Agni Purana· Agni Purāṇa
116
अध्याय 116 / 381

Adhyaya 116

43 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ43 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११६

श्लोक 1

गयायात्राविधिः अग्निर् उवाच गायत्र्यैव महानद्यां स्नातः(१) सन्ध्यां समाचरेत् ।गायत्र्या अग्रतः प्रातः श्राद्धं पिण्डमथाक्षयं

gayāyātrāvidhiḥ agnir uvāca gāyatryaiva mahānadyāṃ snātaḥ(1) sandhyāṃ samācaret / gāyatryā agrataḥ prātaḥ śrāddhaṃ piṇḍamathākṣayaṃ

हिन्दी अर्थ

शक्तिका आवाहन करके देवीको प्रतिमामें उसका नियोजन करे। फिर 'शिवा' नामवाली अम्बिका देवीका स्पर्शपूर्वक पूजन करे पूजाके मन्त्र इस प्रकार हैं-'ॐ आं

English

One should do sandhya (twilight worship) after bathing in (the river) Mahanadi with (the recitation of) gayatri {mantra). The ancestral rite and offer of balls (of rice) in the morning preceded by (the recitation of) gdyatri (man" tra) yields undiminishing (fruits).

अध्याय ११६

श्लोक 2

मध्याह्ने चोद्यति(२) स्नात्वा गीतवाद्यैर् ह्युपास्य च ।सावित्रीपुरतः सन्ध्यां पिण्डदानञ्च तत्पदे

madhyāhne codyati(2) snātvā gītavādyair hyupāsya ca / sāvitrīpurataḥ sandhyāṃ piṇḍadānañca tatpade

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर केसरोंकी पूजा करे। तत्पश्चात् ' ३ हीं

English

Having bathed in the noon (as the sun remains up) and having worshipped with songs and (playing of) musical instruments, the (evening) twilight worship is done there itself in front of the sun and the offer of balls (of rice) is made.

अध्याय ११६

श्लोक 3

अगस्त्यस्य पदे कुर्याद्योनिद्वारं प्रविश्य च ।निर्गतो न पुनर्योनिं प्रविशेन्मुच्यते भवात्(३)

agastyasya pade kuryādyonidvāraṃ praviśya ca / nirgato na punaryoniṃ praviśenmucyate bhavāt(3)

हिन्दी अर्थ

कर्णिकायै नमः । ॐ क्षं पुष्कराक्षेभ्यो नमः।' इन मन्त्रोंद्वारा कर्णिका एवं कमलाक्षोंका पूजन करे। इसके बाद ' ॐ हां पुष्टयै नमः । ॐ हीं ज्ञानायै ज्ञाना एवं पूजन करे॥ ७--१०॥

English

(Similarly) one should (offer) at the place of Agastya. One, who has come out after having entered the yonidvdra (the fissure in the hill), does not enter the yoni (the womb) again and will be liberated from the cycles of birth and death.

अध्याय ११६

श्लोक 4

१ प्रात इति क॥ २ मध्याह्ने सरसीति ग॥ ३ मुच्यते भयादिति छ॥ , झ॥ च :प् ९ बलिं काकशिलायाञ्च कुमारञ्च नमेत्ततः(१) ।स्वर्गद्वार्यां सोमकुण्डे वायुतीर्थे ऽथ पिण्डदः

1 prāta iti ka.. 2 madhyāhne sarasīti ga.. 3 mucyate bhayāditi cha.. , jha.. ca :p 9 baliṃ kākaśilāyāñca kumārañca namettataḥ(1) / svargadvāryāṃ somakuṇḍe vāyutīrthe 'tha piṇḍadaḥ

हिन्दी अर्थ

' ॐ नालाय नमः। ३ॐ रं धर्माय नमः। ३» रु ज्ञानाय नमः । ३» वैराग्याय नमः । ॐ अधर्माय

English

(He) should then pay obeisance to Bali (a demon king) at K&kafila and (lord) Kumara (Subrahmanya).Then one should offer balls (of rice) at Svargadvara, Somakunda and Vayutirtha.

अध्याय ११६

श्लोक 5

भवेदाकशगङ्गायां कपिलायाञ्च पिण्डदः ।कपिलेशं शिवं नत्वा रुक्मिकुण्डे च पिण्डदः

bhavedākaśagaṅgāyāṃ kapilāyāñca piṇḍadaḥ / kapileśaṃ śivaṃ natvā rukmikuṇḍe ca piṇḍadaḥ

हिन्दी अर्थ

इन मन्त्रोद्वारा नाल आदिको पूजा करे। --इन मन्तरोद्वारा वाकू आदि शक्तियोंकी पूजा करे। ' ॐ गौं गौर्यासनाय नमः । ॐ गौं गौरीमूर्तये नमः।' अब गौरीका मूलमन्त्र बताया जाता है--

English

Then (he) should offer balls (of rice) at Akasagahgi and KapiU. After having paid obeisance to Siva, the lord of Kapils, one should offer balls (of rice) at Rukmikunda.

