Agni Purana· Agni Purāṇa
117
अध्याय 117 / 381

Adhyaya 117

64 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ64 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११७

श्लोक 1

श्राद्धकल्पः अग्निर् उवाच कात्यायनी मुनीनाह यथा श्राद्धं तथा वदे ।गयादौ श्राद्धं कुर्वीत सङ्क्रान्त्यादौ विशेषतः

śrāddhakalpaḥ agnir uvāca kātyāyanī munīnāha yathā śrāddhaṃ tathā vade / gayādau śrāddhaṃ kurvīta saṅkrāntyādau viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

दण्डमें आत्मतत्त्वका, विद्यातत््वका तथा सद्योजात आदि पाँच मुखोंका न्यास करे। फिर ध्वजमें शिवतत्त्वका न्यास करे। वहाँ निष्कल शिवका न्यास करके हृदय आदि अङ्गोंकी पूजा

English

The performer of the irdddha should observe continence that day. (He should be) gentle, calm, not hasty, true and not intoxicated. (He should) not stir out. (He should) not read the scriptures and practice silence.

अध्याय ११७

श्लोक 2

काले वापरपक्षे च चतुर्थ्या ऊर्ध्वमेव व ।सम्याद्य च पदर्क्षे च(१) पूर्वेद्युश् च निमन्त्रयेत्

kāle vāparapakṣe ca caturthyā ūrdhvameva va / samyādya ca padarkṣe ca(1) pūrvedyuś ca nimantrayet

हिन्दी अर्थ

करे। तदनन्तर मन्त्रज्ञ गुरु ध्वज और ध्वजाग्रभागमें संनिधीकरणके लिये फडन्त संहिता-मन्त्रंद्वारा प्रत्येक भागमें होम करे। किसी और प्रकारसे भी कहीं जो ध्वज-संस्कार किया गया है, वह भी इस प्रकार अस्त्र-याग करके ही करना चाहिए। ये सब बातें मनीषी पुरुषोंने करके दिखायी हैं॥ १३-१५ ३॥

English

Kind enquiries should be made of the chief among those seated. Even number of darbha should be spread for the fore¬ fathers. The (appropriate) deity should be invoked.

अध्याय ११७

श्लोक 3

यतीन् गृहस्थसाधून् वा स्नातकाञ्छ्रोत्रियान् द्विजान् ।अनवद्यान् कर्मनिष्ठान् शिष्टानाचारसंयुतान्(२)

yatīn gṛhasthasādhūn vā snātakāñchrotriyān dvijān / anavadyān karmaniṣṭhān śiṣṭānācārasaṃyutān(2)

हिन्दी अर्थ

मन्दिरको नहलाकर, पुष्पहार और वस्त्र आदिसे विभूषित करके, जङ्घावेदीके ऊपरी भागमें त्रितत्व आदिका न्यास, होम आदिका विधान एवं शिवका पूर्ववत् पूजन करके, उनके

English

One should ask, "Shall I invoke Vivedevas?" (He should be replied), "you invoke". After having invoked ViiSvedevas, and having spread barley, one should repeat the following:

अध्याय ११७

श्लोक 4

१ सम्पाद्य परमर्क्षे चेति छ॥ २ आचारसंस्कृतानिति ग॥ , ज॥ च :प् १४ वर्जयेच्छित्रिकुष्ठ्यादीन्न गृह्णीयान्निमन्त्रितान् ।स्नाताञ्छुचींस् तथा दान्तान् प्राङ्मुखान् देवकर्मणि

1 sampādya paramarkṣe ceti cha.. 2 ācārasaṃskṛtāniti ga.. , ja.. ca :p 14 varjayecchitrikuṣṭhyādīnna gṛhṇīyānnimantritān / snātāñchucīṃs tathā dāntān prāṅmukhān devakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

सर्वतत्त्वमय व्यापक स्वरूपका ध्यान करते हुए व्यापक-न्यास करे। भगवान् शिवके चरणारविन्दमें अनन्त एवं कालरुद्रकी भावना करके पीठमें कूष्माण्ड, हाटक, पाताल तथा नरकोंकी भावना करे। तदनन्तर भुवनों, लोकपालों तथा शतरुद्रादिसे घिरे हुए इस ब्रह्माण्डका ध्यान करके जङ्घावेदीमें स्थापित करे ॥ १६-१९ ३ ॥

English

O Vilvedevas! You hear this. I invoke the fore-fathers. Having asked thus and being permitted to invoke, one should invoke them (saying) "You be pleased."

अध्याय ११७

श्लोक 5

उपवेशयेत्त्रीन् पित्र्यादीनेकैकमुभयत्र वा ।एवं मातामहादेश् च शाकैर् अपि च कारयेत्

upaveśayettrīn pitryādīnekaikamubhayatra vā / evaṃ mātāmahādeś ca śākair api ca kārayet

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाशरूप पञ्चाष्टक,

English

The day on which the sun enters a new sign of the zodiac.

अध्याय ११७

श्लोक 6

तदह्नि ब्रह्मचारी स्यादकोपो ऽत्वरितो मृदुः(१) ।सत्यो ऽप्रमत्तो ऽनध्वन्यो अस्वाध्यायश् च(२) वाग्यतः

tadahni brahmacārī syādakopo 'tvarito mṛduḥ(1) / satyo 'pramatto 'nadhvanyo asvādhyāyaś ca(2) vāgyataḥ

हिन्दी अर्थ

सिंह-इन सबका भी जङ्घावेदीमें चिन्तन करे; किंतु मञ्जरी वेदिकामें विद्यादि चार तत्त्वोंकी भावना करे। कण्ठमें माया और रुद्रका, अमलसारमें विद्याओंका तथा कलशमें ईश्वर-बिन्दु और विद्येश्वरका चिन्तन करे। चन्द्रार्थस्वरूप शूलमें जटाजूटकी भावना करे। उसी शूलमें त्रिविध शक्तियोंकी तथा दण्डमें नाभिको भावना करके

English

(Then he should recite the following mantra)'. "May the celestial waters together with the waters of the earth and sky and the golden sacrificial waters confer blessing on you." (Then the waters of respectful offering should be offered to the Visve- devas with the mantra ): "O Visvedcvas! Here are the offerings for each one of you", (Similarly, offerings should be made to the forefathers saying) "Here is the ofl'ering for you, O Forefathers!

अध्याय ११७

श्लोक 7

सर्वांश् च पङ्क्तिमूर्धन्यान् पृच्छेत् प्रश्ने तथासने ।दर्भानास्तीर्य द्विगुणान् पित्रे देवादिकञ्चरेत्

sarvāṃś ca paṅktimūrdhanyān pṛcchet praśne tathāsane / darbhānāstīrya dviguṇān pitre devādikañcaret

हिन्दी अर्थ

ध्वजमें कुण्डलिनी शक्तिका चिन्तन करे। इस प्रकार मन्दिरके अवयवोंमें विभिन्न तत्त्वोंको भावना करनी चाहिए

English

Similarly, offerings should be made (to the grand¬ fathers) with (the mantra) "Obeisance to the grand-fathers." The sacrificial vessel is lowered with (the repetition of the mantra) "You are the seats of my forefathers."

