Agni Purana· Agni Purāṇa
12
अध्याय 12 / 381

Adhyaya 12

55 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ55 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 1

श्रीहरिवंशवर्णनं अग्निर् उवाच हरिवंशम्प्रवक्ष्यामि विष्णुनाभ्यम्बुजादजः(१) ।ब्रह्मणोत्रिस्ततः सोमः सोमाज्जातः पुरूरवाः

śrīharivaṃśavarṇanaṃ agnir uvāca harivaṃśampravakṣyāmi viṣṇunābhyambujādajaḥ(1) / brahmaṇotristataḥ somaḥ somājjātaḥ purūravāḥ

हिन्दी अर्थ

दाँत एवं शिला आदिके द्वारा राक्षसोंका संहार करने लगे। राक्षसोंकी हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंसे युक्त चतुरङ्गिणी सेना नष्ट-भ्रष्ट हो गयी। हनुमानूने पर्वतशिखरसे अपने वैरी धूम्राक्षका वध

English

I shall describe the genealogy of Hari (Krsna). Brahma (was born) from the lotus in the navel of Visnu. (Sage) Atri (was born) from Brahma. Then Soma (was born). Pururavas was born from Soma.

अध्याय १२

श्लोक 2

तस्मादायुरभूत्तस्मान् नहुषो ऽतो ययातिकः ।यदुञ्च तुर्वसुन्तस्माद् देवयानी व्यजायत

tasmādāyurabhūttasmān nahuṣo 'to yayātikaḥ / yaduñca turvasuntasmād devayānī vyajāyata

हिन्दी अर्थ

कर डाला। नीलने भी युद्धके लिये सामने आये हुए अकम्पन और प्रहस्तको मौतके घाट उतार

English

Sarmistha, the daughter of Vpsaparvan (gave birth to) Druhyu, Anu and Puru (through Yayati). TheYadavas (came) in the race of Yadu. Vasudeva was the foremost among these.

अध्याय १२

श्लोक 3

द्रुह्यं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।यदोः कुले यादवाश् च वसुदेवस्तदुत्तमः

druhyaṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī / yadoḥ kule yādavāś ca vasudevastaduttamaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीराम और लक्ष्मण यद्यपि इन्द्रजित्के नागास्त्रसे बँध गये थे, तथापि गरुड़की दृष्टि पड़ते ही उससे

English

"O Kamsa! What is the use of throwing me (to kill me). One who would kill you, that lord of all the celestials had bom (already) for the removal of oppression on the earth."

अध्याय १२

श्लोक 4

भुवो भारावतारार्थं देवक्यां वसुदेवतः ।हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा योगनिद्रया

bhuvo bhārāvatārārthaṃ devakyāṃ vasudevataḥ / hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ ṣaḍgarbhā yoganidrayā

हिन्दी अर्थ

बाणोंसे राक्षसी सेनाका संहार आरम्भ किया।

English

Vasudeva had two wives — Devaki and Rohiru. The six sons born of yogic sleep were carried off by Hiranyakasipu's yogic power. They were again born to Devaki and were killed by Kamsa. Tire seventh child in the womb of' Devaki was transferred to the womb of Rohini, hence was known as Sankarsana ahTuBalarama. SccBhag. />, X.lxxxv. 46-49; Vi.P. V. i. 70; P. Index III.

अध्याय १२

श्लोक 5

विष्णुप्रयुक्तया नीता देवकीजठरं पुरा ।अभूच्च सप्तमो गर्भो देवक्या जठराद् बलः

viṣṇuprayuktayā nītā devakījaṭharaṃ purā / abhūcca saptamo garbho devakyā jaṭharād balaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीरामने रावणको युद्धमें अपने बाणोंकी मारसे देनेवाले उस वीरको युद्धमें मार गिराया। पुत्रकी जर्जरित कर डाला। इससे दुःखित होकर रावणने मृत्युका समाचार पाकर रावण शोकसे संतप्त हो कुम्भकर्णको सोतेसे जगाया। जागनेपर कुम्भकर्णने उठा और सीताको मार डालनेके लिये उद्यत हो हजार घड़े मदिरा पीकर कितने ही भैंस आदि उठा; किंतु अविन्ध्यके मना करनेसे वह मान

English

Sumbha and his brother Nisumbha, the two demons, propitiated Brahma and requested him that they should have no death. When Brahma- declined to grant their request as impossible, they again requested that they should not die at the hands of mortals, celestials, animals or birds. They ex¬ cluded women, as they thought that women are not so much powerful to fear death at their hands. When they oppressed all beings, the goddess killed: them. Sec Devi Bh. P. V. xxi. xxx. xxxi.