अध्याय ११६

श्लोक 6

कोटीतीर्थे च कोटीशं नत्वामोघपदे नरः(२) ।गदालोले वानरके गोप्रचारे च पिण्डदः(३)

koṭītīrthe ca koṭīśaṃ natvāmoghapade naraḥ(2) / gadālole vānarake gopracāre ca piṇḍadaḥ(3)

हिन्दी अर्थ

नमः। ३७ गां हृदयाय नमः, ॐ गीं शिरसे

English

After having worshipped (lord) KofHa at Kolidrtha, one (should offer balls of rice) at Amoghapada. Then the balls (of rice) should be offered at Gadalola, Vanaraka and Gopra- cara.

अध्याय ११६

श्लोक 7

नत्वा गावं वैतरण्यामेकविंशकुलोद्धृतिः ।श्राद्धपिण्डप्रदाता(४) स्यात् क्रौञ्चपदे च पिण्डदः(५)

natvā gāvaṃ vaitaraṇyāmekaviṃśakuloddhṛtiḥ / śrāddhapiṇḍapradātā(4) syāt krauñcapade ca piṇḍadaḥ(5)

हिन्दी अर्थ

फट्। ॐ गौं विज्ञानशक्तये नमः ।'--इन मन्त्रोंसे शिखा आदिको पूजा करे 'ॐ गूं क्रियाशक्तये नमः।' इस मन्त्रसे क्रियाशक्तिकी पूजा करे। पूर्वादि दिशाओंमें इन्द्रादि

English

After the worship of the cow, one who does the ancestral rite and offers balls (of rice) at (the river) Vaitarirl, elevates twentyone generations. Then one should offer balls (of rice) at Krauiicapada.

अध्याय ११६

श्लोक 8

तृतीयायां विशालायां निश्चिरायाञ्च पिण्डदः ।ऋणमोक्षे पापमोक्षे भस्मकुण्डे ऽथ भस्मना

tṛtīyāyāṃ viśālāyāṃ niścirāyāñca piṇḍadaḥ / ṛṇamokṣe pāpamokṣe bhasmakuṇḍe 'tha bhasmanā

हिन्दी अर्थ

पाठान्तरके अनुसार ' अमुकेशी' इत्यादि नामसे उनका स्पर्शपूर्वक पूजन करे। यथा--' रामेश्वयैं नम: । कृष्णे्श्यै नमः ।' इत्यादि।

English

Then the balls (of rice) should be offered to (lord) Maheia at the Mulaksetra at Dhara. Balls (of rice) should be offered at Grdhrakufa, Grdhravafa and Dhautapada.

अध्याय ११६

श्लोक 9

स्नानकृन् मुच्यते पापान्नमेद्देवं जनार्दनम् ।एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन

snānakṛn mucyate pāpānnameddevaṃ janārdanam / eṣa piṇḍo mayā dattastava haste janārdana

हिन्दी अर्थ

२२० अग्निपुराण गये हैं। “३ सुं सुभगायै नमः '--इससे सुभगाका, नमः।'--इन मन्त्रोंसे गौरीकी प्रतिष्ठा, पूजा और जप “ॐ हीं ललितायै नमः।' से ललिताका पूजन करनेसे उपासक सब कुछ पा लेता है

English

(The pilgrim) should then offer balls (of rice) at the Pukarim, Kardamala and Ramatirtha. One should make obei¬ sance to (lord) Prabhasesa and offer pina (balls of rice) at Pretaila.

अध्याय ११६

श्लोक 10

परलोकगते मह्यमक्ष्यय्यमुपतिष्ठतां ।गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः

paralokagate mahyamakṣyayyamupatiṣṭhatāṃ / gayāyāṃ pitṛrūpeṇa svayameva janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'गौरी-प्रतिष्ट-विधिका वर्णन” नामक अट्टानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

(The following words should be recited on these occa¬ sions): ''May all (my) fore-fathers and relatives who are still in the form of pretas (the dead people still in the state of a spirit) in the heavens, sky or earth get released from that state by my offer of pitjias.''

अध्याय ११६

श्लोक 11

तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते वै ऋणत्रयात् ।मार्कण्डेयेश्वरं नत्वा नमेद्गृध्रेश्वरं नरः(६)

taṃ dṛṣṭvā puṇḍarīkākṣaṃ mucyate vai ṛṇatrayāt / mārkaṇḍeyeśvaraṃ natvā namedgṛdhreśvaraṃ naraḥ(6)

हिन्दी अर्थ

सूर्यदेवकी स्थापनाकी विधि भगवान् शिव बोले-स्कन्द! अब मैं सूर्यदेवको प्रतिष्ठाका वर्णन करूँगा। पूर्ववत् मण्डप- निर्माण और स्नान आदि कार्यका सम्पादन करके, पूर्वोक्त विधिसे विद्या तथा साङ्ग सूर्यदेवका

English

One who offers pin4a at the following three places- Pretaiila, the sacred Gayairas and Pretakunda at Prabhasa, liberates liis family.