अध्याय ११७

श्लोक 8

विश्वान्देवानावाहयिष्ये पृच्छेदावाहयेति च ।विश्वेदेवास आवाह्य विकीर्याथ यवान् जपेत्

viśvāndevānāvāhayiṣye pṛcchedāvāhayeti ca / viśvedevāsa āvāhya vikīryātha yavān japet

हिन्दी अर्थ

जगतीसे धाम (प्रासाद या मन्दिर)-का तथा पिण्डिकासे लिङ्गका संधान करके शेष सारा विधान यहाँ भी पूर्ववत् करना चाहिए। इसके बाद गुरु वाद्योंके मङ्गलमय घोष तथा वेदध्वनिके दण्डको उठाकर जहाँ मन्त्रोच्चारणपूर्वक शक्तिमय कमलका न्यास हुआ है तथा रत्नादि-पञ्चकका भी न्यास हो गया है, वहाँ आधार-भूमिमें उसे स्थापित कर दे

English

Then perfumes, flowers, incense sticks, lamps, shawls and food with clarified butter should be raised up (by the per¬ former of ancestral rite). (The brahmins should then be asked) "Shall I offer them in the sacrifice?"

अध्याय ११७

श्लोक 9

विश्वे देवाः शृणुतेमं पितॄनावाहयिष्ये च ।पृच्छेदावाहयेत्युक्ते उशन्तस्त्वा समाह्वयेत्

viśve devāḥ śṛṇutemaṃ pitṝnāvāhayiṣye ca / pṛcchedāvāhayetyukte uśantastvā samāhvayet

हिन्दी अर्थ

यजमान अपने मित्रों और बन्धुओं आदिके साथ मन्दिरकी परिक्रमा करके अभीष्ट फलका भागी होता है। गुरुको चाहिए कि वह अस्त्र आदिके साथ पाशुपतका चिरकालतक चिन्तन करते हुए

English

Being permitted (by the brahmins) to do so, those things should be offered to the fire in the case of those who maintain fire and on the hands of forefathers in the case of those who do not maintain fire with the repetition of the following mantra and (wearing) the pavitra (made of darbha worn on the finger).

अध्याय ११७

श्लोक 10

तिलान् विकीर्याथ जपेदायान्त्वित्यादि पित्रके ।सपित्रित्रे निषिञ्चेद्वा शन्नो देवीरभि तृचा

tilān vikīryātha japedāyāntvityādi pitrake / sapitritre niṣiñcedvā śanno devīrabhi tṛcā

हिन्दी अर्थ

उन सबके श्त्रयुक्त अधिपतियोंको मन्दिरको रक्षाके लिये निवेदन करे। न्यूनता आदि दोषको शान्तिके लिये होम, दान और दिग्बलि करके यजमान गुरुको दक्षिणा दे। ऐसा करके वह दिव्य धाममें जाता है॥ २७--२९॥

English

The sesamum should be scattered with (the mantra) "Removed", and the food should be given. After saying, "Be pleased", the gayatri and other mantras should be repeated.

अध्याय ११७

श्लोक 11

यवो ऽसीति यवान् दत्वा पित्रे सर्वत्र वै तिलान् ।तिलो ऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः ।प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄन् लोकान् प्रीणाहि नः स्वधा ।इति श्रीश् च तेति ददेत्पुष्पं पात्रे हैमे ऽथ राजते

yavo 'sīti yavān datvā pitre sarvatra vai tilān / tilo 'si somadevatyo gosavo devanirmitaḥ / pratnamadbhiḥ pṛktaḥ svadhayā pitṝn lokān prīṇāhi naḥ svadhā / iti śrīś ca teti dadetpuṣpaṃ pātre haime 'tha rājate

हिन्दी अर्थ

प्रतिमा, लिङ्ग और वेदीके जितने परमाणु होते हैं, उतने सहस्र युगोंतक मन्दिरका निर्माण एवं प्रतिष्ठा करनेवाला यजमान दिव्यलोकमें उत्तम भोग भोगता है। यही उसका प्राप्तव्य

English

"Obeisance to the gods, the forefathers, great yogins, Svadha and Svaha always."

अध्याय ११७

श्लोक 12

औदुम्वरे वा खड्गे वा पर्णपात्रे प्रदक्षिणम् ।देवानामपसव्यं तु पितॄणां सव्यमाचरेत्

audumvare vā khaḍge vā parṇapātre pradakṣiṇam / devānāmapasavyaṃ tu pitṝṇāṃ savyamācaret

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'ध्वजारोपणादिकी विधिका वर्णन” नामक एक सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ शिवलिङ्ग आदिके जीर्णोद्धारकी विधि

English

After having known that they are satisfied, the food must be scattered and water should be given to each one of them. After repeating the gSyatrl [mantra) as before, (the mantra) "honey, honey" should be repeated.

अध्याय ११७

श्लोक 13

१ अत्वरितो ऽत्यृजुरिति ङ॥ २ सत्ये प्रपन्नो ऽनध्वन्यो ह्य् अस्वाध्यायश्चेति ख॥ , घ॥ च :प् १५ एकैकस्य एकैकेन सपवित्रकरेषु च ।या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उतपार्थिवीर्याः हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शिवाः संश्योनाः सुहवा भवन्तु ॥ विश्वे देवा एष वो ऽर्घः स्वाहा च पितरेष ते

1 atvarito 'tyṛjuriti ṅa.. 2 satye prapanno 'nadhvanyo hy asvādhyāyaśceti kha.. , gha.. ca :p 15 ekaikasya ekaikena sapavitrakareṣu ca / yā divyā āpaḥ payasā sambabhūvuryā antarikṣā utapārthivīryāḥ hiraṇyavarṇā yajñiyāstā na āpaḥ śivāḥ saṃśyonāḥ suhavā bhavantu || viśve devā eṣa vo 'rghaḥ svāhā ca pitareṣa te

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकर कहते हैं-स्कन्द! जीर्ण आदि लिङ्गोंके विधिवत् उद्धारका प्रकार बता रहा हूँ। जिसका चिह्न मिट गया हो, जो टूट- फूट गया हो, मैल आदिसे स्थूल हो गया हो,

English

After the rinsing of the mouth, water, flowers and un¬ broken rice should be offered. The water given may be undimi¬ nishing. Then (the forefathers) should be requested (as follows):

अध्याय ११७

श्लोक 14

अवधैवं पितामहदेः संस्रवात् प्रथमे चरेत्(१) ।पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः

avadhaivaṃ pitāmahadeḥ saṃsravāt prathame caret(1) / pitṛbhyaḥ sthānamasīti nyubjaṃ pātraṃ karotyadhaḥ

हिन्दी अर्थ

वज्रसे आहत हुआ हो, सम्पुटित (बंद) हो, फट गया हो, जिसका अङ्ग-भङ्ग हो गया हो तथा जो इसी तरहके अन्य विकारोंसे ग्रस्त हो--ऐसे दूषित लिङ्गोंकी पिण्डी तथा वृषभका तत्काल त्याग कर देना चाहिए

English

I shall describe (the mode of doing) ekoddisfa (rite done for an individual only). The fraddha rite is done as beforrf. One pavitrOy argha and one pinda are offered.

अध्याय ११७

श्लोक 15

अत्र गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनदानकं ।घृताक्तमन्नमुद्धृत्य पृच्छत्यग्नौ करिष्ये च

atra gandhapuṣpadhūpadīpācchādanadānakaṃ / ghṛtāktamannamuddhṛtya pṛcchatyagnau kariṣye ca

हिन्दी अर्थ

जो शिवलिङ्ग किसीके द्वारा चालित हो या

English

Here the giving of scent, flowers, incense, lamp and clothing; having taken out ghee-smeared food one asks the fire: "I shall do it."

