Agni Purana· Agni Purāṇa
115
अध्याय 115 / 381

Adhyaya 115

74 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ74 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११५

श्लोक 1

गयायात्राविधिः अग्निर् उवाच उद्यतश्चेद्गयां यातुं(१) श्राद्धं कृत्वा विधानतः ।विधाय कार्पटीवेशं ग्रामस्यापि प्रदक्षिणं

gayāyātrāvidhiḥ agnir uvāca udyataścedgayāṃ yātuṃ(1) śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ / vidhāya kārpaṭīveśaṃ grāmasyāpi pradakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार संशोधन करके, लिङ्गके ऊर्ध्व- भागमें ब्रह्मा और अन्त (मूल) भागमें विष्णुका पूजन आदि करके, शुद्धिके लिये पूर्ववत् सारा कार्य सम्पन्न कर, होम-संख्याके अनुसार जप आदि करे। कुशके मध्यभागसे लिङ्गके मध्यभागका और कुशके अग्रभागसे लिङ्गके अग्रभागका स्पर्श करे। जिस मन्त्रसे जिस प्रकार संधान किया जाता है, वह इस समय बताया

English

In the offaka ceremony and in the vfddhi rite at Gaya on the day of death, separate rite is performed for the mother at Gaya. But it is performed along with the husband at other places.

अध्याय ११५

श्लोक 2

कृत्वा प्रतिदिनङ्गच्छेत् संयतश्चाप्रतिग्रही ।गृहाच्चलितमात्रस्य गयया गमनं प्रति

kṛtvā pratidinaṅgacchet saṃyataścāpratigrahī / gṛhāccalitamātrasya gayayā gamanaṃ prati

हिन्दी अर्थ

जाता है--३ हां हं, ३७ ३७ एं, ॐ भूं भूं

English

So also with the rites for the nine relatives such as the father etc. and for the twelve relatives. One should bathe iA the sacred water of Uttaramanasa on the first day.

अध्याय ११५

श्लोक 3

स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणान्तु पदे पदे ।ब्रह्मज्ञानेन किं कार्यं गोगृहे मरणेन किं

svargārohaṇasopānaṃ pitṝṇāntu pade pade / brahmajñānena kiṃ kāryaṃ gogṛhe maraṇena kiṃ

हिन्दी अर्थ

भूं भूं वां बह्निमूर्तये नमः । इसी प्रकार यजमान आदि मूर्तियोंके साथ भी अभिसंधान करना चाहिए। पञ्चमूर्त्यात्मक शिवके लिये भी हृदयादि- है। त्रितत्त्वात्मक स्वरूपमें मूलमन्त्र अथवा अपने बीज-मन्त्रोद्वारा संधानकर्म करनेकी विधि है-- ऐसा जानना चाहिए। शिला, पिण्डिका एवं

English

One should bathe in the sacred Uttaramanasa for the sake of increase of longevity and good health, for the destruction of all sins and for liberation.

अध्याय ११५

श्लोक 4

किं कुरुक्षेत्रवासेन यदा(२) पुत्रो गयां व्रजेत् ।गयाप्राप्तं सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत्

kiṃ kurukṣetravāsena yadā(2) putro gayāṃ vrajet / gayāprāptaṃ sutaṃ dṛṣṭvā pitṝṇāmutsavo bhavet

हिन्दी अर्थ

आचार्य सोमशम्भुकी ' कर्मकाण्ड-क्रमावली' में ये मन्त्र इस प्रकार उपलब्ध होते हैं-3 हां हां वा, 35 ३ ३ वा, ३» लूं लूं वा, क्ष्मामूर्तये नम: । ३ हां हाँ वा, ॐ ३ ३ वा, 32 रू रू वा, वहिमूर्तये नम: ।

English

By satisfying gods and ancestors with offerings, the doer of ancestral rite is deemed to have offered them the balls (of rice) "I am satisfying gods remaining in heaven, sky and earth."

अध्याय ११५

श्लोक 5

पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा अस्मभ्यं किन्न दास्यति ।ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा

padbhyāmapi jalaṃ spṛṣṭvā asmabhyaṃ kinna dāsyati / brahmajñānaṃ gayāśrāddhaṃ gogṛhe maraṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

वृषभके लिये भी इसी तरह संधान आवश्यक है । प्रत्येक भागको शुद्धिके लिये अपने मन्त्रोंद्वारा शतादि होम करे और उसे पूर्णाहुतिद्वारा पृथक्

English

"Om, salutation to Sun (god), lord (of the universe. O Supreme god! get me the cherished end. Graci¬ ously grant enjoyment and emancipation to all my ancestors.

अध्याय ११५

श्लोक 6

वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्विधा ।काङ्क्षन्ति पितरः पुत्रं नरकाद्भयभीरवः

vāsaḥ puṃsāṃ kurukṣetre muktireṣā caturvidhā / kāṅkṣanti pitaraḥ putraṃ narakādbhayabhīravaḥ

हिन्दी अर्थ

न्यूनता आदि दोषसे छुटकारा पानेके लिये शिव-मन्त्रसे एक सौ आठ आहुतियाँ दे और जो

English

Then one should go to Phalgutirtha situated on the Mahanadi after having visited Uttaramanasa, Naga, Janar- dana, sacred well and banyan tree.

अध्याय ११५

श्लोक 7

गयां यास्यति यः पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति ।मुण्डनञ्चोपवासश् च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

gayāṃ yāsyati yaḥ putraḥ sa nastrātā bhaviṣyati / muṇḍanañcopavāsaś ca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

कर्म किया गया है, उसे शिवके कानमें निवेदन करे--' प्रभो! आपको शक्तिसे ही मेरे द्वारा इस कार्यका सम्पादन हुआ है, ३» भगवान् रुद्रको नमस्कार है। रुद्रदेव। आपको मेरा नमस्कार है।

English

The man who bathes in the Phalgutirtha and worships lord Gadadhara (Visnu) is deemed to have achieved all things got by the doers of good deeds.

अध्याय ११५

श्लोक 8

न कालादिर्गयातीर्थे दद्यात् पिण्डांश् च नित्यशः ।पक्षत्रयनिवासी च पुनात्यासप्ततमं कुलं

na kālādirgayātīrthe dadyāt piṇḍāṃś ca nityaśaḥ / pakṣatrayanivāsī ca punātyāsaptatamaṃ kulaṃ

हिन्दी अर्थ

यह कार्य विधिपूर्ण हो या अपूर्ण, आप अपनी शक्तिसे ही इसे पूर्ण करके ग्रहण करें।' '३» हीं

English

The sacred places on earth, commencing with oceans and ending with tanks go to Phalgutirtha once every¬ day.

अध्याय ११५

श्लोक 9

१ गन्तुमिति ख॥ , ग॥ , घ॥ , छ॥ , ज॥ च २ यदि इति घ॥ , ग॥ , झ॥ च :प् १ अष्टकासु च वृद्धौच(१) गयायां मृतवासरे ।अत्र मातुः पृथक् श्राद्धमन्यत्र पतिना सह

1 gantumiti kha.. , ga.. , gha.. , cha.. , ja.. ca 2 yadi iti gha.. , ga.. , jha.. ca :p 1 aṣṭakāsu ca vṛddhauca(1) gayāyāṃ mṛtavāsare / atra mātuḥ pṛthak śrāddhamanyatra patinā saha

हिन्दी अर्थ

शांकरि पूरय स्वाहा।'। ऐसा कहकर पिण्डिकामें न्यास करे। तदनन्तर ज्ञानी पुरुष लिङ्गमें क्रिया- शक्तिका और पीठ-विग्रहमें ब्रह्मशिलाके ऊपर आधाररूपिणी शक्तिका न्यास करे

English

Whoever bathes reverentially at the Phalgutirtha, the foremost among tirthas, causes forefathers to reach the region of Braluna and the own self to get enjoyment and emanci¬ pation.

अध्याय ११५

श्लोक 10

पित्रादिनवदैत्यं तथा द्वादशदैवतं ।प्रथमे दिवसे स्नायात्तीर्थे ह्य् उत्तरमानसे

pitrādinavadaityaṃ tathā dvādaśadaivataṃ / prathame divase snāyāttīrthe hy uttaramānase

हिन्दी अर्थ

सात, पाँच, तीन अथवा एक राततक उसका निरोध करके या तत्काल ही उसका अधिवासन करे। अधिवासनके बिना कोई भी याग सम्पादित होनेपर भी फलदायक नहीं होता। अतः अधिवासन

English

Then one should go to Dharmaranya on the second day, bathe in Matahgavapi at the excellent Matahgarama, do the ancestral rite and offer balls (of rice).