अध्याय ११६

श्लोक 12

मूलक्षेत्रे महेशस्य धारायां पिण्डदो भवेत् ।१ नमेन्नर इति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ च २ मासपदे ऽन्नद इति ख॥ , घ॥ च ३ कपिलेशमित्यादिः, गोप्रचारे च पिण्डद इत्य् अन्तः पाठो ग॥ पुस्तके नास्ति ४ श्राद्धे पिण्डप्रदतेति ख॥ ५ भवेदाकाशगङ्गायामैत्यादिः, क्रौञ्चपादे च पिण्डद इत्य् अन्तः पाठः छ॥ पुस्तके नास्ति ६ नमेद्भूतेश्वरं नर इति घ॥ :प् १० (१)गृध्रकूटे गृध्रवटे धौतपादे च पिण्डदः

mūlakṣetre maheśasya dhārāyāṃ piṇḍado bhavet / 1 namennara iti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , cha.. ca 2 māsapade 'nnada iti kha.. , gha.. ca 3 kapileśamityādiḥ, gopracāre ca piṇḍada ity antaḥ pāṭho ga.. pustake nāsti 4 śrāddhe piṇḍapradateti kha.. 5 bhavedākāśagaṅgāyāmaityādiḥ, krauñcapāde ca piṇḍada ity antaḥ pāṭhaḥ cha.. pustake nāsti 6 namedbhūteśvaraṃ nara iti gha.. :p 10 (1)gṛdhrakūṭe gṛdhravaṭe dhautapāde ca piṇḍadaḥ

हिन्दी अर्थ

आसन-शय्यामें न्यास करके त्रितत्त्वका, ईश्वरका तथा आकाशादि पाँच भूतोंका न्यास करे

English

(The pilgrim) should pay obeisance to (lord) Vasi?- (heia and offer pii(i4a in front of that (deity). He should then offer pin4a at Gayanabhi, Suumna and Mahoi.

अध्याय ११६

श्लोक 13

पुष्करिण्यां कर्दमाले रामतीर्थे च पिण्डदः ।प्रभासेशन्नमेत् प्रेतशिलायां पिण्डदो भवेत्

puṣkariṇyāṃ kardamāle rāmatīrthe ca piṇḍadaḥ / prabhāseśannamet pretaśilāyāṃ piṇḍado bhavet

हिन्दी अर्थ

पूर्ववत् शुद्धि आदि करके पिण्डीका शोधन करे। फिर सदेशपद-पर्यन्त तत्त्व-पञ्चकका न्यास करे। तदनन्तर सर्वतोमुखी शक्तिके साथ विधिवत् स्थापना करके, गुरु सूर्य-सम्बन्धी मन्त्र बोलते हुए शक्त्यन्त सूर्यका विधिवत् स्थापन करे

English

{Pin,4a should be offered) in front of (lord Gadadhara) at Mudaprtha and in the presence of the goddess. The Muda- pf 9{ha together with the guardian deities should be worshipped first.

अध्याय ११६

श्लोक 14

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः पितरो बान्धवादयः ।प्रेतादिरूपा मुक्ताः(२) स्युः पिण्डैर् दत्तैर् मयाखिलाः

divyāntarīkṣabhūmiṣṭhāḥ pitaro bāndhavādayaḥ / pretādirūpā muktāḥ(2) syuḥ piṇḍair dattair mayākhilāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीसूर्यदेवका स्वाम्यन्त अथवा पादान्त नाम

English

By doing such worship, one will not have fear and the effects of disease and poison will be destroyed. One who worships (lord) Brahma conveys his family to the region of Brahm&.

अध्याय ११६

श्लोक 15

स्थानत्रये प्रेतशिला गयाशिरसि पावनी ।प्रभासे प्रेतकुण्डे च पिण्डदस्तारयेत् कुलम्

sthānatraye pretaśilā gayāśirasi pāvanī / prabhāse pretakuṇḍe ca piṇḍadastārayet kulam

हिन्दी अर्थ

रामादित्यपाद इत्यादि) सूर्यके मन्त्र पहले बताये गये हैं, उन्हींका स्थापनकालमें भी साक्षात्कार (प्रयोग) करना चाहिए इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “सूर्य-प्रतिष्ठा-विधिका वर्णन” नामक निन्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

One who worships Subhadra (sister of lord Kr9na), Balabhadra (brother of lord Kr?na) and Purusottama (here refers to lord Kr?na), gets all his desires fulfilled, elevates his family and attains heaven.

अध्याय ११६

श्लोक 16

वसिष्ठेशन्नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् ।गयानाभौ सुषुम्णायां महाकोष्ट्याञ्च पिण्डदः

vasiṣṭheśannamaskṛtya tadagre piṇḍado bhavet / gayānābhau suṣumṇāyāṃ mahākoṣṭyāñca piṇḍadaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकर कहते हैं-स्कन्द! अब मैं अग्रभागोंमें आत्मतत्त्व, विद्यातत््त और शिवतत्त्वका द्वारगत प्रतिष्ठाको विधिका वर्णन करूँगा। द्वारके न्यास करके संनिरोधिनी-मुद्राद्वारा उनका निरोध अङ्गभूत उपकरणोंका कसैले जल आदिसे संस्कार करे। फिर तदनुरूप होम और जप करके, द्वारके करके उन्हें शय्यापर रखे। द्वारके मूल, मध्य और अधोभागमें अनन्त देवताके मन्त्रसे वास्तु-देवताकी

English

One should pay obeisance to (lord) Hr?ikesa and offer pintjla in front of that (deity). Having worshipped (lord) Ma- dhava, one becomes honoured by the celestials.