अध्याय ११७

श्लोक 16

कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयात्साग्निको ऽनले ।अनग्निकः पितृहस्ते(२) सपवित्रे तु मन्त्रतः

kuruṣvetyabhyanujñāto juhuyātsāgniko 'nale / anagnikaḥ pitṛhaste(2) sapavitre tu mantrataḥ

हिन्दी अर्थ

विषम स्थानमें स्थित हो; जहाँ दिङ्मोह होता हो, जो किसीके द्वारा गिरा दिया गया हो अथवा जो मध्यस्थ होकर भी गिर गया हो--ऐसे लिङ्गकी पुनः ठीकसे स्थापना कर देनी चाहिए। परंतु यदि वह व्रणरहित हो, तभी ऐसा किया जा सकता है। यदि वह नदीके जलप्रवाहद्वारा वहाँसे अन्यत्र हटा दिया जाता हो तो उस स्थानसे अन्यत्र भी शास्त्रीय विधिके अनुसार उसकी

English

"Do," being permitted, the one with fire should offer in the fire; the one without fire in the ancestor's hand with the thread, by mantra:

अध्याय ११७

श्लोक 17

अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति(३) प्रथमाहुतिः ।सोमाय पितृमते ऽथ यमायाङ्गिरसे परे

agnaye kavyavāhanāya svāheti(3) prathamāhutiḥ / somāya pitṛmate 'tha yamāyāṅgirase pare

हिन्दी अर्थ

स्थापना की जा सकती है। जो शिवलिङ्ग अच्छी तरह स्थित हो, सुदृढ़ हो, उसे विचलित करना या चलाना नहीँ चाहिए

English

"To Agni, bearer of offerings to ancestors, svaha" the first oblation; to Soma with the ancestors, then to Yama, to Angiras, others.

अध्याय ११७

श्लोक 18

हुतशेषं चान्नपात्रे दत्वा पात्रं समालभेत् ।पृथिवी ते पात्रन्द्यौः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहेति जप्त्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठन्निवेशयेत्

hutaśeṣaṃ cānnapātre datvā pātraṃ samālabhet / pṛthivī te pātrandyauḥ pidhānaṃ brāhmaṇasya mukhe amṛte amṛtaṃ juhomi svāheti japtvedaṃ viṣṇurityanne dvijāṅguṣṭhanniveśayet

हिन्दी अर्थ

जो अस्थिर या अदूढ हो, उस शिवलिङ्गको यदि चालित करे तो उसकी शान्तिके लिये एक सहस्र आहुतियाँ दे तथा सौ आहुतियाँ देकर पुनः उसकी स्थापना करे। जीर्णता आदि दोषोंसे युक्त शिवलिङ्ग भी यदि नित्यपूजा-अर्चा आदिसे युक्त हो तो उसे सुस्थित ही रहने दे; चालित न करे। जीर्णोद्धाके लिये दक्षिणदिशामें एक मण्डप बनावे। ईशानकोणमें पश्चिम द्वारका एक फाटक

English

Having placed the remainder of the offering in the food vessel one should touch the vessel: "Earth is your vessel, sky the cover; into the immortal mouth of the Brahmin I offer immortality, svaha"; having recited this, "This Vishnu," one should put the Brahmin's thumb in the food.

अध्याय ११७

श्लोक 19

अपहतेति च तिलान् विकीर्यान्नं प्रदाययेत् ।जुषध्वमिति चोक्त्वाथ गायत्र्यादि ततो जपेत्

apahateti ca tilān vikīryānnaṃ pradāyayet / juṣadhvamiti coktvātha gāyatryādi tato japet

हिन्दी अर्थ

लगा दे। द्वारपूजा आदि करके, वेदीपर शिवजीकी पूजा करे। इसके बाद मन्त्रोंका पूजन और तर्पण

English

With "Apahata" having scattered sesame one should give the food; having said "Enjoy," then one should recite the Gayatri and the rest:

अध्याय ११७

श्लोक 20

१ एकैकस्येत्यादिः, प्रथमे चरेदित्यन्तः पाठो झ॥ पुस्तके नास्ति २ अनग्निको जले चैवेति ङ॥ ३ स्वधेति क॥ :प् १६ देवताभ्यः पितृभ्यश् च महायोगिभ्य एव च ।नमः स्वधायै स्वाहयै नित्यमेव नमो नमः(१)

1 ekaikasyetyādiḥ, prathame caredityantaḥ pāṭho jha.. pustake nāsti 2 anagniko jale caiveti ṅa.. 3 svadheti ka.. :p 16 devatābhyaḥ pitṛbhyaś ca mahāyogibhya eva ca / namaḥ svadhāyai svāhayai nityameva namo namaḥ(1)

हिन्दी अर्थ

करके वास्तुदेवताको पूर्ववत् पूजा करे। तदनन्तर बाहर जा, दिशाओंमें बलि दे, स्वयं आचमन करनेके पश्चात् गुरु ब्राह्मणोंको भोजन करावे। तत्पश्चात् भगवान् शंकरको इस प्रकार विज्ञप्ति “शम्भो! यह लिङ्ग दोषयुक्त हो गया है। इसके उद्धार करनेसे शान्ति होगी-एऐसा आपका वचन है। अतः विधिपूर्वक इसका अनुष्ठान होने जा रहा है। शिव! इसके लिये आप मेरे भीतर

English

"Homage to the gods, to the ancestors, and to the great yogis; homage to Svadha and Svaha always, homage, homage."

अध्याय ११७

श्लोक 21

तृप्तान् ज्ञात्वान्नं विकिरेदपो दद्यात् सकृत् सकृत् ।गायत्रीं पूर्ववज्जप्त्वा मधु मध्विति वै जपेत्

tṛptān jñātvānnaṃ vikiredapo dadyāt sakṛt sakṛt / gāyatrīṃ pūrvavajjaptvā madhu madhviti vai japet

हिन्दी अर्थ

स्थित होइये और अधिष्ठाता बनकर इस कार्यका सम्पादन कोजिये।' देवेश्वर शिवको इस प्रकार विज्ञप्ति देकर मधु और घृतमिश्रित खीर एवं दूर्वाद्वारा मूल-मन्त्रसे एक सौ आठ आहुतियाँ

English

Knowing them satisfied one should scatter food, give water time after time; having recited the Gayatri as before one should recite "Madhu, madhu."

अध्याय ११७

श्लोक 22

तृप्ताः स्थ इति सम्पृच्छेत्तृप्ताः स्म इति वै वदेत् ।शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्वमन्नमथैकतः

tṛptāḥ stha iti sampṛcchettṛptāḥ sma iti vai vadet / śeṣamannamanujñāpya sarvamannamathaikataḥ

हिन्दी अर्थ

देकर शान्ति-होमका कार्य सम्पन्न करे। तदनन्तर लिङ्गको स्नान कराकर वेदीपर इसकी पूजा करे। पूजनकालमें “3३ व्यापकेश्वराय शिवाय नमः।' इस मन्त्रका उच्चारण करे। अङ्गपूजा और अङ्गन्यासके नमः। ३» व्यापकेश्वराय शिरसे स्वाहा। ३» व्यापकेश्वराय शिखायै वषट्। ३» व्यापकेश्वराय कवचाय हुम्। ३» व्यापकेश्वराय नेत्रत्रयाय वौषट्। ३» व्यापकेश्वराय अस्त्राय फट्।'॥ ९--१३॥

English

One should ask "Are you satisfied?" and they should say "We are satisfied." Having obtained leave for the remaining food, all the food together

अध्याय ११७

श्लोक 23

उद्धृत्योच्छिष्टपार्श्वे तु कृत्वा चैवावनेजनं ।दद्यात्कुशेषु त्रीन् पिण्डानाचान्तेषु परे जगुः

uddhṛtyocchiṣṭapārśve tu kṛtvā caivāvanejanaṃ / dadyātkuśeṣu trīn piṇḍānācānteṣu pare jaguḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् उस शिवलिङ्गके आश्रित रहनेवाले भूतको अस्त्र-मन्त्रके उच्चारणपूर्वक सुनावे -- यदि कोई भूत-प्राणी यहाँ इस लिङ्गका आश्रय लेकर रहता है, वह भगवान् शिवको आज्ञासे इस

English

having taken up at the side of the leavings and having done the washing, one should give three pindas on the kusha; others say after they have rinsed.