अध्याय ११५

श्लोक 11

उत्तरे मानसे पुण्ये आयुरारोग्यवृद्धये ।सर्वाघौघविधानाय(२) स्नानं कुर्याद् विमुक्तये(३)

uttare mānase puṇye āyurārogyavṛddhaye / sarvāghaughavidhānāya(2) snānaṃ kuryād vimuktaye(3)

हिन्दी अर्थ

अवश्य करे। अधिवासन-कालमें प्रतिदिन दे तथा शिव-कलश आदिकी पूजा करके दिशाओंमें बलि अर्पित करे॥ १२६-१२७ ३ ॥

English

The performance of ancestral rite between the well and the sacrificial post lifts hundreds of fore-fathers. The righteous person who salutes the Mahabodhi tree gets the region of heaven.

अध्याय ११५

श्लोक 12

सन्तर्प्य देवपित्रादीन् श्राद्धकृत् पिण्डदो भवेत् ।दिव्यान्तरीक्षभौमस्थान्(४) देवान् सन्तर्पयाम्यहं

santarpya devapitrādīn śrāddhakṛt piṇḍado bhavet / divyāntarīkṣabhaumasthān(4) devān santarpayāmyahaṃ

हिन्दी अर्थ

गुरु आदिके साथ रातमें नियमपूर्वक वास 'अधिवास' कहलाता है। 'अधि'पूर्वक 'वस' धातुसे भावमें 'घञ्' प्रत्यय किया गया है। इससे ' अधिवास' शब्द सिद्ध हुआ है

English

One sage offers water at the root of the mango tree hold¬ ing a pitcher and kuia in his hand. The mango trees are watered and the forefathers are satisfied. One act is well known as yield¬ ing two fruits.

अध्याय ११५

श्लोक 13

दिव्यान्तरीक्षभौमादि पितृमात्रादि तर्पयेत् ।पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः

divyāntarīkṣabhaumādi pitṛmātrādi tarpayet / pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'प्रतिष्ठाके अन्तर्गत संधान एवं अधिवासकी विधिका वर्णन" नामक छियानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ शिव-प्रतिष्ठाकी विधि

English

By offering balls (of rice) there, one elevates hund¬ reds of generations. The great lord Mahadeva (Siva) has placed his foot at the Mundaprstha.

अध्याय ११५

श्लोक 14

माता पितामही चैव(५) तथैव प्रपितामही ।मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातामहः(६)

mātā pitāmahī caiva(5) tathaiva prapitāmahī / mātāmahaḥ pramātāmaho vṛddhapramātāmahaḥ(6)

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिव कहते हैं--स्कन्द ! प्रातःकाल नित्य-कर्मके अनन्तर द्वार-देवताओंका पूजन करके मण्डपमें प्रवेश करे। पूर्वोक्त विधिसे देहशुद्धि आदिका अनुष्ठान करे। दिक्पालोंका, शिव-

English

Similarly, one who offers the ball (of rice) at the ances¬ tral rite at Vinupada gets released from debts (due to ancestors). One will elevate hundreds of fore-fathers as also his own self.

अध्याय ११५

श्लोक 15

तेभ्यो।न्येभ्य(७) इमान् पिण्डानुद्धाराय ददाम्यहं ।ॐ नमः सूर्यदेवाय सोमभौमज्ञरूपिणे(८)

tebhyo.nyebhya(7) imān piṇḍānuddhārāya dadāmyahaṃ / oṃ namaḥ sūryadevāya somabhaumajñarūpiṇe(8)

हिन्दी अर्थ

कलशका तथा वार्धानी (जलपात्र)-का पूजन करके अष्टपुष्पिकाद्वारा शिवलिङ्गकी अर्चना करे और क्रमशः आहुति दे, अग्निदेवको तृप्त करे। तदनन्तर शिवको आज्ञा ले ' अस्त्राय फट्।' का उच्चारण करते हुए मन्दिरमें प्रवेश करे तथा 'अस्त्राय हुँ फट्।' बोलकर वहाँके विश्नोंका अपसारण करे

English

The places associated with the fires of the household.

अध्याय ११५

श्लोक 16

जीवशुक्रशनैश्चारिराहुकेतुस्वरूपिणे ।उत्तरे मानसे स्नाता(९) उद्धरेत्सकलं कुलं

jīvaśukraśanaiścārirāhuketusvarūpiṇe / uttare mānase snātā(9) uddharetsakalaṃ kulaṃ

हिन्दी अर्थ

शिलाके ठीक मध्यभागमें शिवलिङ्गकी स्थापना न करे; क्योंकि वैसा करनेपर वेध-दोषकी आशङ्का रहती है। इसलिये मध्यभागको त्यागकर,

English

A household fire.

अध्याय ११५

श्लोक 17

सूर्यं नत्वा(१०) व्रजेन्मौनी नरो दक्षिणमानसं(११) ।१ अन्वष्टकासु वृद्धौ चेति घ॥ , ङ॥ च २ सर्वाघौघविनाशायेति ख॥ , घ॥ , छ॥ च ३ स्नानं सर्वविमुक्तये इति छ॥ ४ दिव्यान्तरीक्षगान् भौमानिति ग॥ ५ माता मातामही चैवेति क॥ , ख॥ , ग॥ , छ॥ , ज॥ च ६ वृद्धप्रमातृकामह इति क॥ , ग॥ , छ॥ , ज॥ च ७ तेभ्यस्तेभ्य इति घ॥ , ज॥ च ८ सोमभौमस्वरूपिणे इति घ॥ ९ स्नात्वेति क॥ १० सूर्यं दृष्ट्वा इति ङ॥ ११ ततो दक्षिणमानसमिति ग॥ , घ॥ , ज॥ , झ॥ च :प् २ दक्षिणे मानसे स्नानं करोमि पितृतृप्तये(१)

sūryaṃ natvā(10) vrajenmaunī naro dakṣiṇamānasaṃ(11) / 1 anvaṣṭakāsu vṛddhau ceti gha.. , ṅa.. ca 2 sarvāghaughavināśāyeti kha.. , gha.. , cha.. ca 3 snānaṃ sarvavimuktaye iti cha.. 4 divyāntarīkṣagān bhaumāniti ga.. 5 mātā mātāmahī caiveti ka.. , kha.. , ga.. , cha.. , ja.. ca 6 vṛddhapramātṛkāmaha iti ka.. , ga.. , cha.. , ja.. ca 7 tebhyastebhya iti gha.. , ja.. ca 8 somabhaumasvarūpiṇe iti gha.. 9 snātveti ka.. 10 sūryaṃ dṛṣṭvā iti ṅa.. 11 tato dakṣiṇamānasamiti ga.. , gha.. , ja.. , jha.. ca :p 2 dakṣiṇe mānase snānaṃ karomi pitṛtṛptaye(1)

हिन्दी अर्थ

एक या आधा जौ किंचित् ईशान भागका आश्रय ले आधारशिलामें शिवलिङ्गको स्थापना करे। मूल-मन्त्रका उच्चारण करते हुए उस (अनन्त) शिलाको सृष्टियोगद्वारा अविचल भावसे स्थापित करे। अथवा निम्नाङ्कित मन्त्रसे शिवको आसनस्वरूपा उस शिलाकी पूजा करे-' 3

English

All those who desire to elevate the family should offer balls (of rice) to all. So also one desirous of (elevating his own self) and getting imperishable place should offer (ball of rice).

अध्याय ११५

श्लोक 18

गयायामागतः स्वर्गं यान्तु मे पितरो ऽखिलाः ।श्राद्धं पिण्डन्ततः कृत्वा सूर्यं नत्वा वदेदिदं

gayāyāmāgataḥ svargaṃ yāntu me pitaro 'khilāḥ / śrāddhaṃ piṇḍantataḥ kṛtvā sūryaṃ natvā vadedidaṃ

हिन्दी अर्थ

हीं स्वाहा।' पूजनसे पहले यों कहे--' आधारशक्ति- स्वरूपिणि शिले! तुम्हें भगवान् शिवको आज्ञासे यहाँ नित्य-निरन्तर स्थिरतापूर्वक स्थित रहना चाहिए ।--ऐसा कहकर पूजन करनेके पश्चात्

English

If one brahmin has been fed, crores (of brahmins) would become fed. What more to say? If many are fed, the offer¬ ings done to the fore-fathers become undecaying.

अध्याय ११५

श्लोक 19

ॐ नमो भानवे भर्त्रे(२) भवाय भव मे विभो ।भुक्तिमुक्तिप्रदः सर्वपितॄणां भवभावितः

oṃ namo bhānave bhartre(2) bhavāya bhava me vibho / bhuktimuktipradaḥ sarvapitṝṇāṃ bhavabhāvitaḥ

हिन्दी अर्थ

अवरोधिनी-मुद्रासे शिलाको अवरुद्ध (स्थिरतापूर्वक स्थापित) कर दे॥ ४--८॥ लौह और सुवर्ण, कांस्य आदि धातु, हरिताल, आदि, धान आदिके पौधे तथा पूर्वकथित अन्य वस्तुएँ क्रमशः एकत्र करे और मन-ही-मन भावना करे कि “ये सब वस्तुएँ कान्ति, आरोग्य,

English

The fathers of those who offer food at Gaya become virtually the putr (i.e. having sons). After having saluted the

अध्याय ११५

श्लोक 20

कव्यवालानलः सोमो यमश् चैवार्यमा तथा ।अग्निष्वात्ता वर्हिषद आज्यपाः पितृदेवताः

kavyavālānalaḥ somo yamaś caivāryamā tathā / agniṣvāttā varhiṣada ājyapāḥ pitṛdevatāḥ

हिन्दी अर्थ

देह, वीर्य और शक्तिस्वरूप हैँ'। इस प्रकार एकाग्रचित्तसे भावना करके लोकपाल और शिवसम्बन्धी मन्त्रोंद्वारा पूर्वादि कुण्डोंमें इन वस्तुओंमेंसे एक-एकको क्रमशः डाले। सोने

English

The word puira means — one who saves parents from the hell called put.