अध्याय ११६

श्लोक 17

गदाधराग्रतो मुण्डपृष्ठे देव्याश् च सन्निधौ ।मुण्दपृष्ठं नमेदादौ क्षेत्रपालादिसंयुतम्

gadādharāgrato muṇḍapṛṣṭhe devyāś ca sannidhau / muṇdapṛṣṭhaṃ namedādau kṣetrapālādisaṃyutam

हिन्दी अर्थ

सोमशम्भुकी ' कर्मकाण्ड-क्रमावली ' में इन मन्त्रोंके स्वरूप और बीज कुछ भिन्न रूपमें मिलते हैं। अतः उन्हें अविकल रूपमें यहाँ उद्धृत किया जाता है-3 आं आधारशक्तये नम: । ॐ ई कन्दराय नम:। 3 3 नालाय नम: । ३ॐ ऋ धर्माय नम: । ३ॐ ऋ ज्ञानाय नमः । ३ॐ लूं वैराग्याय नमः । ॐ लूं ऐश्वर्याय नमः । ३ॐ त्र अधर्माय नमः । ३ॐ ऋ अज्ञानाय नमः । 3 लूं अवैराग्याय नमः रुद्रदयिते स्वाहा।-इति मूलमन्त्रः । गां हृदयाय नमः। गौं शिरसे स्वाहा। गूं शिखायै वषट्। गैं कवचाय हुम्। गौं नेत्रेभ्यो वौषट्। गः अस्त्राय फट्। ३+ सीं ज्ञानशक्तये नम: । ॐ सूं क्रियाशक्तये नमः। लोकपालमन्त्रास्तु पूर्वोक्ताः । ऐं स्हैँ सुभगायै नमः । ॐ स्हैं ललितायै नमः । ॐ रूह कामिन्यै नमः । 3» स्हौं काममालिन्यै नमः । इत्येता गौरीसमानसख्यः ।

English

One who wor,;hips (the goddesses) Mahalaksmi, Gauri, Maiigala and Saras vatl elevates his fore-fathers and enjoys all pleasures in heaven and becomes a learned man (in his next birth).

अध्याय ११६

श्लोक 18

पूजयित्वा भयं न स्याद्विषरोगादिनाशनम् ।ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य ब्रह्मलोकं नयेत् कुलम्

pūjayitvā bhayaṃ na syādviṣarogādināśanam / brahmāṇañca namaskṛtya brahmalokaṃ nayet kulam

हिन्दी अर्थ

पूजा करे। वहीं रत्नादि-पञ्चक स्थापित करके शान्ति-होम करे। तत्पश्चात् जौ, सरसों, बरहंटा,

English

By worshipping (lords) Narayana, Varaha and Nara- simha one would get prosperity. By worshipping (lords) Brahma, Vinu, Mahea and Tripuraghna (destroyer of Tripura) one would get all things.

अध्याय ११६

श्लोक 19

सुभद्रां बलभद्रञ्च प्रपूज्य पुरुषोत्तमम् ।सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य नाकभाक्(३)

subhadrāṃ balabhadrañca prapūjya puruṣottamam / sarvakāmasamāyuktaḥ kulamuddhṛtya nākabhāk(3)

हिन्दी अर्थ

दरद (हिङ्गुल या सिंगरफ), नागेन्द्र (नागकेसर), ओषधियोंको मन्दिरके नीचे नींवमें डाले तथा इनकी पोटली बनाकर दरवाजेके ऊपरी भागमें उसकी रक्षाके लिये बाँध दे। बाँधते समय प्रणव मन्त्रका उच्चारण करे

English

He who worships Sita, Rama, Garuda and Vamana gets all the desired things and conveys his forefathers to the region of Brahma.

अध्याय ११६

श्लोक 20

हृषीकेशं नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् ।माधवं पूजयित्वा च देवो वैमानिको(४) भवेत्

hṛṣīkeśaṃ namaskṛtya tadagre piṇḍado bhavet / mādhavaṃ pūjayitvā ca devo vaimāniko(4) bhavet

हिन्दी अर्थ

दरवाजेको कुछ उत्तर दिशाका आश्रय लेकर

English

By worshipping lord Adigadadhara in the company of celestials, one gets free from three debts* and redeems the entire family.

अध्याय ११६

श्लोक 21

महालक्ष्मीं प्रार्च्य गौरीं मङ्गलाञ्च सरस्वतीम् ।पितॄनुद्धृत्य स्वर्गस्थो भुक्तभोगो ऽत्र शास्त्रधीः

mahālakṣmīṃ prārcya gaurīṃ maṅgalāñca sarasvatīm / pitṝnuddhṛtya svargastho bhuktabhogo 'tra śāstradhīḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें स्थापित करना चाहिए। द्वारे अधोभागमें आत्मतत्त्वका, दोनों बाजुओंमें विद्यातत्तका, आकाशदेश (खाली जगह)-में तथा सम्पूर्ण द्वार-मण्डलमें सर्वव्यापी शिवतत्त्वका न्यास करे। इसके बाद मूलमन्त्रसे

English

They are due to the sages, gods and manes.

