Agni Purana· Agni Purāṇa
107
अध्याय 107 / 381

Adhyaya 107

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०७

श्लोक 1

स्वायम्भुवसर्गः अग्निर् उवाच(४) वक्ष्ये भुवनकोषञ्च पृथ्वीद्वीपादिलक्षणं ।अग्निध्रश्चाग्निबाहुश् च वपुष्मान्द्युतिमांस् तथा

svāyambhuvasargaḥ agnir uvāca(4) vakṣye bhuvanakoṣañca pṛthvīdvīpādilakṣaṇaṃ / agnidhraścāgnibāhuś ca vapuṣmāndyutimāṃs tathā

हिन्दी अर्थ

२०२ अग्निपुराण

English

He gave (the continent of) Salmala to Vapusman, (continent) Kui$a to Jyotiman, continent of Kraufica to Dyuti¬ man and (continent of) Saka to Bhavya.

अध्याय १०७

श्लोक 2

मेधा मेधातिथिर्भव्यः सवनः पुत्र एव च(५) ।१ गृहाणि नगरादिषु इति झ॥ ।गृहाणि नगराणि तु इति ख॥ २ विंश एव चेति ख॥ , छ॥ च ३ अष्टाभिर्विभजेदेवमिति छ॥ ४ ईश्वर उवाचेति ख॥ , छ॥ च ५ सवनः क्षय एव च इति क॥ :प् ३६५ ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां सत्यनामा सुतो ऽभवत्

medhā medhātithirbhavyaḥ savanaḥ putra eva ca(5) / 1 gṛhāṇi nagarādiṣu iti jha.. / gṛhāṇi nagarāṇi tu iti kha.. 2 viṃśa eva ceti kha.. , cha.. ca 3 aṣṭābhirvibhajedevamiti cha.. 4 īśvara uvāceti kha.. , cha.. ca 5 savanaḥ kṣaya eva ca iti ka.. :p 365 jyotiṣmān daśamasteṣāṃ satyanāmā suto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

नौ गुना न्यास करना चाहिए। पच्चीस पदोंका के लिये उपयुक्त है। इसीके समान वास्तु ब्रह्म- वास्तुमण्डल चितास्थापनके समय विहित है। शिलात्मक पृष्ठन्यासमें, शावाकके निवेशमें और उसकी “वताल' संज्ञा है। दूसरा नौ पदोंका भी मूर्तिस्थापनमें भी उपयोगी होता है। वास्तुमण्डलवर्ती होता है। इसके सिवा एक सोलह पदोंका भी समस्त देवताओंको खीरसे नैवेद्य अर्पित करे। उक्त- वास्तुमण्डल होता है॥ ३४--३९॥

English

He gave Pukara to Savana. What Jambudvipa was given to Agnidhra by his father (was divided by him and given to his sons). He gave (the country) called Hima to Nabhi.

अध्याय १०७

श्लोक 3

प्रियब्रतसुताः ख्याताः सप्तद्वीपान्ददौ पिता ।जम्बुद्वीपमथाग्नीध्रे प्लक्षं मेधातिथेर्ददौ

priyabratasutāḥ khyātāḥ saptadvīpāndadau pitā / jambudvīpamathāgnīdhre plakṣaṃ medhātitherdadau

हिन्दी अर्थ

अनुक्त सभी कार्योके लिये सामान्यतः पाँच हाथकी

English

(He gave) Hemakufa to Kimpurua, Naiadha to Hari- var, central Meru to Ilavrta, NllScala (Nila mountains) to Ramya.

अध्याय १०७

श्लोक 4

वपुष्मते शाल्मलञ्च ज्योतिष्मते कुशाह्वयं ।क्रौञ्चद्वीपं द्युतिमते शाकं भव्याय दत्तवान्

vapuṣmate śālmalañca jyotiṣmate kuśāhvayaṃ / krauñcadvīpaṃ dyutimate śākaṃ bhavyāya dattavān

हिन्दी अर्थ

षट्कोण, त्रिकोण तथा वृत्त आदिके मध्यमें लंबाई-चौड़ाईमें वास्तुमण्डल बनाना चाहिए। गृह चौकोर वास्तुमण्डलका भी विधान है। ऐसा और प्रासादके मानके अनुसार ही निर्मित वास्तुमण्डल वास्तु खात (नींव आदिके लिये खोदे गये गडे) - सर्वदा श्रेष्ठ कहा गया है इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “वास्ठुपूजाकी विधिका वर्णन” नामक तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

(He gave) Svetavara to Hiravat, Kuru to Kuru, Bhadralva to Bhadrkiva, western (countries) to Ketumala.