अध्याय १२

श्लोक 6

सङ्क्रामितो ऽभूद्रोहिण्यां रौहिणेयस्ततो हरिः ।कृष्णाष्टम्याञ्च नभसि अर्धरात्रे चतुर्भुजः

saṅkrāmito 'bhūdrohiṇyāṃ rauhiṇeyastato hariḥ / kṛṣṇāṣṭamyāñca nabhasi ardharātre caturbhujaḥ

हिन्दी अर्थ

पशुओंका भक्षण किया। फिर रावणसे कुम्भकर्ण गया और रथपर बैठकर सेनासहित युद्धभूमिमें बोला--'सीताका हरण करके तुमने पाप किया गया। तब इन्द्रके आदेशसे मातलिने आकर है। तुम मेरे बड़े भाई हो, इसीलिये तुम्हारे श्रीरघुनाथजीको भी देवराज इन्द्रके रथपर

English

They (two), the protectors of the entire world became the protectors of cows. (Once the boy) Krsna was tied to the mortar with a rope by the bewildered Yasoda (to contain his sportive mischiefs).

अध्याय १२

श्लोक 7

देवक्या वसुदेवेन स्तुतो बालो द्विबाहुकः ।वसुदेवः कंसभयाद् यशोदाशयने ऽनयत्

devakyā vasudevena stuto bālo dvibāhukaḥ / vasudevaḥ kaṃsabhayād yaśodāśayane 'nayat

हिन्दी अर्थ

कहनेसे युद्ध करने जाता हूँ। मैं वानरोंसहित बिठाया॥ १३--२२॥

English

Festivities for Indra were again caused to be done by Krsna, after being pleased. Riding a chariot he went to Ma¬ thura and was praised by Akrura, as directed by Kamsa.

अध्याय १२

श्लोक 8

यशोदाबालिकां गृह्य देवकीशयने ऽनयत् ।कंसो बालध्वनिं श्रुत्वा ताञ्चिक्षेप शिलातले

yaśodābālikāṃ gṛhya devakīśayane 'nayat / kaṃso bāladhvaniṃ śrutvā tāñcikṣepa śilātale

हिन्दी अर्थ

रामको मार डालूँगा' ॥ ९--१२॥

English

Being attended to by the devoted and sportive shephe¬ rd women, he having killed the washerman who did not get (the clothes), seized the clothes.

अध्याय १२

श्लोक 9

वारितोपि स देवक्या मृत्युर्गर्भोष्टमो मम ।श्रुत्वाशरीरिणीं वाचं मत्तो गर्भास्तु मारिताः

vāritopi sa devakyā mṛtyurgarbhoṣṭamo mama / śrutvāśarīriṇīṃ vācaṃ matto garbhāstu māritāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीराम और रावणका युद्ध श्रीराम और

English

Arjuna trees, later personified as two demons.

अध्याय १२

श्लोक 10

समर्पितास्तु देवक्या विवाहसमयेरिताः ।सा क्षिप्ता बालिका कंसम् आकाशस्थाब्रवीदिदम्

samarpitāstu devakyā vivāhasamayeritāḥ / sā kṣiptā bālikā kaṃsam ākāśasthābravīdidam

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर कुम्भकर्णने समस्त वानरोंको रावणके युद्धके ही समान था--उसकी कहीं भी कुचलना आरम्भ किया। एक बार उसने सुग्रीवको दूसरी कोई उपमा नहीं थी। रावण वानरोंपर

English

The name of a demon, who assumed the form of a cart.

अध्याय १२

श्लोक 11

किं मया क्षिप्तया कंस जातो यस्त्वां बधिष्यति ।१ विष्णुनाभ्यब्जादज इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २८ सर्वस्वभूतो देवानां भूभारहरणाय सः

kiṃ mayā kṣiptayā kaṃsa jāto yastvāṃ badhiṣyati / 1 viṣṇunābhyabjādaja iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 28 sarvasvabhūto devānāṃ bhūbhāraharaṇāya saḥ

हिन्दी अर्थ

पकड़ लिया, तब सुग्रीवने उसकी नाक और कान काट लिये। नाक और कानसे रहित होकर वह वानरोंका भक्षण करने लगा। यह देख श्रीरामचन्द्रजीने अपने बाणोंसे कुम्भकर्णकी दोनों

English

He worshipped Vasudeva and Devaki the devotees and

अध्याय १२

श्लोक 12

इत्युक्त्वा सा च शुम्भादीन् हत्वेन्द्रेण च संस्तुता ।आर्या दुर्गा वेदगर्भा अम्बिका भद्रकाल्यपि

ityuktvā sā ca śumbhādīn hatvendreṇa ca saṃstutā / āryā durgā vedagarbhā ambikā bhadrakālyapi

हिन्दी अर्थ

भुजाएँ काट डालीं। इसके बाद उसके दोनों पैर तथा मस्तक काटकर उसे पृथ्वीपर गिरा दिया। तदनन्तर कुम्भ, निकुम्भ, राक्षस मकराक्ष, महोदर, महापार्श्व, मत्त, राक्षसश्रेष्ठ उन्मत्त, प्रघस, भासकर्ण,

English

King Mucukunda, son of Mandhatr, assisted celestials in their war against demons and got as a boon a long and unbroken sleep and that whoever dared to disturb his sleep would be burnt to ashes. Accordingly when Kalayavana disturbed his sleep, he was burnt to ashes. Sec note 2 above and Apte SD.