अध्याय ११६

श्लोक 22

१ सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य लोकभागिति पाठोत्र झ॥ पुस्तके ऽधिको ऽस्ति २ प्रेतादिरूपमुक्ता इति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , ज॥ च ३ कुलमुद्धृत्य लोकभागिति ग॥ , ज॥ च ।वशिष्ठेशमित्यादिः, कुलमुद्धृत्य नाकभागित्यन्तः पाठो झ॥ पुस्तके नास्ति ४ देवैर् वैमानिक इति छ॥ :प् ११ द्वादशादित्यमभ्यर्य वह्निं रेवन्तमिन्द्रकम् ।रोगादिमुक्तः स्वर्गी स्याच्छ्रीकपर्दिविनायकम्

1 sarvakāmasamāyuktaḥ kulamuddhṛtya lokabhāgiti pāṭhotra jha.. pustake 'dhiko 'sti 2 pretādirūpamuktā iti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , ja.. ca 3 kulamuddhṛtya lokabhāgiti ga.. , ja.. ca / vaśiṣṭheśamityādiḥ, kulamuddhṛtya nākabhāgityantaḥ pāṭho jha.. pustake nāsti 4 devair vaimānika iti cha.. :p 11 dvādaśādityamabhyarya vahniṃ revantamindrakam / rogādimuktaḥ svargī syācchrīkapardivināyakam

हिन्दी अर्थ

महेशनाथका न्यास करना चाहिए। द्वारका आश्रय लेकर रहनेवाले नन्दी आदि द्वारपालोंके लिये “नमः पदसे युक्त उनके नाम-मन्त्रोंद्वारा सौ या पचास आहुतियाँ दे। अथवा शक्ति हो तो इससे

English

After having worshipped the evening twilight, one should pay obeisance to (goddess) Sarasvati. The brahmins proficient in the Vedas and Vedangas should do the three twilight worships.

अध्याय ११६

श्लोक 23

प्रपूज्य कार्त्तिकेयञ्च निर्विघ्नः सिद्धिमाप्नुयात् ।सोमनाथञ्च कालेशङ्केदारं प्रपितामहम्

prapūjya kārttikeyañca nirvighnaḥ siddhimāpnuyāt / somanāthañca kāleśaṅkedāraṃ prapitāmaham

हिन्दी अर्थ

न्यूनातिरिक्तता-सम्बन्धी दोषसे छुटकारा पानेके लिये अस्त्र-मन्त्रसे सौ आहुतियाँ दे। तदनन्तर पहले बताये अनुसार दिशाओंमें बलि देकर दक्षिणा आदि प्रदान करे 'द्रार-प्रतिष्राकी विधिका वर्णन” नामक

English

After having done circumambulation of Gaya and having worshipped the brahmins at Gaya, offer of food or any¬ thing else becomes undecaying.

अध्याय ११६

श्लोक 24

सिद्धेश्वरञ्च रुद्रेशं रामेशं ब्रह्मकेश्वरम् ।अष्टलिङ्गानि गुह्यानि पूजयित्वा तु(१) सर्वभाक्

siddheśvarañca rudreśaṃ rāmeśaṃ brahmakeśvaram / aṣṭaliṅgāni guhyāni pūjayitvā tu(1) sarvabhāk

हिन्दी अर्थ

सौवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Siddheshvara, Rudresha, Ramesha, Brahmakeshvara — having worshipped the eight secret lingas one shares all.

अध्याय ११६

श्लोक 25

नारायणं वराहञ्च नारसिंहं नमेच्छ्रिये ।ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं त्रिपुरघ्नमशेषदम्

nārāyaṇaṃ varāhañca nārasiṃhaṃ namecchriye / brahmaviṣṇumaheśākhyaṃ tripuraghnamaśeṣadam

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिव कहते हैं स्कन्द! अब मैं प्रासाद (मन्दिर) -की स्थापनाका वर्णन करता हूँ। उसमें चैतन्यका सम्बन्ध दिखा रहा हूँ। जहाँ मन्दिरके गुंबजकी समाप्ति होती है, वहाँ पूर्ववेदीके मध्यभागमें आधारशक्तिका चिन्तन करके प्रणव-

English

One should bow for fortune to Narayana, Varaha, Narasimha; Brahma-Vishnu-Mahesha by name, the destroyer of Tripura, giving all;

अध्याय ११६

श्लोक 26

सीतां रामञ्च गरुडं वामनं सम्प्रपूज्य च ।सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं नयेत् पितॄन्

sītāṃ rāmañca garuḍaṃ vāmanaṃ samprapūjya ca / sarvakāmānavāpnoti brahmalokaṃ nayet pitṝn

हिन्दी अर्थ

आदि धातुओंमेंसे किसी एकका बना हुआ कलश स्थापित करे। उसमें पञ्चगव्य, मधु और दूध पड़ा हुआ हो। रत्न आदि पाँच वस्तुएँ डाली गयी हों। कलशपर गन्धका लेप हुआ हो। वह वस्त्रसे

English

having worshipped Sita, Rama, Garuda and Vamana, one obtains all desires and leads the ancestors to Brahma's world.

अध्याय ११६

श्लोक 27

देवैः सार्धं सम्प्रपूज्य देवमादिगदाधरम् ।ऋणत्रयविनिर्मुक्तस्तारयेत् सकलं कुलम्

devaiḥ sārdhaṃ samprapūjya devamādigadādharam / ṛṇatrayavinirmuktastārayet sakalaṃ kulam

हिन्दी अर्थ

आवृत हो तथा उसे सुगन्धित पुष्पोंसे सुवासित किया गया हो। उस कलशके मुखमें आम आदि पाँच वृक्षोंके पल्लव डाले गये हों। हृदय-मन्त्रसे हृदय-कमलकी भावना करके उस कलशको वहाँ स्थापित करना चाहिए

English

Having worshipped the god Adi-Gadadhara with the gods, freed from the three debts, he saves his whole family.