अध्याय १०७

श्लोक 5

पुष्करं सवनायादादग्नीध्रे ऽदात् सुते शतं(१) ।जम्बूद्वीपं पिता लक्षं नाभेर्दत्तं हिमाह्वयं

puṣkaraṃ savanāyādādagnīdhre 'dāt sute śataṃ(1) / jambūdvīpaṃ pitā lakṣaṃ nābherdattaṃ himāhvayaṃ

हिन्दी अर्थ

शिलान्यासकी विधि

English

The king having established the sons of Priyavrata (in the regions) of Mem, went to the forest. After having performed penance, he reached god Hark

अध्याय १०७

श्लोक 6

हेमकूटं किम्पुरुषे हरिवर्षाय नैषधं ।इलावृते मेरुमध्ये रम्ये नीलाचलश्रितं(२)

hemakūṭaṃ kimpuruṣe harivarṣāya naiṣadhaṃ / ilāvṛte merumadhye ramye nīlācalaśritaṃ(2)

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिव कहते हैं-स्कन्द! ईशान शस्त्र अङ्कित रहें। उक्त शिलाओंपर कोण और

English

O Foremost among beings! the eight countries Kim- purusa and others by nature abound in happiness and felicity and have natural perfection.

अध्याय १०७

श्लोक 7

हिरण्वते श्वेतवर्षं कुरूंस्तु कुरवे ददौ ।भद्राश्वाय च भद्राश्वं केतुमालाय पश्चिमं

hiraṇvate śvetavarṣaṃ kurūṃstu kurave dadau / bhadrāśvāya ca bhadrāśvaṃ ketumālāya paścimaṃ

हिन्दी अर्थ

आदि कोणोंमें वास्तुमण्डलके बाहर पूर्ववत् दिशाओंके विभागपूर्वक धर्म आदि आठ देवताओंकी

English

He became a yogin (on practising _yoa). I shall des¬ cribe his life later at the time of narration oyoga. From Sumati, Tejas (was born). Indradyumna was born from him.

अध्याय १०७

श्लोक 8

मेरोः प्रियव्रतः पुत्रानभिषिच्य ययौ वनं ।शालग्रामे तपस्तप्त्वा ययौ विष्णोर्लयं नृपः

meroḥ priyavrataḥ putrānabhiṣicya yayau vanaṃ / śālagrāme tapastaptvā yayau viṣṇorlayaṃ nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

चरकी आदिका पूजन करे। प्रत्येक देवताके देकर नियत लग्नमें शिलान्यासका उपक्रम करे। खातके मध्यभागमें आधार-शक्तिका न्यास करे। वहाँ अनन्त (शेषनाग)-के मन्त्रसे अभिमन्त्रित उत्तम कलश स्थापित करे । “लं पृथिव्यै नमः।'—

English

Satyajit (was born) to Raja. O Sage! one hundred sons were born to him. They were the lights of the universe. The (country of) Bharata was well-developed by them. The creation of the Svayambhuva (Manu) was remembered (so far) relating to Krta and Treta (yugas).

अध्याय १०७

श्लोक 9

यानि कुम्पुरुषाद्यानि ह्य् अष्टवर्षाणि सत्तम ।तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्य् अयत्नतः

yāni kumpuruṣādyāni hy aṣṭavarṣāṇi sattama / teṣāṃ svābhāvikī siddhiḥ sukhaprāyā hy ayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

इस मूल-मन्त्रसे इस कलशपर पृथिवीस्वरूपा शिलाका न्यास करे। उसके पूर्वादि दिग्भागोंमें क्रमशः सुभद्र आदि आठ कलशोंको स्थापना करे। पहले उनके लिये गड्ढे खोदकर उनमें

English

Those called Kimpurusha and the others, eight lands, O best one: for them accomplishment is natural, mostly happy, without effort;

अध्याय १०७

श्लोक 10

जरामृत्युभयं नास्ति धर्माधर्मौ युगादिकं ।नाधमं मध्यमन्तुल्या हिमाद्देशात्तु नाभितः(३)

jarāmṛtyubhayaṃ nāsti dharmādharmau yugādikaṃ / nādhamaṃ madhyamantulyā himāddeśāttu nābhitaḥ(3)