अध्याय ११७

श्लोक 24

आचान्तेषूदकं पुष्पाण्यक्षतानि प्रदापयेत् ।अक्षय्योदकमेवाथ आशिषः प्रार्थयेन्नरः(२)

ācānteṣūdakaṃ puṣpāṇyakṣatāni pradāpayet / akṣayyodakamevātha āśiṣaḥ prārthayennaraḥ(2)

हिन्दी अर्थ

लिङ्गको त्यागकर, जहाँ इच्छा हो, वहाँ चला जाय। अब यहाँ विद्या तथा विद्येश्वराँके साथ साक्षात् भगवान् शम्भु निवास करेंगे।' इसके बाद पाशुपतमन्त्रसे प्रत्येक भागके लिये सहस्र आहुतियाँ देकर शान्तिजलसे प्रोक्षण करे। फिर कुशोंद्वारा स्पर्श करके उक्त मन्त्रको जपे॥ १४--१६॥

English

After they have rinsed, one should give water, flowers and rice; then imperishable water; the man should pray for blessings:

अध्याय ११७

श्लोक 25

अघोराः पितरः सन्तु गोत्रन्नो वर्धतां सदा ।दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च

aghorāḥ pitaraḥ santu gotranno vardhatāṃ sadā / dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāḥ santatireva ca

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर, विलोम-क्रमसे अर्घ्य देकर लिङ्ग और पिण्डिकामें स्थित तत्त्वों, तत्त्वाधिपतियों और अष्ट मूर्तीश्वरोंका गुरु स्वर्णपाशसे विसर्जन करके वृषभके कंधेपर स्थित रज्जुद्वारा उसे

English

"May the ancestors be gentle; may our lineage always grow; may our givers flourish; the Vedas and progeny;

अध्याय ११७

श्लोक 26

श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो ऽस्त्विति ।अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश् च लभेमहि

śraddhā ca no māvyagamadbahudeyaṃ ca no 'stviti / annañca no bahu bhavedatithīṃś ca labhemahi

हिन्दी अर्थ

बाँधकर ले जाय तथा जनसमुदायके साथ शिव- नामका कीर्तन करते हुए, उस वृषभ (नन्दिकेश्वर)- को जलमें डाल दे। फिर मन्त्रज्ञ आचार्य पुष्टिके लिये सौ आहुतियाँ दे। दिक्पालोंकी तृप्ति तथा वास्तु-शुद्धिके लिये भी सौ-सौ आहुतियोंका होम करे। तत्पश्चात् महापाशुपत-मन्त्रसे उस मन्दिरमें रक्षाकी व्यवस्था करके, गुरु वहाँ विधिपूर्वक दूसरे लिङ्गको स्थापना करे। असुरों, मुनियों,

English

may faith not leave us; may we have much to give; may our food be abundant and may we obtain guests;

अध्याय ११७

श्लोक 27

याचितारश् च नः सन्तु मा च याचिस्म कञ्चन ।स्वधावाचनीयान् कुशानास्तीर्य सपवित्रकान्(३)

yācitāraś ca naḥ santu mā ca yācisma kañcana / svadhāvācanīyān kuśānāstīrya sapavitrakān(3)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें

English

may we have petitioners and may we not ask anyone." Having spread kusha with sacred threads to be spoken over with svadha,

अध्याय ११७

श्लोक 28

स्वधां वाचयिष्ये पृच्छेदनुज्ञातश् च वाच्यतां ।पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहमुख्यके

svadhāṃ vācayiṣye pṛcchedanujñātaś ca vācyatāṃ / pitṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ prapitāmahamukhyake

हिन्दी अर्थ

जीर्ण या भग्न हो गया हो तो भी विधिके द्वारा भी उसे चालित न करे जीर्ण-मन्दिरके उद्धारमें भी यही विधि काममें लानी चाहिए। मन्त्रगणोंका खड्गमें न्यास करके दूसरा मन्दिर तैयार करावे। यदि पहलेकी अपेक्षा मन्दिरको संकुचित या छोटा कर दिया जाय तो

English

"I shall have svadha pronounced" — he should ask and, permitted, it should be spoken: "To the fathers, grandfathers, great-grandfathers in front,

अध्याय ११७

श्लोक 29

स्वधोच्यतामस्तु स्वधा उच्यमानस्तथैव च ।अपो निषिञ्चेदुत्तानं पात्रं कृत्वाथ दक्षिणां

svadhocyatāmastu svadhā ucyamānastathaiva ca / apo niṣiñceduttānaṃ pātraṃ kṛtvātha dakṣiṇāṃ

हिन्दी अर्थ

कर्ताकी मृत्यु होती है और विस्तार किया जाय तो धनका नाश होता है। अतः प्राचीन मन्दिरके द्रव्यको लेकर या और कोई श्रेष्ठ द्रव्य लेकर पहलेके मन्दिरके बराबर ही उस स्थानपर नूतन

English

let svadha be spoken, may there be svadha," and as it is being spoken, so; one should pour water, having set the vessel upright and on the right.

अध्याय ११७

श्लोक 30

१ स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्विति इति ख॥ , छ॥ च २ प्रार्थयेत्तत इति घ॥ , ज॥ , झ॥ च ३ अघोराः पितर इत्य् आदिः, आस्तीर्य सपवित्रकानित्यन्तः पाठः ख॥ , छ॥ पुस्तकद्वये नास्ति :प् १७ यथाशक्ति प्रदद्याच्च दैवे पैत्रे ऽथ वाचयेत् ।विश्वे देवाः प्रीयन्ताञ्च वाजे विसर्जयेत्

1 svāhāyai nityameva bhavantviti iti kha.. , cha.. ca 2 prārthayettata iti gha.. , ja.. , jha.. ca 3 aghorāḥ pitara ity ādiḥ, āstīrya sapavitrakānityantaḥ pāṭhaḥ kha.. , cha.. pustakadvaye nāsti :p 17 yathāśakti pradadyācca daive paitre 'tha vācayet / viśve devāḥ prīyantāñca vāje visarjayet

हिन्दी अर्थ

मन्दिरका निर्माण करना चाहिए 'जीर्णोद्धारकी विधिका वर्णन” नामक

English

One should give according to ability and have it said in the divine and ancestral rites: "May the Vishvedevas be pleased"; one should dismiss at the Vaja.

अध्याय ११७

श्लोक 31

आमावाजस्येत्यनुव्रज्य कृत्वा विप्रान् प्रदक्षिणं ।गृहे विशेदमावास्यां मासि मासि चरेत्तथा

āmāvājasyetyanuvrajya kṛtvā viprān pradakṣiṇaṃ / gṛhe viśedamāvāsyāṃ māsi māsi carettathā

हिन्दी अर्थ

एक सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Having followed with "Amavajasya" and circumambulated the Brahmins, one should enter the house; one should do so on the new moon month after month.