अध्याय ११६

श्लोक 28

देवरूपा शिला पुण्या तस्माद्देवमयी शिला ।गयायां नहि तत् स्थानं यत्र तीर्थं न विद्यते

devarūpā śilā puṇyā tasmāddevamayī śilā / gayāyāṃ nahi tat sthānaṃ yatra tīrthaṃ na vidyate

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर गुरु पूरक प्राणायामके द्वारा श्वासको भीतर लेकर, शरीरके द्वारा सकलीकरण क्रियाका

English

The stone of divine form is meritorious; therefore the stone is divine. In Gaya there is no place where there is no sacred place.

अध्याय ११६

श्लोक 29

यन्नाम्ना पातयेत् पिण्डं तन्नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् ।फल्ग्वीशं फल्गुचण्डीं च प्रणम्याङ्गारकेश्वरम्

yannāmnā pātayet piṇḍaṃ tannayedbrahma śāśvatam / phalgvīśaṃ phalgucaṇḍīṃ ca praṇamyāṅgārakeśvaram

हिन्दी अर्थ

सम्पादन करके, स्व-सम्बन्धी मन्त्रसे कुम्भक प्राणायामद्वारा प्राणवायुको भीतर अवरुद्ध करे। फिर भगवान् शंकरको आज्ञासे सर्वात्मासे अभिन्न आत्मा (जीवचैतन्य)-को जगावे । तत्पश्चात्, रेचक प्राणायामद्वारा द्वादशान्त-स्थानसे प्रज्वलित अग्निकणके समान जीव चैतन्यको लेकर कलशके भीतर स्थापित करे और उसमें आतिवाहिक शरीरका न्यास करके उसके गुणोंके बोधक

English

Whoever's name one drops a pinda for, that leads him to eternal Brahman. Having bowed to Phalgvisha, Phalgu-chandi and Angarakeshvara,

अध्याय ११६

श्लोक 30

मतङ्गस्य पदे श्राद्धी भरताश्रमके भवेत् ।हंसतीर्थे कोटितीर्थे यत्र पाण्डुशिलान्नदः

mataṅgasya pade śrāddhī bharatāśramake bhavet / haṃsatīrthe koṭitīrthe yatra pāṇḍuśilānnadaḥ

हिन्दी अर्थ

काल आदिका एवं ईश्वरसहित पृथ्वी-पर्यन्त तत््व-समुदायका भी उसमें निवेश करे॥ ४--७॥

English

the performer of the ancestral rite at Matanga's foot should be at Bharata's hermitage; at Hamsa-tirtha, Koti-tirtha, where is Pandushila-anna-da;

अध्याय ११६

श्लोक 31

तत्र स्यादग्निधारायां मधुस्रवसि पिण्डदः ।रुद्रेशं किलिकिलेशं नमेद्वृद्धिविनायकम्(२)

tatra syādagnidhārāyāṃ madhusravasi piṇḍadaḥ / rudreśaṃ kilikileśaṃ namedvṛddhivināyakam(2)

हिन्दी अर्थ

इसके बाद उक्त कलशमें दस नाड़ियों, दस प्राणों, (पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय तथा मन, बुद्धि और अहंकार-इन) तेरह इन्द्रियों तथा उनके अधिपतियोंको भी उस कलशमें स्थापना करके, प्रणव आदि नाम-मन्त्रोंसे उनका पूजन करे। अपने-अपने कार्यके कारकरूपसे जो मायापाशके नियामक हैं, उनका, प्रेरक विद्येश्वरोंका

English

there the giver of pinda at Agnidhara, Madhusravas; one should bow to Rudresha, Kilikilesha and Vriddhi-Vinayaka;

अध्याय ११६

श्लोक 32

पिण्डदो धेनुकारण्ये पदे धेनोर् नमेच्च गाम् ।१ पूजयित्वाथेति क॥ , घ॥ , ङ॥ , ज॥ च २ नमेद्बुद्धिविनायकमिति ख॥ , ग॥ , छ॥ च ।नमेद्वृद्धविनायकमिति घ॥ :प् १२ सर्वान् पितॄंस्तारयेच्च सरस्वत्याञ्च पिण्डदः

piṇḍado dhenukāraṇye pade dhenor namecca gām / 1 pūjayitvātheti ka.. , gha.. , ṅa.. , ja.. ca 2 namedbuddhivināyakamiti kha.. , ga.. , cha.. ca / namedvṛddhavināyakamiti gha.. :p 12 sarvān pitṝṃstārayecca sarasvatyāñca piṇḍadaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा सर्वव्यापी शिवका भी अपने-अपने मन्त्रद्वारा वहाँ न्यास और पूजन करे। समस्त अङ्गोंका भी न्यास करके अवरोधिनी-मुद्राद्वारा उन सबका निरोध करे। अथवा सुवर्ण आदि धातुओंद्वारा