अध्याय ११५

श्लोक 21

आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह ।मदीयाः पितरो ये च मातृमातामहादयः

āgacchantu mahābhāgā yuṣmābhī rakṣitāstviha / madīyāḥ pitaro ye ca mātṛmātāmahādayaḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा ताँबेके बने हुए कछुए या वृषभको द्वारके सम्मुख रखकर नदीके किनारेकी या पर्वतके शिखरकी मिट्टीसे युक्त करे और उसे बीचके कुण्ड आदिमें डाल दे। अथवा सुवर्णनिर्मित मेरुको मधूक, अक्षत और अझ्जनसे युक्त करके उसमें डाले अथवा सोने या चाँदीकी बनी हुई पृथ्वीको सम्पूर्ण बीजों और सुवर्णसे संयुक्त करके उसे मध्यम कुण्डमें डाले। अथवा सोने,

English

One would attain imperishable position and elevate hundreds of his family members. The pilgrimage made to Gay4 always (bears) fruit whether it is done in the proper way or not.

अध्याय ११५

श्लोक 22

तेषां पिण्डप्रदाताहमागतो ऽस्मि गयामिमां ।उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य देवर्षिगणपूजितं(३)

teṣāṃ piṇḍapradātāhamāgato 'smi gayāmimāṃ / udīcyāṃ muṇḍapṛṣṭhasya devarṣigaṇapūjitaṃ(3)

हिन्दी अर्थ

चाँदी या सब प्रकारके लोहसे निर्मित सुवर्णमय केसरोंसे युक्त कमल या अनन्त (शेषनाग)-की मूर्तिको उसमें छोड़े

English

"I have come to this Gaya as the giver of pinda for them. In the north of Mundaprishtha, worshipped by hosts of divine sages,

अध्याय ११५

श्लोक 23

नाम्ना कनखलं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतं ।सिद्धानां प्रीतिजननैः पापानाञ्च भयङ्करैः

nāmnā kanakhalaṃ tīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutaṃ / siddhānāṃ prītijananaiḥ pāpānāñca bhayaṅkaraiḥ

हिन्दी अर्थ

शक्तिसे लेकर मूर्ति-पर्यन्त अथवा शक्तिसे लेकर शक्ति-पर्यन्त तत्त्वका देवाधिदेव महादेवके लिये आसन निर्मित करके उसमें खीर या गुग्गुलका लेप करे। तत्पश्चात् वस्त्रसे गर्तको आच्छादित करके कवच और अस्त्र-मन्त्रद्वारा उसकी रक्षा करे। फिर दिकपालोंको बलि देकर आचार्य आचमन करे। शिला और गर्तके सङ्ग- दोषकी निवृत्तिके लिये शिवमन्त्रसे अथवा अस्त्र-

English

the sacred place named Kanakhala, famed in the three worlds, with those that give pleasure to the perfected and terrify sinners,

अध्याय ११५

श्लोक 24

लेलिहानैर् महानागै रक्ष्यते चैव नित्यशः ।तत्र स्नात्वा दिवं(४) यान्ति क्रीडन्ते भुवि मानवाः

lelihānair mahānāgai rakṣyate caiva nityaśaḥ / tatra snātvā divaṃ(4) yānti krīḍante bhuvi mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्णाहुति भी करे। वास्तु देवताओंको एक-एक आहुति देकर तृप्त करनेके पश्चात् हृदय-मन्त्रसे भगवानूको उठाकर मङ्गल-वाद्य और मङ्गल- पाठ आदिके साथ ले आवे

English

with licking great serpents is always guarded. Bathing there, men go to heaven and sport on earth.

अध्याय ११५

श्लोक 25

फल्गुतीर्थं ततो गच्छेन्महानद्यां स्थितं परं ।नागाज्जनार्दनात् कूपाद्वटाच्चोत्तरमानसात्

phalgutīrthaṃ tato gacchenmahānadyāṃ sthitaṃ paraṃ / nāgājjanārdanāt kūpādvaṭāccottaramānasāt

हिन्दी अर्थ

गुरु भगवानूके आगे-आगे चले और चार दिशाओंमें स्थित चार मूर्तिपालोंके साथ यजमान स्वयं भगवानूकी सवारीके पीछे-पीछे चले। मन्दिर आदिके चारों ओर घुमाकर शिवलिङ्गको भद्र-द्वारके सम्मुख नहलावे और अर्घ्य देकर उसे मन्दिरके भीतर ले जाय। खुले द्वारसे अथवा द्वारके लिये निश्चित स्थानसे शिवलिङ्गको मन्दिरमें ले जाय। इन सबके अभावमें द्वार बंद करनेवाली

English

Then one should go to Phalgu-tirtha, supreme, situated in the great river; from Naga, from Janardana, from the well, and from the banyan and Uttara-manasa.

अध्याय ११५

श्लोक 26

एतद् गयाशिरः(५) प्रोक्तं फल्गुतीर्थं तदुच्यते ।मुण्डपृष्ठनागाद्याश् च सारात् सारमथान्तरं

etad gayāśiraḥ(5) proktaṃ phalgutīrthaṃ taducyate / muṇḍapṛṣṭhanāgādyāś ca sārāt sāramathāntaraṃ

हिन्दी अर्थ

शिलासे शून्य-मार्गसे अथवा उस शिलाके ऊपरसे होकर मन्दिरमें प्रवेशका विधान है। दरवाजेसे ही महेश्वरको मन्दिरमें ले जाय, परंतु उनका द्वारसे स्पर्श न होने दे। यदि देवालयका समारम्भ हो

English

This is called the Gaya-head; it is called Phalgu-tirtha; Mundaprishtha, Naga and the others — the essence, then the inner essence,

अध्याय ११५

श्लोक 27

१ करोमि पितृदैवते इति ज॥ २ भानवे तस्मै इति ङ॥ ३ देवर्षिगणसेवितमिति घ॥ , ज॥ च ।देवतागणसेवितमिति झ॥ ४ तत्र स्नाता दिवमिति ज॥ ५ फल्गुं गयाशिर इति ख॥ , ङ॥ , छ॥ च :प् ३ यस्मिन् फलति श्रीर्गौर्वा कामधेनुर्जलं मही ।दृष्टिरम्यादिकं यस्मात् फल्गुतीर्थं न फल्गुवत्

1 karomi pitṛdaivate iti ja.. 2 bhānave tasmai iti ṅa.. 3 devarṣigaṇasevitamiti gha.. , ja.. ca / devatāgaṇasevitamiti jha.. 4 tatra snātā divamiti ja.. 5 phalguṃ gayāśira iti kha.. , ṅa.. , cha.. ca :p 3 yasmin phalati śrīrgaurvā kāmadhenurjalaṃ mahī / dṛṣṭiramyādikaṃ yasmāt phalgutīrthaṃ na phalguvat

हिन्दी अर्थ

रहा हो तो किसी कोणसे भी शिवलिङ्गको मन्दिरके भीतर प्रविष्ट कराया जा सकता है। व्यक्त अथवा स्थूल शिवलिङ्गके मन्दिर-प्रवेशके लिये सर्वत्र यही विधि जाननी चाहिए। घरमें प्रवेशका मार्ग द्वार ही है, इसका साधारण लोगोंको भी प्रत्यक्ष अनुभव है। यदि बिना द्वारके घरमें प्रवेश किया जाय तो गोत्रका नाश होता है--ऐसी मान्यता है

English

in which Shri, or the cow, the wish-cow, water and earth bear fruit; since vision, loveliness and the rest — Phalgu-tirtha is not "insubstantial."

अध्याय ११५

श्लोक 28

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरं ।एतेन किं न पर्याप्तं नृणां सुकृटकारिणां

phalgutīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā devaṃ gadādharaṃ / etena kiṃ na paryāptaṃ nṛṇāṃ sukṛṭakāriṇāṃ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर पीठपर, द्वारके सामने शिवलिङ्गको स्थापित करके नाना प्रकारके वाद्यों तथा मङ्गलसूचक ध्वनियोंके साथ उसपर दूर्वा और अक्षत चढ़ावे तथा “समुत्तिष्ठ नमः 'एऐसा कहकर

English

A man who bathes at Phalgu-tirtha and sees the god Gadadhara — what is not obtained by this for men who do good deeds?