अध्याय १२

श्लोक 13

भद्रा क्षेम्या क्षेमकरी नैकबाहुर् नमामि ताम् ।त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नाम सर्वान् कामानवाप्नुयात्

bhadrā kṣemyā kṣemakarī naikabāhur namāmi tām / trisandhyaṃ yaḥ paṭhennāma sarvān kāmānavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

विरूपाक्ष, देवान्तक, नरान्तक, त्रिशिरा और अतिकाय युद्धमें कूद पड़े। तब इनको तथा और भी बहुत-से युद्धपरायण राक्षसोंको श्रीराम, लक्ष्मण,

English

Sambarawas a companion of

अध्याय १२

श्लोक 14

कंसो ऽपि पूतनादींश् च प्रेषयद्बालनाशने ।यशोदापतिनन्दाय वसुदेवेन चार्पितौ

kaṃso 'pi pūtanādīṃś ca preṣayadbālanāśane / yaśodāpatinandāya vasudevena cārpitau

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् इन्द्रजित् (मेघनाद)-ने मायासे युद्ध करते हुए बरदानमें प्राप्त हुए नागपाशद्वारा श्रीराम और लक्ष्मणको बाँध लिया। उस समय हनुमानूजीके द्वारा लाये हुए पर्वतपर उगी हुई 'विशल्या'

English

Kamsa too sent Putana and others to destroy the child; they were entrusted by Vasudeva to Nanda, husband of Yashoda,

अध्याय १२

श्लोक 15

रक्षणाय च कंसादेर् भीतेनैव हि गोकुले ।रामकृष्णौ चेरतुस्तौ गोभिर्गोपालकैः सह

rakṣaṇāya ca kaṃsāder bhītenaiva hi gokule / rāmakṛṣṇau ceratustau gobhirgopālakaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

नामकी ओषधिसे श्रीराम और लक्ष्मणके घाव

English

for protection from Kamsa and others, out of fear, in Gokula. Rama and Krishna roamed there with cows and cowherds.

अध्याय १२

श्लोक 16

सर्वस्य जगतः पालौ गोपालौ तौ बभूवतुः ।कृष्णश्चोलूखले बद्धो दाम्ना व्यग्रयशोदया

sarvasya jagataḥ pālau gopālau tau babhūvatuḥ / kṛṣṇaścolūkhale baddho dāmnā vyagrayaśodayā

हिन्दी अर्थ

अच्छे हुए। उनके शरीरसे बाण निकाल दिये गये। हनुमानजी पर्वतको जहाँसे लाये थे, वहीं

English

The two became the cowherd protectors of the whole world. Krishna was bound to a mortar with a rope by the distracted Yashoda;

अध्याय १२

श्लोक 17

यमलार्जुनमध्ये ऽगाद् भग्नौ च यमलार्जुनौ ।परिवृत्तश् च शकटः पादक्षेपात् स्तनार्थिना

yamalārjunamadhye 'gād bhagnau ca yamalārjunau / parivṛttaś ca śakaṭaḥ pādakṣepāt stanārthinā

हिन्दी अर्थ

प्रहार करता था और हनुमान् आदि वानर रावणको चोट पहुँचाते थे। जैसे मेघ पानी बरसाता है, उसी प्रकार श्रीरघुनाथजीने रावणके ऊपर अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा आरम्भ कर दी।

English

he went between the twin arjuna trees, and the twin arjuna trees were broken; a cart was overturned by a kick of the one seeking the breast.

अध्याय १२

श्लोक 18

पूतना स्तनपानेन सा हता हन्तुमुद्यता ।वृन्दावनगतः कृष्णः कालियं यमुनाह्रदात्

pūtanā stanapānena sā hatā hantumudyatā / vṛndāvanagataḥ kṛṣṇaḥ kāliyaṃ yamunāhradāt

हिन्दी अर्थ

उन्होंने रावणके रथ, ध्वज, अश्व, सारथि, धनुष, बाहु और मस्तक काट डाले। काटे हुए मस्तकोंके स्थानपर दूसरे नये मस्तक उत्पन्न हो जाते थे। यह देखकर श्रीरामचन्द्रजीने ब्रह्मास्त्रके द्वारा रावणका

English

Putana, who was ready to kill, was slain by his drinking at her breast. Krishna went to Vrindavana; Kaliya from the pool of the Yamuna

अध्याय १२

श्लोक 19

जित्वा निःसार्य चाब्धिस्थञ् चकार बलसंस्तुतः ।क्षेमं तालवनं चक्रे हत्वा धेनुकगर्दभं

jitvā niḥsārya cābdhisthañ cakāra balasaṃstutaḥ / kṣemaṃ tālavanaṃ cakre hatvā dhenukagardabhaṃ

हिन्दी अर्थ

वक्षःस्थल विदीर्ण करके उसे रणभूमिमें गिरा दिया। उस समय मरनेसे बचे हुए सब राक्षसोंके साथ रावणकी अनाथा स्त्रियाँ विलाप करने लगीं। तब श्रीरामचन्द्रजीकी आज्ञासे विभीषणने

English

he conquered, drove out and placed in the ocean, praised by Balarama. He made the Talavana safe, killing the ass Dhenuka,

अध्याय १२

श्लोक 20

अरिष्टवृषभं हत्वा केशिनं हयरूपिणम् ।शक्रोत्सवं परित्यज्य कारितो गोत्रयज्ञकः

ariṣṭavṛṣabhaṃ hatvā keśinaṃ hayarūpiṇam / śakrotsavaṃ parityajya kārito gotrayajñakaḥ

हिन्दी अर्थ

उन सबको सान्त्वना दे, रावणके शवका दाह- संस्कार किया । तदनन्तर श्रीरामचन्द्रजीने हनुमान्जीके द्वारा सीताजीको बुलवाया। यद्यपि वे स्वरूपसे ही नित्य शुद्ध थीं, तो भी उन्होंने अग्निमें प्रवेश

English

killed the bull Arishta and Keshin in the form of a horse; having abandoned the festival of Indra, he had the Govardhana sacrifice made.