हिन्दी अर्थ

आधार-शक्तिका न्यास करनेके पश्चात् उक्त कलशोंको इन्द्रादि लोकपालोंके मन्त्रंद्वारा स्थापित करना चाहिए। तदनन्तर उन कलशोंपर क्रमशः नन्दा आदि शिलाओंको रखे तत्त्वमूर्तियोंके अधिदेवता-सम्बन्धी शस्त्रोंसे युक्त वे शिलाएँ होनी चाहिए। जैसे दीवारमें मूर्ति तथा अस्त्र आदि अङ्कित होते हैं, उसी प्रकार उन शिलाओंमें शर्व आदि मूर्ति, देवताओंके अस्त्र-

English

no fear of old age and death; no dharma and adharma, no age-divisions; no lowest or middle, equal; from the Himalaya region at the navel.

अध्याय १०७

श्लोक 11

ऋषभो मेरुदेव्याञ्च ऋषभाद् भरतो ऽभवत् ।ऋषभो दत्तश्रीः पुत्रे शालग्रामे हरिङ्गतः

ṛṣabho merudevyāñca ṛṣabhād bharato 'bhavat / ṛṣabho dattaśrīḥ putre śālagrāme hariṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

स्थापना करे। सुभद्र आदि चार कलशोंपर नन्दा आदि चार शिलाएँ अग्नि आदि चार कोणोंमें स्थापित करनी चाहिए। फिर जय आदि चार कलशोंपर अजिता आदि चार शिलाओंको पूर्व

English

Rishabha was born of Merudevi; from Rishabha was Bharata. Rishabha gave Shri to his son and went to Hari at Shalagrama.

अध्याय १०७

श्लोक 12

भरताद् भारतं वर्षं भरतात् सुमतिस्त्वभूत्(४) ।भरतो दत्तलक्ष्मीकः शालग्रामे हरिं गतः

bharatād bhārataṃ varṣaṃ bharatāt sumatistvabhūt(4) / bharato dattalakṣmīkaḥ śālagrāme hariṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

आदि चार दिशाओंमें स्थापना करे। उन सबके ऊपर ब्रह्माजी तथा व्यापक महेश्वरका न्यास करके मन्दिरके मध्यवर्ती 'आकाश' नामक अध्वाका चिन्तन करे। इन सबको बलि अर्पित करके विघ्नदोषके निवारणार्थ अस्त्र-मन्त्रका जप करे। जहाँ पाँच ही शिलाएँ स्थापित करनेकी विधि है, उसके पक्षमें भी कुछ निवेदन किया जाता है

English

From Bharata is the land Bharata; from Bharata was Sumati; Bharata, having given Lakshmi, went to Hari at Shalagrama.

अध्याय १०७

श्लोक 13

१ सुतेभ्य उ इति ख॥ , छ॥ च २ रम्येनीलाचलाश्रियमिति ख॥ , ङ॥ , झ॥ च ।रम्यं नीलाचले स्थितमिति घ॥ ३ हिमाद्देशान्तनाभित इति छ॥ ४ सुमतिस्तत इति ग॥ :प् ३६६ स योगी योगप्रस्तावे(१) वक्ष्ये तच्चरितं पुनः ।सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत(२)

1 sutebhya u iti kha.. , cha.. ca 2 ramyenīlācalāśriyamiti kha.. , ṅa.. , jha.. ca / ramyaṃ nīlācale sthitamiti gha.. 3 himāddeśāntanābhita iti cha.. 4 sumatistata iti ga.. :p 366 sa yogī yogaprastāve(1) vakṣye taccaritaṃ punaḥ / sumatestejasastasmādindradyumno vyajāyata(2)

हिन्दी अर्थ

मध्यभागमें सुभद्र-कलशके ऊपर पूर्णा नामक शिलाको स्थापना करे और अग्नि आदि कोणोंमें

English

That yogi — I shall tell his deeds again in the context of yoga; from Sumati, from his radiance, Indradyumna was born.

अध्याय १०७

श्लोक 14

परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतीहारस्तदन्वयः ।प्रतीहारात् प्रतीहर्ता प्रतिहर्तुर्भुवस्ततः

parameṣṭhī tatastasmāt pratīhārastadanvayaḥ / pratīhārāt pratīhartā pratiharturbhuvastataḥ

हिन्दी अर्थ

स्थापित करे । मध्यशिलाके अभावमें चार शिलाएँ भी मातृभावसे सम्मानित करके स्थापित की जा सकती हैं। उक्त पाँचों शिलाओंकी प्रार्थना इस अङ्गिरा-ऋषिको पुत्री हो। इस प्रतिष्ठाकर्ममें सब कुछ सम्यक्-रूपसे ही पूर्ण करो। नन्दे! तुम समस्त पुरुषोंको आनन्दित करनेवाली हो। मैं यहाँ तुम्हारी स्थापना करता हूँ। तुम इस प्रासादमें