अध्याय ११५

श्लोक 29

पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रात्सरांसि च ।फल्गुतीर्थं गमिष्यन्ति वारमेकं दिने दिने

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni āsamudrātsarāṃsi ca / phalgutīrthaṃ gamiṣyanti vāramekaṃ dine dine

हिन्दी अर्थ

महापाशुपत-मन्त्रका पाठ करे । इसके बाद आचार्य गर्तमें रखे हुए घटको वहाँसे हटाकर मूर्तिपालकोंके साथ यन्त्रमें स्थापित करावे और उसमें कुङ्कुम आदिका लेप करके, शक्ति और शक्तिमानूकी एकताका चिन्तन करते हुए लयान्त मूल-मन्त्रका उच्चारण करके, उस आलम्बनलक्षित घटका स्पर्शपूर्वक पुनः गर्तमें ही स्थापना करा दे। ब्रह्मभागके एक अंश, दो अंश, आधा अंश

English

The sacred places on earth and the lakes up to the ocean will go to Phalgu-tirtha once a day, every day.

अध्याय ११५

श्लोक 30

फल्गुतीर्थे तीर्थराजे करोति स्नानमादृतः ।पितॄणां ब्रह्मलोकाप्त्यै आत्मनो भुक्तिमुक्तये

phalgutīrthe tīrtharāje karoti snānamādṛtaḥ / pitṝṇāṃ brahmalokāptyai ātmano bhuktimuktaye

हिन्दी अर्थ

अथवा आठवें अंशतक या सम्पूर्ण ब्रह्मभागका

English

At Phalgu-tirtha, the king of sacred places, one who bathes with reverence attains Brahma's world for the ancestors and enjoyment and liberation for himself.

अध्याय ११५

श्लोक 31

स्नात्वा श्राद्धी पिण्डदो ऽथ नमेद्देवं पितामहं ।कलौ माहेश्वरा लोका अत्र देवी(१) गदाधरः

snātvā śrāddhī piṇḍado 'tha nameddevaṃ pitāmahaṃ / kalau māheśvarā lokā atra devī(1) gadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

ही गर्तमें प्रवेश करावे। फिर नाभिपर्यन्त दीर्घाओंके साथ शीशेका आवरण देकर, एकाग्रचित्त हो, नीचेके गर्तको बालूसे पाट दे और कहे-- तदनन्तर लिङ्गके स्थिर हो जानेपर सकल (सावयव) रूपवाले परमेश्वरका ध्यान करके, शक्त्यन्त-मूल-मन्त्रका उच्चारण करते हुए, शिवलिङ्गके स्पर्शपूर्वक उसमें निष्कलीकरण-न्यास

English

Having bathed, the performer of ancestral rites, the giver of pinda, should then bow to the god Pitamaha: "In the Kali age the people are Maheshvaras; here the Goddess and Gadadhara;

अध्याय ११५

श्लोक 32

पितामहो लिङ्गरूपी तन्नमामि महेश्वरं ।गदाधरं बलं काममनिरुद्धं नरायणं(२)

pitāmaho liṅgarūpī tannamāmi maheśvaraṃ / gadādharaṃ balaṃ kāmamaniruddhaṃ narāyaṇaṃ(2)

हिन्दी अर्थ

करे। जब शिवलिङ्गकी स्थापना हो रही हो, उस समय जिस-जिस दिशाका आश्रय ले, उस- उस दिशाके दिक्पाल-सम्बन्धी मन्त्रका उच्चारण करके पूर्णाहुति-पर्यन्त होम करे और दक्षिणा दे।

English

Pitamaha in linga form — I bow to that Maheshvara; Gadadhara, Bala, Kama, Aniruddha, Narayana,

अध्याय ११५

श्लोक 33

ब्रह्मविष्णुनृसिंहाख्यं वराहादिं नमाम्यहं ।ततो गदाधरं दृष्ट्वा कुलानां शतमुद्धरेत्

brahmaviṣṇunṛsiṃhākhyaṃ varāhādiṃ namāmyahaṃ / tato gadādharaṃ dṛṣṭvā kulānāṃ śatamuddharet

हिन्दी अर्थ

यदि शिवलिङ्गसे शब्द प्रकट हो अथवा उसका इसी प्रकार अन्य दोष प्राप्त होनेपर शिवशास्त्रोक्त शान्ति करे। उक्त विधिसे यदि शिवलिङ्गमें न्यासका विधान किया जाय तो कर्ता दोषका भागी नहीं होता। तदनन्तर लक्षणस्पर्शरूप पीठबन्ध करके गौरीमन्त्रसे

English

Brahma, Vishnu, Narasimha by name, Varaha and the rest I bow." Then having seen Gadadhara one lifts a hundred families.

अध्याय ११५

श्लोक 34

धर्मारण्यं द्वितीये ऽह्नि मतङ्गस्याश्रमे वरे ।मतङ्गवाप्यां संस्नाय श्राद्धकृत् पिण्डदो(३) भवेत्

dharmāraṇyaṃ dvitīye 'hni mataṅgasyāśrame vare / mataṅgavāpyāṃ saṃsnāya śrāddhakṛt piṇḍado(3) bhavet

हिन्दी अर्थ

उसका लय करे। फिर पिण्डीमें सृष्टिन्यास करे

English

On the second day, Dharmaranya in the excellent hermitage of Matanga: having bathed in the Matanga-step-well one becomes a giver of the ancestral rite and pinda.

अध्याय ११५

श्लोक 35

मतङ्गेशं सुद्धेशं(४) नत्वा चेदमुदीरयेत् ।प्रमाणं देवताः सन्तु लोकपालाश् च साक्षिणः

mataṅgeśaṃ suddheśaṃ(4) natvā cedamudīrayet / pramāṇaṃ devatāḥ santu lokapālāś ca sākṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्गके पार्श्रागमें जो संधि (छिद्र) हो, उसको बालू एवं व्रलेपसे भर दे। तत्पश्चात् गुरु मूर्तिपालकोंके साथ शान्तिकलशके आधे जलसे शिवलिङ्गको नहलाकर, अन्य कलशों तथा पञ्चामृत आदिसे भी अभिषिक्त करे। फिर चन्दन आदिका लेप लगा, जगदीश्वर शिवकी पूजा करके, उमा-महेश्वर-मन्तरोद्रारा लिङ्गमुद्रासे उन दोनोंका स्पर्श करे। इसके बाद छहों अध्वाओंके

English

Having bowed to Matangesha and Suddhesha, one should say: "Be witnesses, gods and guardians of the world:

अध्याय ११५

श्लोक 36

मयागत्य मतङ्गे ऽस्मिन् पितॄणां निष्कृतिः कृता ।स्नानतर्पणश्राद्धादिर्ब्रह्मतीर्थे ऽथ(५) कूपके

mayāgatya mataṅge 'smin pitṝṇāṃ niṣkṛtiḥ kṛtā / snānatarpaṇaśrāddhādirbrahmatīrthe 'tha(5) kūpake

हिन्दी अर्थ

न्यासपूर्वक त्रितत्त्वन्यास करके, मूर्तिन्यास, दिक्पालन्यास, अङ्गन्यास एवं ब्रह्मन्यासपूर्वक ज्ञानाशक्तिका लिङ्गमें तथा क्रियाशक्तिका पीठमें न्यास करनेके पश्चात् स्नान करावे

English

having come to this Matanga I have made atonement for the ancestors." Bathing, libation, ancestral rites and so on at Brahma-tirtha, and at the well,

अध्याय ११५

श्लोक 37

१ अतो देव इति ख॥ , ग॥ , घ॥ , छ॥ च २ नारायणमिति ख॥ , ग॥ , ङ॥ च ३ श्राद्धदः पिण्डद इति ख॥ ४ मतङ्गेशञ्च सिद्धेशमिति ज॥ ५ ब्रह्मतीर्थेत्रेति ख॥ :प् ४ तत्कूर्पयूपयोर्मध्ये श्राद्धं कुलशतोद्धृतौ ।महाबोधतुरुं नत्वा धर्मवान् स्वर्गलोकभाक्

1 ato deva iti kha.. , ga.. , gha.. , cha.. ca 2 nārāyaṇamiti kha.. , ga.. , ṅa.. ca 3 śrāddhadaḥ piṇḍada iti kha.. 4 mataṅgeśañca siddheśamiti ja.. 5 brahmatīrthetreti kha.. :p 4 tatkūrpayūpayormadhye śrāddhaṃ kulaśatoddhṛtau / mahābodhaturuṃ natvā dharmavān svargalokabhāk

हिन्दी अर्थ

गन्धका लेपन करके धूप दे और व्यापकरूपसे शिवका न्यास करे। हृदय-मन्तरद्वारा

English

between the elbow and the sacrificial post, the ancestral rite lifts a hundred families. Having bowed to the Mahabodhi tree, the righteous shares heaven.