अध्याय १२

श्लोक 21

पर्वतं धारयित्वा च शक्राद्वृष्टिर् निवारिता ।नमस्कृतो महेन्द्रेण गोविन्दो ऽथार्जुनोर्पितः

parvataṃ dhārayitvā ca śakrādvṛṣṭir nivāritā / namaskṛto mahendreṇa govindo 'thārjunorpitaḥ

हिन्दी अर्थ

करके अपनी विशुद्धताका परिचय दिया। तत्पश्चात् रघुनाथजीने उन्हें स्वीकार किया। इसके बाद इन्द्रादि देवताओंने उनका स्तवन किया। फिर

English

Having held up the mountain, the rain from Indra was warded off; Govinda, bowed to by Mahendra, was then presented to Arjuna.

अध्याय १२

श्लोक 22

इन्द्रोत्सवस्तु तुष्टेन भूयः कृष्णेन कारितः ।रथस्थो मथुराञ्चागात् कंसोक्ताक्रूरसंस्तुतः

indrotsavastu tuṣṭena bhūyaḥ kṛṣṇena kāritaḥ / rathastho mathurāñcāgāt kaṃsoktākrūrasaṃstutaḥ

हिन्दी अर्थ

उसे पुनः रख आये। इधर मेघनाद निकुम्भिलादेवीके ब्रह्माजी तथा स्वर्गवासी महाराज दशरथने आकर

English

The festival of Indra was again made by Krishna, pleased. Riding a chariot he went to Mathura, praised by Akrura sent by Kamsa.

अध्याय १२

श्लोक 23

गोपीभिरनुरक्ताभिः क्रीडिताभिर् निरीक्षितः ।रजकं चाप्रयच्छन्तं(१) हत्वा वस्त्राणि चाग्रहीत्

gopībhiranuraktābhiḥ krīḍitābhir nirīkṣitaḥ / rajakaṃ cāprayacchantaṃ(1) hatvā vastrāṇi cāgrahīt

हिन्दी अर्थ

मन्दिरमें होम आदि करने लगा। उस समय लक्ष्मणने अपने बाणोंसे इन्द्रको भी परास्त कर

English

He was looked upon by the gopis, devoted and sporting; he slew the washerman who did not give him garments and took the clothes.

अध्याय १२

श्लोक 24

सह रामेण मालाभृन् मालाकारे वरन्ददौ ।दत्तानुलेपनां कुब्जाम् ऋजुं चक्रे ऽहनद् गजं

saha rāmeṇa mālābhṛn mālākāre varandadau / dattānulepanāṃ kubjām ṛjuṃ cakre 'hanad gajaṃ

हिन्दी अर्थ

स्तुति करते हुए कहा-- श्रीराम! तुम राक्षसोंका संहार करनेवाले साक्षात् श्रीविष्णु हो।' फिर

English

With Rama he gave a boon to the garland-maker who offered garlands; he made the hunchback, who gave ointment, straight; he killed the elephant

अध्याय १२

श्लोक 25

मत्तं कुवलयापीडं द्वारि रङ्गं प्रविश्य च ।कंसादीनां पश्यतां च मञ्चस्थानां नियुद्धकं

mattaṃ kuvalayāpīḍaṃ dvāri raṅgaṃ praviśya ca / kaṃsādīnāṃ paśyatāṃ ca mañcasthānāṃ niyuddhakaṃ

हिन्दी अर्थ

श्रीरामके अनुरोधसे इन्द्रने अमृत बरसाकर मरे हुए वानरोंको जीवित कर दिया। समस्त देवता युद्ध देखकर, श्रीरामचन्द्रजीके द्वारा पूजित हो, स्वर्गलोकमें चले गये। श्रीरामचन्द्रजीने लङ्काका

English

Kuvalayapida, maddened, at the gate, entered the arena, and while Kamsa and others on the platforms watched, a wrestling bout

अध्याय १२

श्लोक 26

चक्रे चाणूरमल्लेन मुष्टिकेन बलो ऽकरोत् ।चाणूरमुष्टिकौ ताभ्यां हतौ मल्लौ तथापरे

cakre cāṇūramallena muṣṭikena balo 'karot / cāṇūramuṣṭikau tābhyāṃ hatau mallau tathāpare

हिन्दी अर्थ

राज्य विभीषणको दे दिया और वानरोंका विशेष

English

was done with Chanura the wrestler; Bala fought Mushtika. Chanura and Mushtika were slain by them, and other wrestlers too.