English

the giver of pinda at Dhenukaranya should bow to the cow at the cow's foot; he saves all ancestors; and the giver of pinda at Sarasvati;

अध्याय ११६

श्लोक 33

सन्ध्यामुपास्य सायाह्ने नमेद्देवीं सरस्वतीम् ।त्रिसन्ध्याकृद्भवेद्विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः

sandhyāmupāsya sāyāhne nameddevīṃ sarasvatīm / trisandhyākṛdbhavedvipro vedavedāṅgapāragaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्मित पुरुषको आकृति, जो ठीक मानव- शरीरके तुल्य हो, लेकर उसे पूर्ववत् पञ्चगव्य एवं कसैले जल आदिसे संस्कृत (शुद्ध) करे। फिर उसे शय्यापर आसीन करके उमापति रुद्रदेवका ध्यान करते हुए शिव-मन्त्रसे उस पुरुष-शरीरमें व्यापक रूपसे उन्हींका न्यास करे

English

having performed the evening twilight prayer one should bow to the goddess Sarasvati; he becomes a Brahmin who performs the three twilights, master of Veda and Vedangas.

अध्याय ११६

श्लोक 34

गयां प्रदक्षिणीकृत्य गयाविप्रान् प्रपूज्य च ।अन्नदानादिकं सर्वं कृतन्तत्राक्षयं भवेत्

gayāṃ pradakṣiṇīkṛtya gayāviprān prapūjya ca / annadānādikaṃ sarvaṃ kṛtantatrākṣayaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

उनके संनिधानके लिये होम, प्रोक्षण, स्पर्श एवं जप करे। संनिधापन तथा रोधक आदि सारा कार्य भागत्रय-विभागपूर्वक करे । इस प्रकार प्रकृति- पर्यन्त न्यास सारा विधान पूर्ण करके उस पुरुषको

English

Having circumambulated Gaya and worshipped the Brahmins of Gaya, all done there — gift of food and the rest — becomes imperishable.

अध्याय ११६

श्लोक 35

स्तुत्वा सम्प्रार्थयेदेवमादिदेवं गदाधरम् ।गदाधरं गयावासं पित्रादीनां गतिप्रदम्

stutvā samprārthayedevamādidevaṃ gadādharam / gadādharaṃ gayāvāsaṃ pitrādīnāṃ gatipradam

हिन्दी अर्थ

पूर्वोक्त कलशमें स्थापित कर दे इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'प्रासाद-प्रतिष्ठाकी विधिका वर्णन” नामक एक सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Having praised, one should pray to the god, the primal god, Gadadhara: "Gadadhara, dweller of Gaya, giver of the goal to ancestors and others,

अध्याय ११६

श्लोक 36

धर्मार्थकाममोक्षार्थं योगदं प्रणमाम्यहम् ।देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्

dharmārthakāmamokṣārthaṃ yogadaṃ praṇamāmyaham / dehendriyamanobuddhiprāṇāhaṅkāravarjitam

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकर कहते हैं-स्कन्द! देव- मन्दिरमें शिखर, ध्वजदण्ड एवं ध्वजकी प्रतिष्ठा जिस प्रकार बतायी गयी है, उसका तुमसे वर्णन करता हूँ। शिखरके आधे भागमें शूलका प्रवेश

English

I bow to you, giver of yoga, for dharma, wealth, desire and liberation, free of body, senses, mind, intellect, life-breath and ego,

अध्याय ११६

श्लोक 37

नित्यशुद्धं बुद्धियुक्तं(१) सत्यं ब्रह्म नमाम्यहम् ।आनन्दमद्वयं देवं देवदानववन्दितम्

nityaśuddhaṃ buddhiyuktaṃ(1) satyaṃ brahma namāmyaham / ānandamadvayaṃ devaṃ devadānavavanditam

हिन्दी अर्थ

हो अथवा सम्पूर्ण शूलके आधे भागका शिखरमें प्रवेश कराकर प्रतिष्ठा करनी चाहिए। ईंटोंके बने हुए मन्दिरमें लकड़ीका शूल होना चाहिए और प्रस्तरनिर्मित मन्दिरमे प्रस्तरका। विष्णु आदिके मन्दिरमें कलशको चक्रसे संयुक्त करना चाहिए। वह कलश देवमूर्तिको मापके अनुरूप ही होना चाहिए। कलश यदि त्रिशूलसे युक्त हो तो 'अग्रचूल' या अगचूड नामसे प्रसिद्ध होता

English

eternally pure, endowed with intelligence, true Brahman — I bow. The god of bliss, non-dual, praised by gods and demons,

अध्याय ११६

श्लोक 38

देवदेवीवृन्दयुक्तं सर्वदा प्रणमाम्यहम् ।कलिकल्मषकालार्तिदमनं(२) वनमालिनम्

devadevīvṛndayuktaṃ sarvadā praṇamāmyaham / kalikalmaṣakālārtidamanaṃ(2) vanamālinam

हिन्दी अर्थ

यदि उसके मस्तक-भागमें शिवलिङ्ग हो तो उसे “ईश शूल' कहते हैं। अथवा शिरोभागमें बिजौरे नीबूकी आकृतिसे युक्त होनेपर भी उसका यही नाम है। शैव-शास्त्रॉमें वैसे शूलका