अध्याय ११५

श्लोक 38

तृतीये ब्रह्मसरसि(१) स्नानं कुर्याद्यतव्रतः(२) ।स्नानं ब्रह्मसरस्तीर्थे(३) करोमि ब्रह्मभूतये

tṛtīye brahmasarasi(1) snānaṃ kuryādyatavrataḥ(2) / snānaṃ brahmasarastīrthe(3) karomi brahmabhūtaye

हिन्दी अर्थ

करे। यथाशक्ति इन वस्तुओंको निवेदित करनेके पश्चात् महादेवजीको आचमन करावे। फिर विशेषार्घ्य देकर मन्त्र जपे और भगवानूके वरदायक हाथमें उस जपको अर्पित करनेके पश्चात् इस प्रकार

English

On the third day one of controlled vows should bathe in Brahma-sara: "I bathe at the Brahma-sara sacred place for prosperity of Brahma,

अध्याय ११५

श्लोक 39

पितॄणां ब्रह्मलोकाय ब्रह्मर्षिगणसेविते ।तर्पणं श्राद्धकृत् पिण्डं प्रदद्यात्तु प्रसेचनं(४) ।कुर्याच्च वाजपेयार्थी ब्रह्मयूपप्रदक्षिणं

pitṝṇāṃ brahmalokāya brahmarṣigaṇasevite / tarpaṇaṃ śrāddhakṛt piṇḍaṃ pradadyāttu prasecanaṃ(4) / kuryācca vājapeyārthī brahmayūpapradakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

तारोंको स्थिति रहे, तबतक मूर्तीशों तथा मूर्तिपालकोंके साथ आप स्वेच्छापूर्वक ही इस मन्दिरमें सदा स्थित रहें।' ऐसा कहकर प्रणाम करनेके पश्चात् बाहर जाय और हदय या प्रणव- फिर पूर्ववत् बलि निवेदन करे। तत्पश्चात् न्यूनता आदि दोषके निराकरणके लिये मृत्युञ्जय-

English

for the ancestors' Brahma-world, frequented by hosts of Brahma-sages." The performer of the ancestral rite should give the libation, pinda, and sprinkling; and the seeker of the Vajapeya should circumambulate the Brahma post.

अध्याय ११५

श्लोक 40

एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्त आम्रस्य मूले सलिलन्ददाति ।आम्नाय सिक्ताः पितरश् च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा

eko muniḥ kumbhakuśāgrahasta āmrasya mūle salilandadāti / āmnāya siktāḥ pitaraś ca tṛptā ekā kriyā dvyarthakarī prasiddhā

हिन्दी अर्थ

शान्तिके लिये खीरसे होम करे

English

A sage alone, with pot and kusha tip in hand, gives water at the root of a mango; the mango is watered and the ancestors satisfied — one act is famed as doing two purposes.

अध्याय ११५

श्लोक 41

ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य कुलानां शतमुद्धरेत् ।फल्गुतीर्थे चतुर्थे ऽह्नि स्नात्वा देवादितर्पणं

brahmāṇañca namaskṛtya kulānāṃ śatamuddharet / phalgutīrthe caturthe 'hni snātvā devāditarpaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद यों प्रार्थना करे-'महाविभो ! ज्ञान अथवा आज्ञानपूर्वक कर्में जो त्रुटि रह गयी है, उसे आप पूर्ण करें।' यों कहकर यथाशक्ति वाद्य आदि उत्सव, सर्वकारणभूत अम्बिकानाथ शिवको भक्तिपूर्वक समर्पित करे। तदनन्तर चार दिनोंतक लगातार दान एवं महान् उत्सव करे।

English

Having bowed to Brahma one lifts a hundred families. On the fourth day at Phalgu-tirtha, having bathed and made libation to gods and others,

अध्याय ११५

श्लोक 42

कृत्वा श्राद्धं सपिण्डञ्च गयाशिरसि कारयेत् ।पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः

kṛtvā śrāddhaṃ sapiṇḍañca gayāśirasi kārayet / pañcakrośaṃ gayākṣetraṃ krośamekaṃ gayāśiraḥ

हिन्दी अर्थ

दिनोंमेंसे तीन दिनोंतक तीनों समय मूर्तिपालकोंके साथ होम करे और चौथे दिन पूर्णाहुति देकर, बहुरूप-सम्बन्धी मन्त्रसे चरु निवेदित करे। सभी कुण्डोंमें सम्पाताहुतिसे शोधित चरु अर्पित करना

English

one should have the ancestral rite with pinda done at Gayashiras. Gaya field is five krosha; Gayashiras one krosha.

अध्याय ११५

श्लोक 43

तत्र पिण्डप्रदानेन कुलानां शतमुधरेत् ।मुण्डपृष्ठे पदं न्न्यास्तं महादेवेन धीमता

tatra piṇḍapradānena kulānāṃ śatamudharet / muṇḍapṛṣṭhe padaṃ nnyāstaṃ mahādevena dhīmatā

हिन्दी अर्थ

चाहिए। उक्त चार दिनोंतक निर्माल्य न हटावे। चौथे दिनके बाद निर्माल्य हटाकर, स्नान करानेके पश्चात् पूजन करे। सामान्य लिङ्गोंमें साधारण छोड़कर स्थाणु-विसर्जन करे। आसाधारण लिङ्गोंमें 'क्षमस्व' इत्यादि कहकर विसर्जन

English

There by giving pinda one lifts a hundred families. At Mundaprishtha the wise Mahadeva placed his foot.

अध्याय ११५

श्लोक 44

मुण्डपृष्ठे शिरः साक्षाद् गयाशिर उदाहृतं ।१ ब्रह्मसदसि इति ख॥ , घ॥ , ङ॥ , ज॥ च २ मयागत्येत्यादिः, स्नानं कुर्याद्यतव्रत इत्य् अन्तः पाठश्छ॥ पुस्तके नास्ति ३ ब्रह्मसदस्तीर्थे इति घ॥ ।ब्रह्मशिरस्तीर्थे इति ख॥ ४ तर्पणश्राद्धकृत् पिण्डप्रदश्चापि प्रसेचनमिति ख॥ , छ॥ च ।तर्पणश्राद्धकृत् पिण्डप्रदश्चाम्रप्रसेचनमिति ग॥ , घ॥ , ङ॥ , ज॥ च :प् ५ साक्षाद् गयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रमं(१) कृतं

muṇḍapṛṣṭhe śiraḥ sākṣād gayāśira udāhṛtaṃ / 1 brahmasadasi iti kha.. , gha.. , ṅa.. , ja.. ca 2 mayāgatyetyādiḥ, snānaṃ kuryādyatavrata ity antaḥ pāṭhaścha.. pustake nāsti 3 brahmasadastīrthe iti gha.. / brahmaśirastīrthe iti kha.. 4 tarpaṇaśrāddhakṛt piṇḍapradaścāpi prasecanamiti kha.. , cha.. ca / tarpaṇaśrāddhakṛt piṇḍapradaścāmraprasecanamiti ga.. , gha.. , ṅa.. , ja.. ca :p 5 sākṣād gayāśirastatra phalgutīrthāśramaṃ(1) kṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

और प्रतिष्ठा--ये पाँच बातें मुख्य हैं। कहीं-कहीं प्रतिष्ठाके अन्तमें स्थिरता आदि गुणोंकी सिद्धिके लिये सात आहुतियाँ देनेका विधान है। भगवान्

English

At Mundaprishtha the head is directly called Gayashiras; directly there Gayashiras made a hermitage at Phalgu-tirtha.

अध्याय ११५

श्लोक 45

अमृतं तत्र वहति पितॄणान्दत्तमक्षयं ।स्नात्वा दशाश्वमेधे तु दृष्ट्वा देवं पितामहं

amṛtaṃ tatra vahati pitṝṇāndattamakṣayaṃ / snātvā daśāśvamedhe tu dṛṣṭvā devaṃ pitāmahaṃ

हिन्दी अर्थ

सर्वव्यापी, अविनाशी एवं आत्मतृप्त हैं। महेश्वरकी संनिधि या उपस्थितिके लिये ये गुण कहे गये हैं। आहुतियोंका क्रम इस प्रकार है-' ॐ नमः इस प्रकार इस कार्यका सम्पादन करके शिव- कलशकी भाँति दो कलश और तैयार करे। उनमेंसे एक कलशके जलसे भगवान् शिवको स्नान कराकर, दूसरा यजमानके स्रानके लिये

English

Nectar flows there; what is given to ancestors is imperishable. Having bathed at Dashashvamedha and seen the god Pitamaha,

अध्याय ११५

श्लोक 46

रुद्रपादं नरः स्पृष्ट्वा नेह भूयो ऽभिजायते ।शमीपत्रप्रमाणेन पिण्डं दत्वा गयाशिरे(२)

rudrapādaṃ naraḥ spṛṣṭvā neha bhūyo 'bhijāyate / śamīpatrapramāṇena piṇḍaṃ datvā gayāśire(2)