अध्याय १२

श्लोक 27

मथुराधिपतिं कंसं हत्वा तत्पितरं हरिः ।चक्रे यादवराजानम् अस्तिप्राप्ती च कंसगे

mathurādhipatiṃ kaṃsaṃ hatvā tatpitaraṃ hariḥ / cakre yādavarājānam astiprāptī ca kaṃsage

हिन्दी अर्थ

फिर सबको साथ ले, सीतासहित पुष्पक विमानपर बैठकर श्रीराम जिस मार्गसे आये थे, उसीसे लौट चले। मार्गमें वे सीताको प्रसन्नचित्त होकर वनों और दुर्गम स्थानोंको दिखाते जा

English

Having slain Kamsa, lord of Mathura, and his father, Hari made the Yadava king; and Kamsa's wives Asti and Prapti

अध्याय १२

श्लोक 28

जरासन्धस्य ते पुत्र्यौ जरासन्धस्तदीरितः ।चक्रे स मथुरारोधं यादवैर् युयुधे शरैः

jarāsandhasya te putryau jarāsandhastadīritaḥ / cakre sa mathurārodhaṃ yādavair yuyudhe śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

रहे थे। प्रयागमें महर्षि भरद्वाजको प्रणाम करके वे अयोध्याके पास नन्दिग्राममें आये। वहाँ भरतने उनके चरणोंमें प्रणाम किया। फिर वे

English

were daughters of Jarasandha; Jarasandha, urged by them, besieged Mathura and fought the Yadavas with arrows.

अध्याय १२

श्लोक 29

रामकृष्णौ च मथुरां त्यक्त्वा गोमन्तमागतौ ।जरासन्धं विजित्याजौ पौण्ड्रकं वासुदेवकं

rāmakṛṣṇau ca mathurāṃ tyaktvā gomantamāgatau / jarāsandhaṃ vijityājau pauṇḍrakaṃ vāsudevakaṃ

हिन्दी अर्थ

अयोध्यामें आकर वहीं रहने लगे। सबसे पहले उन्होंने महर्षि वसिष्ठ आदिको नमस्कार करके क्रमशः कौसल्या, कैकेयी और सुमित्राके चरणोंमें मस्तक झुकाया। फिर राज्य-ग्रहण करके

English

Rama and Krishna left Mathura and came to Gomanta. Having conquered Jarasandha in battle, and Paundraka Vasudeva,

अध्याय १२

श्लोक 30

पुरीं च द्वारकां कृत्वा न्यवसद् यादवैर् वृतः ।भौमं तु नरकं हत्वा तेनानीताश् च कन्यकाः

purīṃ ca dvārakāṃ kṛtvā nyavasad yādavair vṛtaḥ / bhaumaṃ tu narakaṃ hatvā tenānītāś ca kanyakāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणों आदिका पूजन किया। अश्वमेध-यज्ञ करके उन्होंने अपने आत्मस्वरूप श्रीवासुदेवका यजन किया, सब प्रकारके दान दिये और प्रजाजनोंका पुत्रवत् पालन करने लगे। उन्होंने धर्म और

English

and having made the city of Dvaraka, he dwelt surrounded by Yadavas. Having slain Bhauma Naraka, the maidens brought by him

अध्याय १२

श्लोक 31

देवगन्धर्वयक्षाणां ता उवाच जनार्दनः ।षोदशस्त्रीसहस्राणि रुक्मिण्याद्यास् तथाष्ट च

devagandharvayakṣāṇāṃ tā uvāca janārdanaḥ / ṣodaśastrīsahasrāṇi rukmiṇyādyās tathāṣṭa ca

हिन्दी अर्थ

कामादिका भी सेवन किया तथा वे दुष्टोंको सदा दण्ड देते रहे । उनके राज्यमें सब लोग धर्मपरायण थे तथा पृथ्वीपर सब प्रकारकी खेती फली-फूली रहती थी। श्रीरघुनाथजीके शासनकालमें किसीको

English

of gods, Gandharvas and Yakshas — Janardana spoke to them: sixteen thousand women, and eight Rukmini and others.

अध्याय १२

श्लोक 32

सत्यभामासमायुक्तो गरुडे नरकार्दनः ।मणिशैलं सरत्रञ्च इन्द्रं जित्वा हरिर्दिवि

satyabhāmāsamāyukto garuḍe narakārdanaḥ / maṇiśailaṃ saratrañca indraṃ jitvā harirdivi

हिन्दी अर्थ

अकालमृत्यु भी नहीं होती थी

English

With Satyabhama on Garuda, the slayer of Naraka took the jewel mountain and, having conquered Indra in heaven, Hari

अध्याय १२

श्लोक 33

पारिजातं समानीय सत्यभामागृहे ऽकरोत् ।सान्दीपनेश् च शस्त्रास्त्रं ज्ञात्वा तद्बालकं ददौ

pārijātaṃ samānīya satyabhāmāgṛhe 'karot / sāndīpaneś ca śastrāstraṃ jñātvā tadbālakaṃ dadau

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'रामायण-कथाके अन्तर्गत युद्धकाण्डकी कथाका वर्णत' नामक दसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

brought the Parijata and set it in Satyabhama's house. Having learned weapons and missiles from Sandipani, he gave back his son.