अध्याय ११७

श्लोक 32

एकोद्दिष्टं प्रवक्ष्यामि श्राद्धं पूर्ववदाचरेत् ।एकं पवित्रमेकार्धं एकं पिण्डम्प्रदापयेत्

ekoddiṣṭaṃ pravakṣyāmi śrāddhaṃ pūrvavadācaret / ekaṃ pavitramekārdhaṃ ekaṃ piṇḍampradāpayet

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकर कहते हैं-ध्वजामें मयूरका चिह्न धारण करनेवाले स्कन्द! अब मैं प्रासाद- सामान्यका लक्षण कहता हूँ। चौकोर क्षेत्रके चार भाग करके एक भागमें भित्तियों (दीवारों)-का विस्तार हो। बीचके भाग गर्भके रूपमें रहें और एक भागमें पिण्डिका हो। पाँच भागवाले क्षेत्रके भीतरी भागमें तो पिण्डिका हो, एक भागका विस्तार छिद्र (शून्य या खाली जगह)-के रूपमें

English

I shall tell the Ekoddishta: one should perform the ancestral rite as before; one purifier, one half-arghya, one pinda should be given;

अध्याय ११७

श्लोक 33

नावाहनाग्नौकरणं विश्वे देवा न चात्र हि ।तृप्तिप्रश्ने स्वदितमिति वदेत्सुखदितं द्विजः

nāvāhanāgnaukaraṇaṃ viśve devā na cātra hi / tṛptipraśne svaditamiti vadetsukhaditaṃ dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

हो तथा एक भागका विस्तार दीवारोंके उपयोगमें लाया जाय। मध्यम गर्भमें दो भाग और ज्येष्ठ गर्भमें भी दो ही भाग रहें। किंतु कनिष्ठ गर्भ तीन भागोंसे सम्पन्न होता है; शेष आठवाँ भाग

English

no invocation or fire-offering, and no Vishvedevas here. At the question of satisfaction the Brahmin should say "Well-tasted," "Pleasant."

अध्याय ११७

श्लोक 34

उपतिष्ठतामित्यक्षय्ये विसर्गे चाभिरम्यतां ।अभिरताः स्म इत्य् अपरे शेषं पूर्ववदाचरेत्

upatiṣṭhatāmityakṣayye visarge cābhiramyatāṃ / abhiratāḥ sma ity apare śeṣaṃ pūrvavadācaret

हिन्दी अर्थ

दीवारोंके उपयोगमें लाया जाय, ऐसा विधान कहीं-कहीं उपलब्ध होता है छः भागोंद्वारा विभक्त क्षेत्रमै एक भागका विस्तार दीवारके उपयोगमें आता है, एक भागका विस्तार गर्भ है और दो भागोंमें पिण्डिका

English

"Let it stand near" at the imperishable; at dismissal "Take delight"; others say "We are delighted"; the rest as before.

अध्याय ११७

श्लोक 35

सपिण्ठीकरणं वक्ष्ये अब्दान्ते मध्यतो ऽपि वा ।पितॄणां त्रीणि पात्राणि एकम्प्रेतस्य पात्रकं

sapiṇṭhīkaraṇaṃ vakṣye abdānte madhyato 'pi vā / pitṝṇāṃ trīṇi pātrāṇi ekampretasya pātrakaṃ

हिन्दी अर्थ

स्थापित की जाती है। कहीं-कहीं दीवारोंकी ऊँचाई उसकी चौड़ाईकी अपेक्षा दुगुनी, सवा दो गुनी, ढाई गुनी अथवा तीन गुनी भी होनेका विधान मिलता है। कहीं-कहीं प्रासाद (मन्दिर) -

English

I shall tell the Sapindikarana, at the end of the year or in the middle: for the fathers three vessels, and one vessel for the departed;

अध्याय ११७

श्लोक 36

सपवित्राणि चत्वारि तिलपुष्पयुतानि च ।गन्धोदकेन युक्तानि(१) पूरयित्वाभिषिञ्चति

sapavitrāṇi catvāri tilapuṣpayutāni ca / gandhodakena yuktāni(1) pūrayitvābhiṣiñcati

हिन्दी अर्थ

के चारों ओर दीवारके आधे या पौने विस्तारकी जगत होती है और चौथाई विस्तारकी नेमि। बीचमें एक तृतीयांशकी परिधि होती है। वहाँ रथ बनवावे और उनमें चामुण्ड-भैरव तथा नाट्येशकी स्थापना करे। प्रासादके आधे विस्तारमें चारों ओर बाहरी भागमें देवताओंके लिये आठ या चार परिक्रमाएँ बनवावे। प्रासाद आदिमें इनका निर्माण वैकल्पिक है। चाहे बनवावे, चाहे न

English

four with purifiers, with sesame and flowers, joined with scented water; having filled, one sprinkles.

अध्याय ११७

श्लोक 37

प्रेतपात्रं पितृपात्रे ये समना इति द्वयात् ।पूर्ववत् पिण्डदानादि प्रेतानां पितृता भवेत्

pretapātraṃ pitṛpātre ye samanā iti dvayāt / pūrvavat piṇḍadānādi pretānāṃ pitṛtā bhavet

हिन्दी अर्थ

आदित्योंकी स्थापना पूर्व दिशामें और स्कन्द एवं अग्निको प्रतिष्ठा वायव्यदिशामें करनी चाहिए। इसी प्रकार यम आदि देवताओंकी भी स्थिति उनकी अपनी-अपनी दिशामें मानी गयी है।

English

One should pour the ghost's vessel into the ancestors' vessels with the verse "Ye samanah"; as before giving pinda and the rest, the ghosts attain ancestor-hood.

अध्याय ११७

श्लोक 38

अथाभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्ये सर्वं तु पूर्ववत् ।जपेत् पितृमन्त्रवर्जं पूर्वाह्णे तत् प्रदक्षिणं

athābhyudayikaṃ śrāddhaṃ vakṣye sarvaṃ tu pūrvavat / japet pitṛmantravarjaṃ pūrvāhṇe tat pradakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

शिखरके चार भाग करके नीचेके दो भागोंको “शुकनासिका' (गुंबज) संज्ञा है। तीसरे भागमें वेदीकी प्रतिष्ठा है। इससे आगेका जो भाग है, वही ' अमलसार' नामसे प्रसिद्ध 'कण्ठ' है। ये पाँच ही प्रासाद मेरुके शिखरपर विराजमान हैं। (अतः प्रासादके ये ही पाँच मुख्य भेद माने गये हैं।) ॥ ९-११ ३॥

English

Now I shall tell the Abhyudayika ancestral rite — all as before, one should recite excluding the ancestral mantras; in the forenoon with circumambulation;

अध्याय ११७

श्लोक 39

उपचारा ऋजुकुशास्तिलार्थैश् च यवैर् इह(२) ।तृप्तिप्रश्नस्तु सम्पन्नं सुसम्पन्नं वदेद्द्विजः

upacārā ṛjukuśāstilārthaiś ca yavair iha(2) / tṛptipraśnastu sampannaṃ susampannaṃ vadeddvijaḥ

हिन्दी अर्थ

इनमें पहला ' वैराज' नामवाला प्रासाद चतुरस्र (चौकोर) होता है। दूसरा (पुष्पक) चतुर्रायत है। तीसरा (कैलास) वृत्ताकार है। चौथा (मणिक) वृत्तायत है तथा पाँचवाँ (त्रिविष्टप) अष्टकोणाकार

English

the attendances with straight kusha, sesame and barley here; at the question of satisfaction the Brahmin should say "Accomplished, well accomplished."

अध्याय ११७

श्लोक 40

१ गन्धोदकेन सिक्तानि इति ज॥ २ अथाभ्युदयिकमित्यादिः, यवैर् इह इत्य् अन्तः पाठो झ॥ पुस्तके नास्ति :प् १८ दध्यक्षतवदराद्याः(१) पिण्डा नान्दीमुखान् पितॄन् ।आवाहयिष्ये पृच्छेच्च प्रीयन्तामिति चाक्षये

1 gandhodakena siktāni iti ja.. 2 athābhyudayikamityādiḥ, yavair iha ity antaḥ pāṭho jha.. pustake nāsti :p 18 dadhyakṣatavadarādyāḥ(1) piṇḍā nāndīmukhān pitṝn / āvāhayiṣye pṛcchecca prīyantāmiti cākṣaye

हिन्दी अर्थ

है। इनमेंसे प्रत्येकके नौ-नौ भेद होनेके कारण कुल मिलाकर पैंतालीस भेद हैं। पहला प्रासाद (अथवा नन्दन), आठवाँ वर्धमान नन्दि अर्थात्

English

Pindas with curds, rice, jujube and the like; "I shall invoke the Nandimukha ancestors" — one should ask; and at the imperishable "May they be pleased."