English

From him Parameshthi; from him Pratihara, his lineage; from Pratihara Pratiharta; from Pratiharta, Bhuva;

अध्याय १०७

श्लोक 15

उद्गीतोथ च प्रस्तारो विभुः प्रस्तारतः सुतः(३) ।पृथुश् चैव ततो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः

udgītotha ca prastāro vibhuḥ prastārataḥ sutaḥ(3) / pṛthuś caiva tato nakto naktasyāpi gayaḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्णतः तृप्त होकर तबतक सुस्थिरभावसे स्थित रहो, जबतक कि आकाशमें चन्द्रमा, सूर्य और तारे प्रकाशित होते रहेँ । वसिष्ठनन्दिनि नन्दे! तुम देहधारियोंको आयु, सम्पूर्ण मनोरथ तथा लक्ष्मी

English

then Udgitha and Prastara; from Prastara the son Vibhu; then Prithu; then Nakta; and Nakta's son was Gaya;

अध्याय १०७

श्लोक 16

नरो गयस्य तनयः तत्पुत्रो ऽभूद्विराट् ततः ।तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस्तस्मादजायत

naro gayasya tanayaḥ tatputro 'bhūdvirāṭ tataḥ / tasya putro mahāvīryo dhīmāṃstasmādajāyata

हिन्दी अर्थ

प्रदान करो। तुम्हें प्रासादमें सदा स्थित रहकर यत्नपूर्वक इसको रक्षा करनी चाहिए। ३ कश्यपनन्दिनि भद्रे ! तुम सदा समस्त लोकोंका कल्याण करो। देवि! तुम सदा ही हमें आयु, मनोरथ और लक्ष्मी प्रदान करती रहो। ३ देवि

English

Nara was Gaya's son; his son was Viraj; his son was the mighty Dhiman, born from him;

अध्याय १०७

श्लोक 17

महान्तस्तत्सुतश्चाभून्मनस्यस्तस्य चात्मजः ।त्वष्टा त्वष्टुश् च विरजा(४)रजस्तस्याप्यभूत् सुतः

mahāntastatsutaścābhūnmanasyastasya cātmajaḥ / tvaṣṭā tvaṣṭuś ca virajā(4)rajastasyāpyabhūt sutaḥ

हिन्दी अर्थ

आयु प्रदान करनेवाली होओ। भूगुपुत्रि देवि जये! तुम स्थापित होकर सदा यहीं रहो और इस मन्दिरके अधिष्ठाता मुझ यजमानको नित्य- निरन्तर विजय तथा ऐश्वर्य प्रदान करनेवाली बनो।

English

Mahanta was his son; Manasya his offspring; Tvashta; from Tvashta, Viraja; Rajas was his son too;

अध्याय १०७

श्लोक 18

सत्यजिद्रजसस्तस्य जज्ञे पुत्रशतं मुने ।विश्वज्योतिःप्रधानास्ते भारतन्तैर् विवर्धितं

satyajidrajasastasya jajñe putraśataṃ mune / viśvajyotiḥpradhānāste bhāratantair vivardhitaṃ

हिन्दी अर्थ

3» रिक्ते! तुम अतिरिक्त दोषका नाश करनेवाली तथा सिद्धि और मोक्ष प्रदान करनेवाली हो। शुभे! सम्पूर्ण देश-कालमें तुम्हारा निवास है । ईशरूपिणि! तुम सदा इस प्रासादमें स्थित रहो' तत्पश्चात् आकाशस्वरूप मन्दिरका ध्यान करके उसमें तीन तत्त्वोंका न्यास करे। फिर विधिवत् प्रायश्चित्त-होम करके यज्ञका विसर्जन करे

English

of Rajas, Satyajit, O sage, a hundred sons were born; with Vishvajyoti chief, by them Bharata was increased;

अध्याय १०७

श्लोक 19

कृतत्रेतादिसर्गेण सर्गः स्वायम्भुवः स्मृतः

kṛtatretādisargeṇa sargaḥ svāyambhuvaḥ smṛtaḥ /

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें 'शिलान्यासकी विधिका वर्णन” नामक चौराननेवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

by the creation of the Krita, Treta and other ages, the Svayambhuva creation is remembered.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 107
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.