अध्याय १२

श्लोक 34

जित्वा पञ्चजनं दैत्यं यमेन च सुपूजितः ।१ रजकञ्च प्रजल्पन्तमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ३० अबधीत् कालयवनं मुचुकुन्देन पूजितः

jitvā pañcajanaṃ daityaṃ yamena ca supūjitaḥ / 1 rajakañca prajalpantamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 30 abadhīt kālayavanaṃ mucukundena pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तरकाण्डकी संक्षिप्त कथा

English

Having conquered the demon Panchajana, honored by Yama, he killed Kalayavana, honored by Muchukunda.

अध्याय १२

श्लोक 35

वसुदेवं देवकीञ्च भक्तविप्रांश् च सोर्च्यत् ।रेवत्यां बलभद्राच्च यज्ञाते निशठोन्मुकौ

vasudevaṃ devakīñca bhaktaviprāṃś ca sorcyat / revatyāṃ balabhadrācca yajñāte niśaṭhonmukau

हिन्दी अर्थ

नारदजी कहते हैं- जब रघुनाथजी अयोध्याके

English

He worshipped Vasudeva and Devaki and devoted Brahmins. Of Revati and Balabhadra were born Nishatha and Ulmuka.

अध्याय १२

श्लोक 36

कृष्णात् शाम्बो जाम्बवत्यामन्यास्वन्ये ऽभवन् सुताः

kṛṣṇāt śāmbo jāmbavatyāmanyāsvanye 'bhavan sutāḥ /

हिन्दी अर्थ

आदि महर्षि उनका दर्शन करनेके लिये गये। वहाँ उनका भलीभाँति स्वागत-सत्कार हुआ। तदनन्तर उन ऋषियोंने कहा--' भगवन्! आप धन्य हैं, जो लङ्कामें विजयी हुए और इन्द्रजित्-

English

From Krishna and Jambavati was born Samba; of the other wives, other sons.

अध्याय १२

श्लोक 37

तं मत्स्यं शम्बरायादान्मायावत्यै च शम्बरः

taṃ matsyaṃ śambarāyādānmāyāvatyai ca śambaraḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे राक्षसको मार गिराया। अब हम उनको उत्पत्ति-कथा बतलाते हैं, सुनिये ब्रह्माजीके पुत्र मुनिवर पुलस्त्य हुए और पुलस्त्यसे महर्षि विश्रवाका जन्म हुआ। उनकी दो पत्नियाँ थीं-

English

Shambara gave that fish to Mayavati.

अध्याय १२

श्लोक 38

मायावती मत्स्यमध्ये दृष्ट्वा स्वं पतिमादरात् ।पपोष सा तं चोवाच रतिस्ते ऽहं पतिर्मम

māyāvatī matsyamadhye dṛṣṭvā svaṃ patimādarāt / papoṣa sā taṃ covāca ratiste 'haṃ patirmama

हिन्दी अर्थ

पुण्योत्कटा और कैकसी। उनमें पुण्योत्कटा ज्येष्ठ थी। उसके गर्भसे धनाध्यक्ष कुबेरका जन्म हुआ। कैकसीके गर्भसे पहले रावणका जन्म हुआ, जिसके दस मुख और बीस भुजाएँ थीं। रावणने

English

Mayavati, seeing in the fish her husband, lovingly nourished him and said: "I am your Rati; you are my husband.

अध्याय १२

श्लोक 39

कामस्त्वं शम्भुनानङ्गः कृतोहं शम्बरेण च ।हृता न तस्य पत्नी त्वं मायाज्ञः शम्बरं जहि

kāmastvaṃ śambhunānaṅgaḥ kṛtohaṃ śambareṇa ca / hṛtā na tasya patnī tvaṃ māyājñaḥ śambaraṃ jahi

हिन्दी अर्थ

तपस्या की और ब्रह्माजीने उसे वरदान दिया,

English

You are Kama, made bodiless by Shambhu; I was made so by Shambara. You were not taken by him as wife; knowing magic, slay Shambara."

अध्याय १२

श्लोक 40

तच् छ्रुत्वा शम्बरं हत्वा प्रद्युम्नः सह भार्यया ।मायावत्या ययौ कृष्णं कृष्णो हृष्टो ऽथ रुक्मिणी

tac chrutvā śambaraṃ hatvā pradyumnaḥ saha bhāryayā / māyāvatyā yayau kṛṣṇaṃ kṛṣṇo hṛṣṭo 'tha rukmiṇī

हिन्दी अर्थ

जिससे उसने समस्त देवताओंको जीत लिया। कैकसीके दूसरे पुत्रका नाम कुम्भकर्ण और तीसरेका विभीषण था। कुम्भकर्ण सदा नींदमें ही पड़ा रहता था; किंतु विभीषण बड़े धर्मात्मा हुए।

English

Hearing that, Pradyumna, having slain Shambara, went with his wife Mayavati to Krishna; Krishna and Rukmini were delighted.

