ २ यागष्टकसमायुक्तमिति झ॥ ३ रागश्चेति ख॥ , ज॥ च ४ कण्ठे मायाङ्गवक्त्रञ्चेति झ॥ ५ विद्याश्चामनसारके इति ख॥ , ग॥ च ।विद्याद्या मनसारके इति ज॥ ६ विश्वेश्वरसमन्वितमिति ख॥ , घ॥ , छ॥ च ।विद्योत्तरसमन्वितमिति ग॥ ।सर्वावरणसञ्ज्ञञ्चेत्यादिः, विश्वेश्वरसमन्वितमित्यन्तः पाठो ङ।पुस्तके नास्ति ७ लिङ्गपिण्डिकयाथवेति घ॥ , ङ॥ , ज॥ च ८ स्वमन्त्रैश्चेति ग॥ , ङ॥ , च ९ लभते फलमीप्सितमिति ङ॥ १० पाशुपतं ध्यायेदिति ख॥ , घ॥ च ११ शिवमन्त्राधिपैर् युतमिति घ॥ , ङ॥ च १२ रक्षणाय निवेदयेदिति ख॥ , छ॥ च :प् ३४८ न्यूनादिदोषशान्त्यर्थं हुत्वा(१) दत्वा च दिग्बलिं ।गुरवे दक्षिणां दद्याद् यजमानो दिवं व्रजेत्

1 vuddhayonyantakānvitamiti ga.. 2 yāgaṣṭakasamāyuktamiti jha.. 3 rāgaśceti kha.. , ja.. ca 4 kaṇṭhe māyāṅgavaktrañceti jha.. 5 vidyāścāmanasārake iti kha.. , ga.. ca / vidyādyā manasārake iti ja.. 6 viśveśvarasamanvitamiti kha.. , gha.. , cha.. ca / vidyottarasamanvitamiti ga.. / sarvāvaraṇasañjñañcetyādiḥ, viśveśvarasamanvitamityantaḥ pāṭho ṅa.pustake nāsti 7 liṅgapiṇḍikayāthaveti gha.. , ṅa.. , ja.. ca 8 svamantraiśceti ga.. , ṅa.. , ca 9 labhate phalamīpsitamiti ṅa.. 10 pāśupataṃ dhyāyediti kha.. , gha.. ca 11 śivamantrādhipair yutamiti gha.. , ṅa.. ca 12 rakṣaṇāya nivedayediti kha.. , cha.. ca :p 348 nyūnādidoṣaśāntyarthaṃ hutvā(1) datvā ca digbaliṃ / gurave dakṣiṇāṃ dadyād yajamāno divaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

अनादिबोधो भव स्वाहा।' ' ३ हैं आत्मन् स्वतन्त्रो

English

For peace of faults of deficiency and the rest, having offered and given the offering to the quarters, the teacher should be given a fee; the sacrificer goes to heaven.

अध्याय १०२

श्लोक 30

प्रतिमालिङ्गवेदीनां यावन्तः परमाणवः ।तावद्युगसहस्राणि कर्तुर्भोगभुजः(२) फलं

pratimāliṅgavedīnāṃ yāvantaḥ paramāṇavaḥ / tāvadyugasahasrāṇi karturbhogabhujaḥ(2) phalaṃ

हिन्दी अर्थ

अङ्गुलविस्तृतस्य ललारस्योध्व॑प्रदेशो द्वादशान्तपदेनोच्यते ।' अर्थात् ' अङ्गुल विस्तारवाले ललाटका ऊर्ध्वदेश 'द्वादशान्त' पदसे कथित होता है।' (नित्याषोडशिकार्णव' ८ । ५५ पर भास्कररायको सेतुबन्ध-व्याख्या) इस प्रकार छः गुणोंसे सम्पन्न आत्माको अविनाशी

English

As many atoms as there are in the images, lingas and altars, so many thousands of ages the maker enjoys the fruit.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 102
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.