हिन्दी अर्थ

रखे। (कहीं-कहीं “कर्मस्थानाय धारयेत्।' ऐसा पाठ है। इसके अनुसार दूसरे कलशका जल कर्मानुष्ठानके लिये स्थापित करे, यह अर्थ समझना चाहिए।) इसके बाद बलि देकर

English

having touched Rudrapada, a man is not born again here. Having given a pinda the size of a shami leaf at Gayashiras,

अध्याय ११५

श्लोक 47

नरकस्था दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः ।पायसेनाथ पिष्टेन शक्तुना चरुणा तथा

narakasthā divaṃ yānti svargasthā mokṣamāpnuyuḥ / pāyasenātha piṣṭena śaktunā caruṇā tathā

हिन्दी अर्थ

आचमन करनेके पश्चात् शिवकी आज्ञासे बाहर जाय याग-मण्डपके बाहर मन्दिरके ईशानकोणमें चण्डका स्थापन-पूजन करे। फिर मण्डपमें धामके गर्भके बराबर उत्तम पीठपर आसनको कल्पना करके, पूर्ववत् न्यास, होम, आदिका अनुष्ठान

English

those in hell go to heaven and those in heaven attain liberation. With pudding, flour, barley meal and porridge,

अध्याय ११५

श्लोक 48

पिण्डदानं तण्डुलैश् च गोधूमैस्तिलमिश्रितैः ।पिण्डं दत्वा रुद्रपदे कुलानां शतमुद्धरेत्

piṇḍadānaṃ taṇḍulaiś ca godhūmaistilamiśritaiḥ / piṇḍaṃ datvā rudrapade kulānāṃ śatamuddharet

हिन्दी अर्थ

करे। फिर ध्यानपूर्वक ' सद्योजात' आदिकी स्थापना करके, वहाँ ब्रह्माङ्गोंद्वारा विधिवत् पूजन करे। ब्रह्मङ्गोंका वर्णन पहले किया जा चुका है। अब जिस प्रकार मन्त्रद्वारा पूजन किया जाता है, उसे

English

the giving of pinda with rice, wheat mixed with sesame; having given pinda at Rudrapada one lifts a hundred families.

अध्याय ११५

श्लोक 49

तथा विष्णुपदे श्राद्धपिण्डदो ह्य् ऋणमुक्तिकृत्(३) ।पित्रादीनां शतकुलं स्वात्मानं(४) तारयेन्नरः

tathā viṣṇupade śrāddhapiṇḍado hy ṛṇamuktikṛt(3) / pitrādīnāṃ śatakulaṃ svātmānaṃ(4) tārayennaraḥ

हिन्दी अर्थ

सुनो-- ॐ वं सद्योजाताय हूं फट् नमः।' ॐ फट् नमः।' इसी प्रकार ' ॐ वें तत्पुरुषाय हूं फट्

English

Likewise at Vishnupada the giver of pinda is freed from debt; a man saves a hundred families of father and others and himself.

अध्याय ११५

श्लोक 50

तथा ब्रह्मपदे श्राद्धी(५) ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।दक्षिणाग्निपदे तद्वद्गार्हपत्यपदे तथा

tathā brahmapade śrāddhī(5) brahmalokaṃ nayetpitṝn / dakṣiṇāgnipade tadvadgārhapatyapade tathā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार जप निवेदन करके, तर्पण करनेके पश्चात्, स्तुतिपूर्वक विज्ञापना देकर चण्डेशसे प्रार्थना करे--' है चण्डेश! जबतक श्रीमहादेवजी यहाँ विराजमान हैं, तबतक तुम भी इसके समीप

English

Likewise at Brahmapada the performer leads the ancestors to Brahma's world; likewise at Dakshinagni-pada and Garhapatya-pada;

अध्याय ११५

श्लोक 51

पदे वाहवनीयस्य श्राद्धी यज्ञफलं लभेत् ।आवसथ्यस्य चन्द्रस्य(६) सूर्यस्य च गणस्य च

pade vāhavanīyasya śrāddhī yajñaphalaṃ labhet / āvasathyasya candrasya(6) sūryasya ca gaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

न्यूनाधिक कर्म किया है, वह सब तुम्हारे कृपाप्रसादसे पूर्ण हो जाय। तुम स्वयं उसे पूर्ण करो।' जहाँ बाणलिङ्ग (नंदेश्वर) हो, जहाँ चल (ज्योतिर्लिङ्गादि) तथा स्वयम्भूलिङ्ग हों, वहाँ और सब प्रकारकी प्रतिमाओंपर चढ़े हुए निर्माल्यमें चण्डेशका अधिकार नहीं होता है।

English

at the foot of the Ahavaniya the performer obtains the fruit of sacrifice; of the Avasathya, the Moon, the Sun and the host,

अध्याय ११५

श्लोक 52

अगस्त्यकार्त्तिकेयस्य श्राद्धी तारयते कुलं ।आदित्यस्य रथं नत्वा(७) कर्णादित्यं नमीन्नरः

agastyakārttikeyasya śrāddhī tārayate kulaṃ / ādityasya rathaṃ natvā(7) karṇādityaṃ namīnnaraḥ

हिन्दी अर्थ

विधिमें भी चण्डेशका अधिकार नहीँ है।' चण्डका पूजन करके सत्रापक (अभिषेक करनेवाला गुरु) स्वयं ही पत्नी और पुत्रसहित यजमानको पूर्व-स्थापित कलशके जलसे स्नान करावे।

English

of Agastya and Kartikeya the performer saves his family. Having bowed to the Sun's chariot a man should bow to Karnaditya;

अध्याय ११५

श्लोक 53

१ फल्गुतीर्थाश्रयमिति ग॥ , घ॥ , ज॥ , झ॥ च २ पिण्डं दद्याद्गयाशिरे इति ज॥ ३ पिण्डदः कुलमुक्तिकृदिति ग॥ , ज॥ च ।पिण्डदो ह्य् अतिमुक्तिकृदिति घ॥ ४ स्वात्मनेति ज॥ ५ ब्रह्मपदे श्राद्धमिति झ॥ ६ वरुणस्याथ चेन्द्रस्येति ङ॥ ।आवसथ्यस्य चेन्द्रस्येति छ॥ ।आवसथ्यस्य सेन्द्रस्येति ज॥ ७ रथं दृष्ट्वेति ख॥ , छ॥ च :प् ६ कनकेशपदं नत्वा गयाकेदारकं नमेत् ।सर्वपापविनिर्मुक्तः पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत्

1 phalgutīrthāśrayamiti ga.. , gha.. , ja.. , jha.. ca 2 piṇḍaṃ dadyādgayāśire iti ja.. 3 piṇḍadaḥ kulamuktikṛditi ga.. , ja.. ca / piṇḍado hy atimuktikṛditi gha.. 4 svātmaneti ja.. 5 brahmapade śrāddhamiti jha.. 6 varuṇasyātha cendrasyeti ṅa.. / āvasathyasya cendrasyeti cha.. / āvasathyasya sendrasyeti ja.. 7 rathaṃ dṛṣṭveti kha.. , cha.. ca :p 6 kanakeśapadaṃ natvā gayākedārakaṃ namet / sarvapāpavinirmuktaḥ pitṝn brahmapuraṃ nayet

हिन्दी अर्थ

यजमान भी स््रापक गुरुका महेश्वरकी भाँति पूजन करके, धनकी कंजूसी छोड़कर, उन्हें भूमि और सुवर्ण आदिकी दक्षिणा दे तत्पश्चात् मूर्तिपालकों तथा जपकर्ता ब्राह्मणोंका, ज्योतिषीका और शिल्पीका भी भलीभाँति विधिवत् पूजन करके दीनों और अनाथों आदिको भोजन करावे। इसके बाद यजमान गुरुसे इस प्रकार

English

having bowed to Kanakesha-pada, he should bow to Gayakedaraka; freed from all sins he leads the ancestors to Brahma's city.

अध्याय ११५

श्लोक 54

विशालो ऽपि गयाशीर्षे पिण्डदो ऽभूच्च पुत्रवान् ।विशालायां विशालो ऽभूद्राजपुत्रो ऽब्रवीद् द्विजान्

viśālo 'pi gayāśīrṣe piṇḍado 'bhūcca putravān / viśālāyāṃ viśālo 'bhūdrājaputro 'bravīd dvijān

हिन्दी अर्थ

प्रार्थना करे-'हे भगवन्! यहाँ सम्मुख करनेके लिये मैंने आपको जो कष्ट दिया है, वह सब आप क्षमा करें; क्योंकि नाथ! आप करुणाके सागर हैं, अतः मेरा सारा अपराध भूल जायँ।'

English

Vishala also, at Gayashiras, became a giver of pinda and had a son. In Vishala, Vishala the prince said to the Brahmins:

अध्याय ११५

श्लोक 55

कथं पुत्रादयः स्युर्मे द्विजा ऊचुर्विशालकं ।गयायां पिण्डदानेन तव सर्वं भविष्यति

kathaṃ putrādayaḥ syurme dvijā ūcurviśālakaṃ / gayāyāṃ piṇḍadānena tava sarvaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार प्रार्थना करनेवाले यजमानको सद्गुरु १. इन मन्त्रोंके विषयमें पाठभेद मिलता है। सोमशम्भुकी 'कर्मकाण्ड-क्रमावली 'में ये मन्त्र इस प्रकार दिये गये हैं--' ३ चैं सद्योजाताय हूं फट् नमः ।' ' ॐ चैं तत्पुरुषाय हूं फट् नमः ।' “३ चों प्रशमनाय हूं फट् नमः।'

English

"How shall I have sons and the rest?" The Brahmins said to Vishalaka: "By giving pinda at Gaya all will be yours."