अध्याय १२

श्लोक 41

प्रद्युम्नादनिरुद्धोभूदुषापतिरुदारधीः ।बाणो बलिसुतस्तस्य सुतोषा शोणितं पुरं

pradyumnādaniruddhobhūduṣāpatirudāradhīḥ / bāṇo balisutastasya sutoṣā śoṇitaṃ puraṃ

हिन्दी अर्थ

इन तीनोंकी बहन शूर्पणखा हुई। रावणसे मेघनादका जन्म हुआ। उसने इन्द्रको जीत लिया था, इसलिये ' इन्द्रजित्'के नामसे उसकी प्रसिद्धि हुई । वह रावणसे भी अधिक बलवान् था। परंतु

English

From Pradyumna was born Aniruddha, husband of Usha, of noble mind; Bana, son of Bali, had a daughter Usha and the city of Shonita.

अध्याय १२

श्लोक 42

तपसा शिवपुत्रो ऽभूत् मायूरध्वजपातितः ।युद्धं प्राप्स्यसि वाण त्वं वाणं तुष्टः शिवोभ्यधात्

tapasā śivaputro 'bhūt māyūradhvajapātitaḥ / yuddhaṃ prāpsyasi vāṇa tvaṃ vāṇaṃ tuṣṭaḥ śivobhyadhāt

हिन्दी अर्थ

आपने लक्ष्मणके द्वारा उसका वध करा दिया।' ऐसा कहकर वे अगस्त्य आदि ब्रह्मर्षि श्रीरघुनाथजीके द्वार अभिनन्दित हो अपने-अपने आश्रमको चले गये। तदनन्तर देवताओंकी प्रार्थनासे प्रभावित

English

By austerity he became Shiva's son, felled by the peacock-bannered one; Shiva, pleased, said to Bana: "You will obtain battle, Bana."

अध्याय १२

श्लोक 43

शिवेन क्रीडतीं गौरीं दृष्ट्वोषा सस्पृहा पतौ ।तामाह गौरी भर्ता ते निशि सुप्तेति दर्शनात्

śivena krīḍatīṃ gaurīṃ dṛṣṭvoṣā saspṛhā patau / tāmāha gaurī bhartā te niśi supteti darśanāt

हिन्दी अर्थ

श्रीरामचन्द्रजीके आदेशसे शत्रुघ्नने लवणासुरको मारकर एक पुरी बसायी, जो 'मथुरा' नामसे

English

Seeing Gauri sporting with Shiva, Usha longed for a husband. Gauri said to her: "Your husband will be seen sleeping at night.

अध्याय १२

श्लोक 44

वैशाखमासद्वादश्यां पुंसो भर्ता भविष्यति ।गौर्युक्ता(१) हर्षिता चोषा गृहे सुप्ता ददर्श तं

vaiśākhamāsadvādaśyāṃ puṃso bhartā bhaviṣyati / gauryuktā(1) harṣitā coṣā gṛhe suptā dadarśa taṃ

हिन्दी अर्थ

प्रसिद्ध हुई। तत्पश्चात् भरतने श्रीरामकी आज्ञा पाकर सिन्धु-तीर-निवासी शैलूष नामक बलोन्मत्त गन्धर्वका तथा उसके तीन करोड़ वंशजोंका अपने तीखे बाणोंसे संहार किया।फिर उस

English

On the twelfth day of the month of Vaisakha, a man will be your husband." Told by Gauri, delighted, Usha slept in her house and saw him.

अध्याय १२

श्लोक 45

आत्मना सङ्गतं ज्ञात्वा तत्सख्या चित्रलेखया ।लिखिताद्वै चित्रपटादनिरुद्धं समानयत्

ātmanā saṅgataṃ jñātvā tatsakhyā citralekhayā / likhitādvai citrapaṭādaniruddhaṃ samānayat

हिन्दी अर्थ

देशके गान्धार और मद्र दो विभाग करके, उनमें अपने पुत्र तक्ष और पुष्करको स्थापित कर

English

Knowing she was united with him, her friend Chitralekha brought Aniruddha from a drawn picture,

अध्याय १२

श्लोक 46

१ तच् छ्रुत्वा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ३१ कृष्णपौत्रं द्वारकातो दुहिता वाणमन्त्रिणः ।कुम्भाण्डस्यानिरुद्धोगाद्रराम ह्य् उषया सह

1 tac chrutvā iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 31 kṛṣṇapautraṃ dvārakāto duhitā vāṇamantriṇaḥ / kumbhāṇḍasyāniruddhogādrarāma hy uṣayā saha

हिन्दी अर्थ

इसके बाद भरत और शत्रुघ्न अयोध्यामें चले आये और वहाँ श्रीरघुनाथजीकी आराधना करते हुए रहने लगे। श्रीरामचन्द्रजीने दुष्ट पुरुषोंका युद्धमें संहार किया और शिष्ट पुरुषोंका दान

English

Krishna's grandson, from Dvaraka — the daughter of Bana's minister Kumbhanda. Aniruddha went and sported with Usha.