English

joined with hosts of gods and goddesses, I always bow; the subduer of the pain of the Kali age's stain, wearer of the forest garland,

अध्याय ११६

श्लोक 39

पालिताखिललोकेशं(३) कुलोद्धरणमानसम् ।व्यक्ताव्यक्तविभक्तात्माविभक्तात्मानमात्मनि

pālitākhilalokeśaṃ(3) kuloddharaṇamānasam / vyaktāvyaktavibhaktātmāvibhaktātmānamātmani

हिन्दी अर्थ

वर्णन मिलता है। जिसकी ऊँचाई जङ्घावेदीके बराबर अथवा जङ्घावेदीके आधे मापकी हो, वह 'चित्रध्वज' कहा गया है। अथवा उसका मान दण्डके बराबर या अपनी इच्छाके अनुसार रखे। जो पीठको आवेष्टित कर ले, वह 'महाध्वज' कहा गया है। चौदह, नौ अथवा छः हाथोंके मापका दण्ड क्रमशः उत्तम, मध्यम और अधम

English

protector of the lord of all worlds, mind bent on lifting families, whose Self is divided into manifest and unmanifest, the undivided Self in oneself,

अध्याय ११६

श्लोक 40

स्थितं स्थिरतरं(४) सारं वन्दे घोराघमर्दनम्(५) ।आगतो ऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधरः

sthitaṃ sthirataraṃ(4) sāraṃ vande ghorāghamardanam(5) / āgato 'smi gayāṃ deva pitṛkārye gadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

माना गया है-यह विद्वान् पुरुषोंद्वारा जाननेके योग्य है। ध्वजका दण्ड बाँसका अथवा साखू आदिका हो तो सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाला होता है॥ ४--७॥

English

established, most steady, the essence, I praise, crusher of terrible sin. I have come to Gaya, god, for the ancestral rite, Gadadhara;

अध्याय ११६

श्लोक 41

त्वं मे साक्षी भवाद्येह अनृणो ऽहमृणत्रयात् ।१ नित्यशुद्धबुद्धियुक्तमिति घ॥ , छ॥ च २ कालार्तिनाशनमिति घ॥ ।कालार्तिदलनमिति ग॥ , ङ॥ , घ॥ , ज॥ च ३ पालिताखिलदेवेशमिति घ॥ ४ स्थिततरमिति ग॥ , घ॥ , ङ॥ च ५ वन्देहमरिमर्दनमिति ङ॥ ।वन्दे संसारमर्दनमिति ज॥ :प् १३ साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस् तथा

tvaṃ me sākṣī bhavādyeha anṛṇo 'hamṛṇatrayāt / 1 nityaśuddhabuddhiyuktamiti gha.. , cha.. ca 2 kālārtināśanamiti gha.. / kālārtidalanamiti ga.. , ṅa.. , gha.. , ja.. ca 3 pālitākhiladeveśamiti gha.. 4 sthitataramiti ga.. , gha.. , ṅa.. ca 5 vandehamarimardanamiti ṅa.. / vande saṃsāramardanamiti ja.. :p 13 sākṣiṇaḥ santu me devā brahmeśānādayas tathā

हिन्दी अर्थ

यह ध्वज आरोपण करते समय यदि टूट जाय तो राजा अथवा यजमानके लिये अनिष्टकारक होता है-एऐसा जानना चाहिए। उस दशामें बहुरूप-मन्त्रद्वारा पूर्ववत् शान्ति करे। द्वारपाल आदिका पूजन तथा मन्त्रोंका तर्पण करके ध्वज और उसके दण्डको अस्त्र-मन्त्रसे नहलावे। गुरु इसी

English

be my witness today here; I am free of the three debts. May the gods be my witnesses, Brahma, Ishana and the rest;

अध्याय ११६

श्लोक 42

मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता ।गयामाहात्म्यपठनाच्छ्राद्धादौ ब्रह्मलोकभाक्

mayā gayāṃ samāsādya pitṝṇāṃ niṣkṛtiḥ kṛtā / gayāmāhātmyapaṭhanācchrāddhādau brahmalokabhāk

हिन्दी अर्थ

जल आदिसे मन्दिरको भी स्नान करावे। चूलक (ध्वजके ऊपरी भाग)-में गन्धादिका लेप करके उसे वस्त्रसे आच्छादित करे। फिर पूर्ववत् उसे शय्यापर रखकर उसमें लिङ्गकी भाँति न्यास करना

English

having reached Gaya I have made atonement for the ancestors." By reciting the Gaya-mahatmya, at ancestral rites and the like one shares Brahma's world;

अध्याय ११६

श्लोक 43

पितॄणामक्षयं श्राद्धमक्षयं ब्रह्मलोकदम्

pitṝṇāmakṣayaṃ śrāddhamakṣayaṃ brahmalokadam //

हिन्दी अर्थ

चाहिए। परंतु चूलकमें ज्ञानशक्ति और क्रियाशक्तिका न्यास न करे। वहाँ विशेषार्थ-बोधिका चतुर्थी भी वाञ्छित नहीं है और न उसके लिये कुम्भ या कुण्डको ही कल्पना आवश्यक है॥ ८--१२॥

English

the ancestral rite of the ancestors is imperishable, giving imperishable Brahma's world.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 116
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.