अध्याय ११५

श्लोक 56

विशालो ऽपि गयाशीर्षे पितृपिण्डान्ददौ ततः(१) ।दृष्ट्वाकाशे सितं रक्तं पुरुषांस्तांश् चपृष्टवान्

viśālo 'pi gayāśīrṣe pitṛpiṇḍāndadau tataḥ(1) / dṛṣṭvākāśe sitaṃ raktaṃ puruṣāṃstāṃś capṛṣṭavān

हिन्दी अर्थ

प्रतिमासु च सर्वासु न चण्डोऽधिकृतो भवेत्। अद्वैतभावनायुक्ते स्थण्डिलेशविधावपि॥ (अग्नि० ९७। ६२-६३)

English

Vishala too gave pindas to the ancestors at Gayashiras. Then seeing in the sky white, red and dark men, he asked them:

अध्याय ११५

श्लोक 57

के युयन्तेषु चैवैकः सितः प्रोचे विशालकं ।अहं सितस्ते जनक इन्द्रलोकं गतः शुभान्

ke yuyanteṣu caivaikaḥ sitaḥ proce viśālakaṃ / ahaṃ sitaste janaka indralokaṃ gataḥ śubhān

हिन्दी अर्थ

अपने हाथसे कुश, पुष्प और अक्षतपुञ्जके साथ प्रतिष्ठाजनित पुण्यकी सत्ता समर्पित करे, जिसका स्वरूप चमकते हुए तारोंके समान दीसिमान् है॥ ६५--६८ ॥ तदनन्तर, पाशुपत-मन्त्रका जप करके, परमेश्वरको प्रणाम करनेके अनन्तर, भूतगणोंको बलि अर्पित करे और इस प्रकार उन सबको समीप लाकर यों निवेदन करे--' आपलोगोंको

English

"Who are you?" One, the white one, said to Vishalaka: "I am the white; your father, gone to Indra's world, of good deeds;

अध्याय ११५

श्लोक 58

मम रक्तः पिता पुत्र कृष्णश् चैव पितामहः ।अब्रवीत् नरकं प्राप्ता त्वया मुक्तीकृता वयं

mama raktaḥ pitā putra kṛṣṇaś caiva pitāmahaḥ / abravīt narakaṃ prāptā tvayā muktīkṛtā vayaṃ

हिन्दी अर्थ

तबतक यहाँ स्थित रहना चाहिए, जबतक महादेवजी यहाँ विराजमान हैं।' वस्त्र आदिसे युक्त याग-मण्डपको गुरु अपने अधिकारमें ले ले तथा समस्त उपकरणोंसे युक्त स्नापन-मण्डपको

English

mine is the red, my father, son, and the dark is the grandfather; he said, having reached hell, we were freed by you.

अध्याय ११५

श्लोक 59

पिण्डदानाद् ब्रह्मलोकं ब्रजाम इति ते गताः ।विशालः प्राप्तपुतादी राज्यं कृत्वा हरिं ययौ

piṇḍadānād brahmalokaṃ brajāma iti te gatāḥ / viśālaḥ prāptaputādī rājyaṃ kṛtvā hariṃ yayau

हिन्दी अर्थ

शिल्पी ग्रहण करे। अन्य देवता आदिकी आगमोक्त अनुसार उन देवता आदिके वर्णभेद समझने चाहिए। वे अपने तैजस-तत्त्वमें व्याप्त हैं-एऐसी भावना करनी चाहिए। साध्य आदि देवता, सरिताएँ,

English

By your giving of pinda we go to Brahma's world," so saying they went. Vishala, having obtained sons and the rest, ruled the kingdom and went to Hari.

अध्याय ११५

श्लोक 60

प्रेतराजः स्वमुक्त्यै च वणिजञ्चेदमब्रवीत् ।प्रेतैः सर्वैः सहार्तः सन् सुकृतं भुज्यते फलं

pretarājaḥ svamuktyai ca vaṇijañcedamabravīt / pretaiḥ sarvaiḥ sahārtaḥ san sukṛtaṃ bhujyate phalaṃ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीतत्त्वके आश्रित हैं। कहीं-कहीं सरस्वती, लक्ष्मी और नदियोंका स्थान जलमें बताया गया है

English

The king of ghosts, for his own liberation, said this to a merchant: "Afflicted along with all the ghosts, the fruit of good deeds is enjoyed.

अध्याय ११५

श्लोक 61

श्रवणद्वादशीयोगे कुम्भः सान्नश् च सोदकः(२) ।दत्तः पुरा स मध्याह्ने जीवनायोपतिष्ठते

śravaṇadvādaśīyoge kumbhaḥ sānnaś ca sodakaḥ(2) / dattaḥ purā sa madhyāhne jīvanāyopatiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

भुवनाधिपतियोंका स्थान वही है, जहाँ उनकी स्थिति है। अहंकार, बुद्धि और प्रकृति-ये तीन तत्त्व ब्रह्माके स्थान हैं। तन्मात्रासे लेकर प्रधान- पर्यन्त तीन तत्त्व श्रीहरिके स्थान हैं। नाट्येश, गण, मातृका, यक्षराज, कार्तिकेय तथा गणेशका अण्डजादि शुद्ध विद्यान्त-तत्त्व है। मायांश देशसे लेकर शक्ति-पर्यन्त तत्त्व शिवा, शिव तथा उग्रतेजवाले सूर्यदेवका स्थान है। व्यक्त प्रतिमाओंके

English

On the Shravana-dvadashi yoga a pot with food and water, given in the past at midday, stands for sustenance.

अध्याय ११५

श्लोक 62

धनं गृहीत्वा मे गच्छ गयायां पिण्डदो भव ।वणिग्धनं गृहीत्वा तु गयायां पिण्डदो ऽभवत्

dhanaṃ gṛhītvā me gaccha gayāyāṃ piṇḍado bhava / vaṇigdhanaṃ gṛhītvā tu gayāyāṃ piṇḍado 'bhavat

हिन्दी अर्थ

लिये ईश्वर-पर्यन्त पद बताया गया है । स्थापनाकी सामग्रीमें जो कूर्म आदिका वर्णन किया गया है तथा जो रत्न आदि पाँच वस्तुएँ कही गयी हैं, उन सबको देवपीठके गर्तमें डाल दे, परंतु पाँच

English

Take my wealth and go; become a giver of pinda at Gaya." The merchant took the wealth and became a giver of pinda at Gaya.

अध्याय ११५

श्लोक 63

१ ददौ गत इति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ , ज॥ च २ सार्थश् च सोदक इति छ॥ :प् ७ प्रेतराजः सह प्रेतैर् मुक्तो नीतो हरेः पुरं ।गयाशीर्षे पिण्डदानादात्मानं स्वपितॄंस् तथा(१)

1 dadau gata iti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , cha.. , ja.. ca 2 sārthaś ca sodaka iti cha.. :p 7 pretarājaḥ saha pretair mukto nīto hareḥ puraṃ / gayāśīrṣe piṇḍadānādātmānaṃ svapitṝṃs tathā(1)

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मशिलाओंको उसमें न डाले मन्दिरके गर्भका छः भागोंमें विभाजन करके छठे भागको त्याग दे और पाँचवें भागमें

English

The king of ghosts with the ghosts was freed and taken to Hari's city. By giving pinda at Gayashiras to oneself and to one's ancestors,

अध्याय ११५

श्लोक 64

पितृवंशे सुता ये च मातृवंशे तथैव च ।गुरुश्वशुरबन्धूनां ये चान्ये बान्धवा मृताः

pitṛvaṃśe sutā ye ca mātṛvaṃśe tathaiva ca / guruśvaśurabandhūnāṃ ye cānye bāndhavā mṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

आठ भाग करके सातवें भागमें प्रतिमाओंकी स्थापना करे तो वह सुखावह होता है। लेप अथवा चित्रमय विग्रहको स्थापनामें पञ्चभूतोंको धारणाओंद्वारा विशुद्धि होती है। वहाँ स्नान

English

to those in the father's line and in the mother's line likewise, the teacher's, father-in-law's and kin, and other dead relatives:

अध्याय ११५

श्लोक 65

ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः(२) ।क्रियालोपगता ये च जात्यन्धाः पुङ्गवस् तथा

ye me kule luptapiṇḍāḥ putradāravivarjitāḥ(2) / kriyālopagatā ye ca jātyandhāḥ puṅgavas tathā

हिन्दी अर्थ

आदि कार्य जलसे नहीं, मानसिक किये जाते हैं। वैसे विग्रहोंको शिला एवं रत्न आदिके भवनमें रखना चाहिए। उनमें नेत्रोन्मीलन तथा आसन आदिको कल्पना अभीष्ट है। इनको पूजा जलरहित पुष्पोंसे करनी चाहिए, जिससे चित्र दूषित न

English

"Those in my family whose pinda lapsed, without sons or wives, those who gave up rites, the blind from birth and cripples,

अध्याय ११५

श्लोक 66

विरूपा आमगर्भा ये ज्ञाताज्ञाताः कुले मम ।तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्य् अक्षय्यमुपतिष्ठतां

virūpā āmagarbhā ye jñātājñātāḥ kule mama / teṣāṃ piṇḍo mayā datto hy akṣayyamupatiṣṭhatāṃ

हिन्दी अर्थ

अब चल लिङ्गोंके लिये स्थापनाको विधि बतायी जाती है। गर्भस्थानके पाँच अथवा तीन भाग करके एक भागको छोड़ दे और तीसरे या दूसरे भागमें चल लिङ्गको स्थापना करे। इसी

English

the deformed, the unborn embryos, known and unknown in my family — the pinda given by me, may it reach them imperishable.