अध्याय ११७

श्लोक 41

नान्दीमुखाश् च पितरो वाचयिष्ये ऽथ पृच्छति ।नान्दीमुखान् पितृगणान् प्रीयन्तामित्यथो वदेत्

nāndīmukhāś ca pitaro vācayiṣye 'tha pṛcchati / nāndīmukhān pitṛgaṇān prīyantāmityatho vadet

हिन्दी अर्थ

“वैराज'के कुलमें प्रकट हुए हैं

English

"The Nandimukha ancestors, I shall have it said," then one asks: "Let the Nandimukha hosts of ancestors be pleased," one should say.

अध्याय ११७

श्लोक 42

नान्दीमुखाश् च पितरस्तत्पिता प्रपितामहः ।मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातृकामहः

nāndīmukhāś ca pitarastatpitā prapitāmahaḥ / mātāmahaḥ pramātāmaho vṛddhapramātṛkāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

चमस, ब्रह्म-मन्दिर, भुवन, प्रभव और शिविकावेश्म-ये नौ प्रासाद 'पुष्पक'से प्रकट हुए हैं। बलय, दुंदुभि, पद्म, महापद्म, वर्धनी, उष्णीष, शङ्कु, कलश तथा खवृक्ष-ये नौ वृत्ताकार प्रासाद 'कैलास' कुलमें उत्पन्न हुए हैं। गज,

English

The Nandimukha ancestors, his father, great-grandfather; the maternal grandfather, maternal great-grandfather, old maternal great-grandfather;

अध्याय ११७

श्लोक 43

स्वधाकारन्न युञ्जीत युग्मान् विप्रांश् च भोजयेत् ।तृप्तिं वक्ष्ये पितॄणां च ग्राम्यैर् ओषधिभिस् तथा

svadhākāranna yuñjīta yugmān viprāṃś ca bhojayet / tṛptiṃ vakṣye pitṝṇāṃ ca grāmyair oṣadhibhis tathā

हिन्दी अर्थ

'मणिक' नामक मुख्य प्रासादसे प्रकट हुए हैं।

English

one should not use the word svadha; one should feed an even number of Brahmins. I shall tell the satisfaction of the ancestors: with village herbs a month,

अध्याय ११७

श्लोक 44

मासन्तृप्तिस् तथारण्यैः(२) कन्दमूलफलादिभिः ।मत्स्यैर् मासद्वयं मार्गैस्त्रयं वै शाकुनेन च

māsantṛptis tathāraṇyaiḥ(2) kandamūlaphalādibhiḥ / matsyair māsadvayaṃ mārgaistrayaṃ vai śākunena ca

हिन्दी अर्थ

और विजय-ये नौ प्रासाद “त्रिविष्टप से प्रकट हुए हैं ये नगरोंकी भी संज्ञाएँ हैं। ये ही लाट आदिकी भी संज्ञाएँ हैं । शिखरकी जो ग्रीवा (या कण्ठ) है, उसके आधे भागके बराबर ऊँचा चूल

English

likewise with forest roots, tubers and fruits a month; with fish two months, with deer three, with birds,

अध्याय ११७

श्लोक 45

चतुरो रौरवेणाथ(३) पञ्च षट् छागलेन तु(४) ।कूर्मेण सप्त चाष्टौ च वाराहेण नवैव तु

caturo rauraveṇātha(3) pañca ṣaṭ chāgalena tu(4) / kūrmeṇa sapta cāṣṭau ca vārāheṇa navaiva tu

हिन्दी अर्थ

(चोटी) हो। उसकी मोटाई कण्ठके तृतीयांशके बराबर हो। वेदीके दस भाग करके पाँच भागोंद्वारा स्कन्थका विस्तार करना चाहिए, तीन भागोंद्वारा कण्ठ और चार भागोंद्वारा उसका अण्ड

English

four with Raurava deer, five and six with goat; with tortoise seven, eight; with boar nine,

अध्याय ११७

श्लोक 46

मेषमांसेन दश च माहिषैः पार्षतैः शिवैः ।संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन वा

meṣamāṃsena daśa ca māhiṣaiḥ pārṣataiḥ śivaiḥ / saṃvatsarantu gavyena payasā pāyasena vā

हिन्दी अर्थ

(या प्रचण्ड) बनाना चाहिए पूर्वादि दिशाओंमें ही द्वार रखने चाहिए, कोणोंमें कदापि नहीं । पिण्डिका-विस्तार कोणतक जाना चाहिए, मध्यम भागतक उसको समाप्ति हो-एऐसा विधान है। कहीं-कहीं द्वारोंकी ऊँचाई

English

with mutton ten, with buffalo, spotted deer and jackals; a year with cow's milk or pudding;

अध्याय ११७

श्लोक 47

वार्धीनसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ।खड्गमांसं कालशाकं लोहितच्छागलो(५) मधु

vārdhīnasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī / khaḍgamāṃsaṃ kālaśākaṃ lohitacchāgalo(5) madhu

हिन्दी अर्थ

गर्भके चौथे या पाँचवें भागसे दूनी रखनी चाहिए। अथवा इस विषयको अन्य प्रकारसे भी बताया जाता है। एक सौ साठ अङ्गुलकी उँचाईसे लेकर दस-दस अङ्गुल घटाते हुए जो

English

with the flesh of the Vardhrinasa bird, satisfaction for twelve years; rhinoceros flesh, kalashaka, red goat, honey,

अध्याय ११७

श्लोक 48

महाशल्काश् च वर्षासु मघाश्राद्धमथाक्षयं(६) ।मन्त्राध्याय्यग्निहोत्री च शाखाध्यायी षडङ्गवित्

mahāśalkāś ca varṣāsu maghāśrāddhamathākṣayaṃ(6) / mantrādhyāyyagnihotrī ca śākhādhyāyī ṣaḍaṅgavit

हिन्दी अर्थ

चार द्वार बनते हैं, वे उत्तम माने गये हैं (जैसे द्वार उत्तम कोटिमें गिने जाते हैं) । एक सौ बीस,

English

great shalka fish in the rains; the Magha ancestral rite is imperishable. The Mantra-reciter, Agnihotrin, Shakha-reciter, knower of the six limbs,

अध्याय ११७

श्लोक 49

तृणाचिकेतः त्रिमधुर्धर्मद्रोणस्य(७) पाठकः ।त्रिषुपर्णज्येष्ठसामज्ञानी स्युः पङ्क्तिपावनाः

tṛṇāciketaḥ trimadhurdharmadroṇasya(7) pāṭhakaḥ / triṣuparṇajyeṣṭhasāmajñānī syuḥ paṅktipāvanāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेणीके अन्तर्गत हैं तथा इससे कम ९०, ८० और ७० अङ्गुल ऊँचे द्वार कनिष्ठ कोटिके बताये गये हैं। द्वारकी जितनी ऊँचाई हो, उससे आधी उसकी चौड़ाई होनी चाहिए। ऊँचाई उक्त मापसे

English

Trinachiketa, Trimadhu, reciter of Dharmadrona, Trisuparna, knower of Jyeshtha Saman — these purify a row.