अध्याय ११५

श्लोक 67

ये केचित् प्रेतरूपेण तिष्ठन्ति पितरो मम ।ते सर्वे तृप्तिमायान्तु पिण्डदानेन(३) सर्वदा

ye kecit pretarūpeṇa tiṣṭhanti pitaro mama / te sarve tṛptimāyāntu piṇḍadānena(3) sarvadā

हिन्दी अर्थ

प्रकार उनके पीठोंके लिये भी करना चाहिए। लिङ्गोमें तत्त्वभेदसे पूजनकी प्रक्रियामें भेद होता है। स्फटिक आदिके लिङ्गोंमें इष्टमन्त्रसे (अथवा सृष्टि-मन्त्रसे) विधिवत् संस्कार होना चाहिए। इसके सिवा वहाँ ब्रह्मशिला एवं रत्नप्रभूतिका निवेदन अपेक्षित नहीं है

English

Whichever of my ancestors stay in the form of ghosts, may all of them be satisfied by the giving of pinda always."

अध्याय ११५

श्लोक 68

पिण्डो देयस्तु सर्वेभ्यः सर्वैर् वै कुलतारकैः ।आत्मनस्तु तथा देयो ह्य् अक्षयं लोकमिच्छता

piṇḍo deyastu sarvebhyaḥ sarvair vai kulatārakaiḥ / ātmanastu tathā deyo hy akṣayaṃ lokamicchatā

हिन्दी अर्थ

पिण्डिकाको योजना भी मनसे ही कर लेनी चाहिए। स्वयम्भूलिङ्ग और बाणलिङ्ग आदिमें संस्कारका नियम नहीं है। उन लिङ्गोंको संहिता-

English

Pinda is to be given to all by all family-saviors; likewise to oneself by one desiring an imperishable world.

अध्याय ११५

श्लोक 69

पञ्चमे ऽह्नि गदालोले स्नायान्मन्त्रेण बुद्धिमान् ।गदाप्रक्षालने तीर्थे गदालोले ऽतिपावने

pañcame 'hni gadālole snāyānmantreṇa buddhimān / gadāprakṣālane tīrthe gadālole 'tipāvane

हिन्दी अर्थ

उनके लिये न्यास और होम करना चाहिए। नदी, समुद्र तथा रोह-इनके स्थापन करानेका विधान पूर्ववत् है इहलोकमें जो मृत्तिका आदिके अथवा आरे आदिके शिवलिङ्गका पूजन किया जाता है, वह तात्कालिक होता है। अर्थात् पूजन-कालमें ही लिङ्ग-निर्माण करके वीक्षणादि विधानसे उनकी

English

On the fifth day the wise one should bathe at Gadalola with the mantra: "At the mace-washing sacred place, the very purifying Gadalola,

अध्याय ११५

श्लोक 70

स्नानं करामि संसारगदशान्त्यै जनार्दन ।नमो ऽक्षयवटायैव अक्षयस्वर्गदायिने

snānaṃ karāmi saṃsāragadaśāntyai janārdana / namo 'kṣayavaṭāyaiva akṣayasvargadāyine

हिन्दी अर्थ

पाठान्तरके अनुसार वहाँ पीठके ही संस्कारका नियम है, लिङ्गका नहीं।

English

I bathe for the peace of the disease of the world, Janardana. Homage to the Akshayavata, giver of imperishable heaven,

अध्याय ११५

श्लोक 71

पित्रादीनामक्षयाय सर्वपापक्षयाय च ।श्राद्धं वटतले(४) कुर्याद् ब्राह्मणानाञ्च भोजनं

pitrādīnāmakṣayāya sarvapāpakṣayāya ca / śrāddhaṃ vaṭatale(4) kuryād brāhmaṇānāñca bhojanaṃ

हिन्दी अर्थ

शुद्धि करे। तत्पश्चात् विधिवत् पूजन करना और उसका पूजन मनोवाञ्छित फल देनेवाला चाहिए। पूजनके पश्चात् मन्त्रोंको लेकर अपने- होता है। विष्णु आदि देवताओंकी स्थापनाके आपमें स्थापित करे और उस लिङ्गको जलमें मन्त्र अलग हैं। उन्हींके द्वारा उनकी स्थापना डाल दे। एक वर्षतक ऐसा करनेसे वह लिङ्ग करनी चाहिए॥ ८७--८९॥ इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'शिव-प्रतिष्ठाकी विधिका वर्णन” नामक सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

for the imperishability of ancestors and the destruction of all sins." One should do the ancestral rite under the banyan and feed Brahmins;

अध्याय ११५

श्लोक 72

एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ।किम्पुनर्बहुभिर्भुक्तैः पितॄणां दत्तमक्षयं

ekasmin bhojite vipre koṭirbhavati bhojitā / kimpunarbahubhirbhuktaiḥ pitṝṇāṃ dattamakṣayaṃ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिव कहते हैं- स्कन्द! अब मैं पूजासहित गौरीकी प्रतिष्ठाका वर्णन करूँगा, सुनो। पूर्ववत् मण्डप आदिको रचना करके देवीकी स्थापना एवं शय्याधिवासन करे। पूर्वोक्त

English

when one Brahmin is fed a crore is fed; what then of many fed? What is given to the ancestors is imperishable.

अध्याय ११५

श्लोक 73

१ प्रेतराजेत्यादिः, स्वपितॄंस्तथेत्यन्तः पाठो झ॥ पुस्तके नास्ति २ शुभकर्मविवर्जिता इति झ॥ ३ पिण्डेनानेनेति ङ॥ ४ वटतटे इति ज॥ :प् ८ गयायामन्नदाता यः पितरस्तेन पुत्रिणः ।वटं वटेश्वरं नत्वा पूजयेत् प्रपितामहं

1 pretarājetyādiḥ, svapitṝṃstathetyantaḥ pāṭho jha.. pustake nāsti 2 śubhakarmavivarjitā iti jha.. 3 piṇḍenāneneti ṅa.. 4 vaṭataṭe iti ja.. :p 8 gayāyāmannadātā yaḥ pitarastena putriṇaḥ / vaṭaṃ vaṭeśvaraṃ natvā pūjayet prapitāmahaṃ

हिन्दी अर्थ

तत्त्व, विद्यातत्व और शिवतत्त्वका परमेश्वरमें स्थापन करे। तदनन्तर पराशक्तिका न्यास, होम और जप पूर्ववत् करके क्रियाशक्तिस्वरूपिणी पिण्डीका संधान करे । सर्वव्यापिनी पिण्डीका ध्यान करके वहाँ रत्न आदिका न्यास करे। इस विधिसे पिण्डीकी स्थापना करके उसके ऊपर देवीको स्थापित करे॥ १--४॥

English

He who gives food at Gaya has his ancestors blessed with sons. Having bowed to the banyan and Vateshvara, one should worship the great-grandfather;

अध्याय ११५

श्लोक 74

अक्षयांल्लभते लोकान् कुलानां शतमुद्धरेत् ।क्रमतो ऽक्रमतो वापि गयायत्रा महाफला

akṣayāṃllabhate lokān kulānāṃ śatamuddharet / kramato 'kramato vāpi gayāyatrā mahāphalā

हिन्दी अर्थ

वे देवी परमशक्तिस्वरूपा हैं। उनका अपने ही मन्त्रसे सृष्टि-न्यासपूर्वक स्थापन करे । तदनन्तर पीठमें क्रियाशक्तिका और देवीके विग्रहमें ज्ञानशक्तिका न्यास करे। इसके बाद सर्वव्यापिनी

English

he obtains imperishable worlds, lifts a hundred families. The pilgrimage to Gaya, in order or out of order, is greatly fruitful.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 115
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.