अध्याय ११७

श्लोक 50

१ दध्यक्षतवदर्याद्या इति ग॥ , छ॥ च २ तथा वन्यैर् इति ख॥ , ङ॥ च ३ वत्सरं रौरवेणाथेति घ॥ ४ पञ्चकं छागस्तेन तु इति ङ॥ ५ लोहितच्छागक इति ग॥ , घ॥ , ङ॥ च ६ मघाश्राद्धमिहाक्षयमिति झ॥ ७ जलद्रोणस्येति झ॥ :प् १९ कम्यानां कल्पमाख्यास्ये(१) प्रतिपत्सु धनं बहु ।स्त्रियः परा द्वितीयायाञ्चतुर्थ्यां धर्मकामदः

1 dadhyakṣatavadaryādyā iti ga.. , cha.. ca 2 tathā vanyair iti kha.. , ṅa.. ca 3 vatsaraṃ rauraveṇātheti gha.. 4 pañcakaṃ chāgastena tu iti ṅa.. 5 lohitacchāgaka iti ga.. , gha.. , ṅa.. ca 6 maghāśrāddhamihākṣayamiti jha.. 7 jaladroṇasyeti jha.. :p 19 kamyānāṃ kalpamākhyāsye(1) pratipatsu dhanaṃ bahu / striyaḥ parā dvitīyāyāñcaturthyāṃ dharmakāmadaḥ

हिन्दी अर्थ

है। ऊँचाईसे एक चौथाई विस्तार होना चाहिए, दरवाजेकी शाखाओं (बाजुओं)-का अथवा उन सबकी ही चौड़ाई द्वारकी चौड़ाईसे आधी होनी चाहिए-एऐसा बताया गया है। तीन, पाँच, सात तथा नौ शाखाओंद्वारा निर्मित द्वार अभीष्ट फलको देनेवाला है॥ २४--२९॥

English

I shall tell the desire-rite: on pratipada much wealth; on dvitiya women supreme; on chaturthi giver of dharma and desire;

अध्याय ११७

श्लोक 51

पञ्चम्यां पुत्रकामस्तु षष्ठ्याञ्च श्रैष्ठ्यभागपि(२) ।कृषिभागी च सप्तम्यामष्टम्यामर्थलाभकः

pañcamyāṃ putrakāmastu ṣaṣṭhyāñca śraiṣṭhyabhāgapi(2) / kṛṣibhāgī ca saptamyāmaṣṭamyāmarthalābhakaḥ

हिन्दी अर्थ

नीचेको जो शाखा है उसके एक चौथाई भागमें दो द्वारपालोंकी स्थापना करे। शेष शाखाओंको स्त्री-पुरुषोंके जोड़ेकी आकृतियोंसे विभूषित करे । द्वारके ठीक सामने खंभा पड़े तो 'स्तम्भवेध'

English

on panchami one desiring sons; on shashthi a sharer of excellence; and a farmer on saptami; on ashtami gainer of wealth;

अध्याय ११७

श्लोक 52

नवम्याञ्च एकशफा(३) दशम्याङ्गोगणो भवेत् ।एकदश्यां परीवारो द्वादश्यान्धनधान्यकं

navamyāñca ekaśaphā(3) daśamyāṅgogaṇo bhavet / ekadaśyāṃ parīvāro dvādaśyāndhanadhānyakaṃ

हिन्दी अर्थ

नामक दोष होता है। इससे गृहस्वामीको दासता प्राप्त होती है। वृक्षसे वेध हो तो ऐश्वर्यका नाश होता है, कूपसे वेध हो तो भयको प्राप्ति होती है और क्षेत्रसे वेध होनेपर धनको हानि होती तो शत्रुता और छायासे वेध हो तो निर्धनता प्राप्त है॥ ३०-३१॥ होती है। इन सबका छेदन अथवा उत्पाटन हो

English

on navami one-hoofed animals; on dashami cattle herds; on ekadashi retinue; on dvadashi wealth and grain;

अध्याय ११७

श्लोक 53

ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्याञ्च शस्त्रतः(४) ।मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तममावास्यां समीरितं(५)

jñātiśreṣṭhyaṃ trayodaśyāṃ caturdaśyāñca śastrataḥ(4) / mṛtānāṃ śrāddhaṃ sarvāptamamāvāsyāṃ samīritaṃ(5)

हिन्दी अर्थ

प्रासाद, गृह एवं शाला आदिके मार्गोसे जानेसे वेध-दोष नहीं लगता है। इनके बीचमें द्वारोंके विद्ध होनेपर बन्धन प्राप्त होता है, सभासे चहारदीवारी उठा दी जाय तो भी वेध-दोष वेध प्राप्त होनेपर दरिद्रता होती है तथा वर्णसे वेध दूर हो जाता है। अथवा सीमासे दुगुनी भूमि हो तो निराकरण (तिरस्कार) प्राप्त होता है। छोड़कर ये वस्तुएँ हों तो भी वेध-दोष नहीं

English

on trayodashi eminence among kin; on chaturdashi, for those dead by weapon; the ancestral rite for all is declared on the new moon.

अध्याय ११७

श्लोक 54

सप्त व्याधा दशारण्ये(६) मृगाः कालञ्जरे गिरौ ।चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मान्से

sapta vyādhā daśāraṇye(6) mṛgāḥ kālañjare girau / cakravākāḥ śaradvīpe haṃsāḥ sarasi mānse

हिन्दी अर्थ

उलूखलसे वेध हो तो दारिद्र्य, शिलासे वेध हो होता है इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणे 'सामान्य-प्रासादलक्षण-वर्णन' नामक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Seven hunters in Dasharna forest, deer on Kalanjara mountain, chakravaka birds on Sharadvipa, swans on Lake Manasa —

अध्याय ११७

श्लोक 55

ते ऽपि जाताः(७) कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः ।प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयन्तेभ्यो ऽवसीदत

te 'pi jātāḥ(7) kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ / prasthitā dūramadhvānaṃ yūyantebhyo 'vasīdata

हिन्दी अर्थ

नगर, गृह आदिको वास्तु-प्रतिष्ठा-विधि

English

they too were born at Kurukshetra as Brahmins, masters of the Veda; set out on a long road; you sink for them.

अध्याय ११७

श्लोक 56

श्राद्धादौ पठिते श्राद्धं पूर्णं स्याद्ब्रह्मलोकदं ।श्राद्धं कुर्याच्च पुत्रादिः(८) पितुर्जीवति तत्पितुः

śrāddhādau paṭhite śrāddhaṃ pūrṇaṃ syādbrahmalokadaṃ / śrāddhaṃ kuryācca putrādiḥ(8) piturjīvati tatpituḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकर कहते हैं-स्कन्द! नगर, ग्राम तथा दुर्ग आदिमें गृहों और प्रासादोंकी वृद्धि हो, इसकी सिद्धिके लिये इक्यासी पदोंका वास्तुमण्डल बनाकर उसमें वास्तु-देवताकी पूजा अवश्य करनी चाहिए। (दस रेखा पश्चिमसे पूर्वकी ओर और दस दक्षिणसे उत्तरकी ओर खींचनेपर इक्यासी पद तैयार होते हैं।) पूर्वाभिमुखी दस रेखाएँ दस नाडियोंकी प्रतीकभूता हैं। उन नाडियोंके

English

When recited at the ancestral rite and the like, the ancestral rite becomes full, giving Brahma's world. A son or other should perform the ancestral rite for a father while his father is living —

अध्याय ११७

श्लोक 57

तत्पितुस्तत्पितुः कुर्याज्जीवति प्रपितामहे ।पितुः पितामस्हस्याथ परस्य प्रपितामात्(९)

tatpitustatpituḥ kuryājjīvati prapitāmahe / pituḥ pitāmashasyātha parasya prapitāmāt(9)

हिन्दी अर्थ

नाम इस प्रकार बताये गये हैं-शान्ता, यशोवती, कान्ता, विशाला, प्राणवाहिनी, सती, वसुमती,

English

for his father's father, and his father's father; while the great-grandfather lives, for the father's grandfather, and for the other great-grandfather;

अध्याय ११७

श्लोक 58

१ कालमाख्यास्ये इति झ॥ च २ श्रेष्ठभाग्यपि इति ख॥ , ग॥ , ङ॥ , छ॥ च ।ज्येष्ठभागपि इति घ॥ ३ नवम्यां वै शफपतिरिति ज॥ ४ चतुर्दश्याञ्च शास्त्रत इति ख॥ , घ॥ च ५ मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तिरमावास्या समीरिता इति क॥ ६ दशार्णेषु इति ख॥ , ग॥ , ङ॥ , छ॥ च ७ ते ऽभिजाता इति ख॥ , घ॥ च ८ कुर्यात् सुपुत्रो ऽपि इति छ॥ ९ तत्पितुरित्यादिः, प्रपितामहादित्यन्तः पाठो झ॥ पुस्तके नास्ति :प् २० एवं मात्रादिकस्यापि तथा मातामहादिके ।श्राद्धकल्पं पठेद्यस्तु स लभेत् श्राद्धकृत्फलं(१)

1 kālamākhyāsye iti jha.. ca 2 śreṣṭhabhāgyapi iti kha.. , ga.. , ṅa.. , cha.. ca / jyeṣṭhabhāgapi iti gha.. 3 navamyāṃ vai śaphapatiriti ja.. 4 caturdaśyāñca śāstrata iti kha.. , gha.. ca 5 mṛtānāṃ śrāddhaṃ sarvāptiramāvāsyā samīritā iti ka.. 6 daśārṇeṣu iti kha.. , ga.. , ṅa.. , cha.. ca 7 te 'bhijātā iti kha.. , gha.. ca 8 kuryāt suputro 'pi iti cha.. 9 tatpiturityādiḥ, prapitāmahādityantaḥ pāṭho jha.. pustake nāsti :p 20 evaṃ mātrādikasyāpi tathā mātāmahādike / śrāddhakalpaṃ paṭhedyastu sa labhet śrāddhakṛtphalaṃ(1)

हिन्दी अर्थ

होनेवाली दस नाडियाँ और हैं, जो उक्त नौ पदोंको इक्यासी पदोंमें विभाजित करती हैं; उनके नाम ये हैं-हरिणी, सुप्रभा, लक्ष्मी, विभूति, विमला, प्रिया, जया, (विजया,) ज्वाला और विशोका। सूत्रपात करनेसे ये रेखामयी नाडियाँ अभिव्यक्त होकर चिन्तनका विषय बनती हैं। १--४॥

English

thus for the mother and others, and likewise for the maternal grandfather and others. Whoever recites the ritual of the ancestral rite obtains the fruit of the performer.

अध्याय ११७

श्लोक 59

तीर्थे युगादौ मन्वादौ श्राद्धं दत्तमथाक्षयं ।अश्वयुच्छुक्लनवमी द्वादशी कर्तिके तथा

tīrthe yugādau manvādau śrāddhaṃ dattamathākṣayaṃ / aśvayucchuklanavamī dvādaśī kartike tathā

हिन्दी अर्थ

ईश आदि आठ-आठ देवता 'अष्टक' हैं, जिनका चारों दिशाओंमें पूजन करना चाहिए। (पूर्वादि चार दिशाओंके पृथक्-पृथक् अष्टक हैं।) ईश, घन (पर्जन्य), जय (जयन्त), शक्र

English

At a sacred place, at the beginning of an age, at the beginning of a Manu-period, a given ancestral rite is imperishable. The bright ninth of Ashvina, the twelfth in Kartika,

अध्याय ११७

श्लोक 60

तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च ।फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषयैकादशी तथा

tṛtīyā caiva māghasya tathā bhādrapadasya ca / phālgunasyāpyamāvāsyā pauṣayaikādaśī tathā

हिन्दी अर्थ

और व्योम (आकाश)-इन आठ देवताओंका वास्तुमण्डलमें पूर्व दिशाके पदोंमें पूजन करना चाहिए। हव्यवाह (अग्नि), पूषा, वितथ, सौम (भृङ्गराज) और मृग-इन आठ देवताओंकी दक्षिण दिशाके पदोंमें अर्चना करनी चाहिए।

English

the third of Magha and likewise of Bhadrapada, the new moon of Phalguna, and the eleventh of Pausha,

अध्याय ११७

श्लोक 61

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी ।श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा

āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī / śrāvaṇe cāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhe ca pūrṇimā

हिन्दी अर्थ

वरुण, हैत्य (असुर), शेष (या शोष) और यक्ष्मा (पापयक्ष्मा)-इन आठोंका सदा पश्चिम दिशाके पदोमें पूजन करनेकी विधि है। रोग, अहि (नाग), मुख्य, भल्लाट, सोम, शैल (ऋषि),

English

the tenth of Ashadha, the seventh of the month of Magha, the dark eighth in Shravana, and the full moon in Ashadha,

अध्याय ११७

श्लोक 62

कर्तिकी फाल्गुनी तद्वज् ज्यैष्ठे पञ्चदशी सिता ।स्वायम्भुवाद्या मनवस्तेषामाद्याः किलाक्षयाः

kartikī phālgunī tadvaj jyaiṣṭhe pañcadaśī sitā / svāyambhuvādyā manavasteṣāmādyāḥ kilākṣayāḥ

हिन्दी अर्थ

अदिति और दिति-इन आठोंकी उत्तर दिशाके पदोंमें पूजा होनी चाहिए। वास्तुमण्डलके मध्यवर्ती नौ पदोंमें ब्रह्माजी पूजित होते हैं और शेष अड्तालीस पदोंमेंसे आधेमें अर्थात् चौबीस पदोंमें वे देवता पूजनीय हैं, जो अकेले छः पदोंपर अधिकार रखते हैं। ब्रह्माजीके चारों ओर एक- एक करके चार देवता षट्पदगामी हैं-जैसे पूर्वमें मरीचि (या अर्यमा), दक्षिणमें विवस्वान्, पश्चिममें

English

the full moons of Kartika and Phalguna likewise, the bright fifteenth of Jyeshtha; the Manus beginning with Svayambhuva, of them the first are imperishable.

अध्याय ११७

श्लोक 63

गया प्रयागो गङ्गा च कुरुक्षेत्रं च नर्मदा ।श्रीपर्वतः प्रभासश् च शालग्रामो वराणसी(२)

gayā prayāgo gaṅgā ca kurukṣetraṃ ca narmadā / śrīparvataḥ prabhāsaś ca śālagrāmo varāṇasī(2)

हिन्दी अर्थ

मित्र देवता तथा उत्तरमें पृथ्वीधर। ॥ ५--८॥

English

Gaya, Prayaga, Ganga, Kurukshetra and Narmada, Shriparvata, Prabhasa, Shalagrama, Varanasi,

अध्याय ११७

श्लोक 64

गोदावरी तेषु श्राद्धं स्त्रीपुरुषोत्तमादिषु

godāvarī teṣu śrāddhaṃ strīpuruṣottamādiṣu

हिन्दी अर्थ

२२८ » अग्निपुराण ब्रह्माजी तथा ईशके मध्यवर्ती कोष्ठकोंमें जो इनकी पूजा करे। वरुण तथा ब्रह्माके मध्यवर्ती दो पद हैं, उनमें 'आप'की तथा नीचेवाले दो छः पदोंमें मित्र-देवताका यजन करे। रोग तथा पदोंमें आपवत्स'की पूजा करे। इसके बाद छः ब्रह्याके बीचवाले दो पदोंमें रुद्र-रुद्र्दासकी पदोंमें मरीचिकी अर्चना करे। मरीचि और अग्निके पूजा करे और नीचेके दो पदोंमें यक्ष्मको। फिर

English

Godavari — the ancestral rite at these, and at Strishothama and others.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 117
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.