अध्याय १२

श्लोक 47

वाणध्वजस्य सम्पातै रक्षिभिः स निवेदितः ।अनिरुद्धस्य वाणेन युद्धमासीत्सदारुणम्

vāṇadhvajasya sampātai rakṣibhiḥ sa niveditaḥ / aniruddhasya vāṇena yuddhamāsītsadāruṇam

हिन्दी अर्थ

आदिके द्वारा भलीभाँति पालन किया। उन्होंने लोकापवादके भयसे अपनी धर्मपत्नी सीताको

English

By the falling of Bana's banner he was reported by the guards. A terrible fight occurred between Aniruddha and Bana.

अध्याय १२

श्लोक 48

श्रुत्वा तु नारदात् कृष्णः प्रद्युम्नबलभद्रवान् ।गरुडस्थोथ जित्वाग्नीन् ज्वरं माहेश्वरन्तथा

śrutvā tu nāradāt kṛṣṇaḥ pradyumnabalabhadravān / garuḍasthotha jitvāgnīn jvaraṃ māheśvarantathā

हिन्दी अर्थ

जिनके नाम कुश और लव थे। उनके उत्तम चरित्रोंको सुनकर श्रीरामचन्द्रजीको भलीभाँति निश्चय हो गया कि ये मेरे ही पुत्र हैं। तत्पश्चात् उन दोनोंको कोसलके दो राज्योंपर अभिषिक्त करके,

English

Hearing from Narada, Krishna with Pradyumna and Balabhadra, on Garuda, then conquered the fires and the fever of Maheshvara.

अध्याय १२

श्लोक 49

हरिशङ्करयोर्युद्धं बभूवाथ शराशरि ।नन्दिविनायकस्कन्दमुखास्तार्क्षादिभिर्जिताः

hariśaṅkarayoryuddhaṃ babhūvātha śarāśari / nandivināyakaskandamukhāstārkṣādibhirjitāḥ

हिन्दी अर्थ

'मैं ब्रह्म हूँ” इसकी भावनापूर्वक ध्यान-योगमें स्थित होकर उन्होंने देवताओंकी प्रार्थनासे भाइयों और पुरवासियोंसहित अपने परमधाममें प्रवेश किया। अयोध्यामें ग्यारह हजार वर्षोतक राज्य

English

Then occurred a fight between Hari and Shankara, arrow against arrow; Nandi, Vinayaka, Skanda and the leaders were conquered by Tarkshya and the others.

अध्याय १२

श्लोक 50

जृम्भते शङ्करे नष्टे जृम्भणास्त्रेण विष्णुना ।छिन्नं सहस्रं बाहूनां रुद्रेणाभयमर्थितम्

jṛmbhate śaṅkare naṣṭe jṛmbhaṇāstreṇa viṣṇunā / chinnaṃ sahasraṃ bāhūnāṃ rudreṇābhayamarthitam

हिन्दी अर्थ

करके वे अनेक यज्ञोंका अनुष्ठान कर चुके थे। उनके बाद सीताके पुत्र कोसल जनपदके राजा हुए

English

When Shankara yawned and was undone by Vishnu with the yawning missile, a thousand arms were cut; Rudra begged for fearlessness.

अध्याय १२

श्लोक 51

विष्णुना जीवितो वाणो द्विबाहुः प्राब्रवीच्छिवम् ।त्वया यदभयं दत्तं वाणस्यास्य मया च तत्

viṣṇunā jīvito vāṇo dvibāhuḥ prābravīcchivam / tvayā yadabhayaṃ dattaṃ vāṇasyāsya mayā ca tat

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं--वसिष्ठजी ! देवर्षि नारदसे यह कथा सुनकर महर्षि वाल्मीकिने विस्तारपूर्वक

English

Revived by Vishnu, Bana, two-armed, said to Shiva: "The fearlessness given by you to this Bana, I too give.

अध्याय १२

श्लोक 52

आवयोर् नास्ति भेदो वै भेदी नरकमाप्नुयात् ।शिवाद्यैः पूजितो विष्णुः सोनिरुद्ध उषादियुक्

āvayor nāsti bhedo vai bhedī narakamāpnuyāt / śivādyaiḥ pūjito viṣṇuḥ soniruddha uṣādiyuk

हिन्दी अर्थ

बनमें छोड़ दिया था। वहाँ वाल्मीकि मुनिके रामायण नामक महाकाव्यकी रचना की। जो इस

English

There is no difference between us two; he who differentiates goes to hell." Vishnu, worshipped by Shiva and others, with Aniruddha and Usha,

अध्याय १२

श्लोक 53

द्वारकान्तु गतो रेमे उग्रसेनादियादवैः ।अनिरुद्धात्मजो वज्रो मार्कण्डेयात्तु सर्ववित्

dvārakāntu gato reme ugrasenādiyādavaiḥ / aniruddhātmajo vajro mārkaṇḍeyāttu sarvavit

हिन्दी अर्थ

आश्रममें उनके गर्भसे दो श्रेष्ठ पुत्र उत्पन्न हुए,

English

went to Dvaraka and delighted with Ugrasena and the Yadavas. Aniruddha's son was Vajra, who from Markandeya became all-knowing.

अध्याय १२

श्लोक 54

बलभद्रः प्रलम्बघ्नो यमुनाकर्षणो(१) ऽभवत् ।द्विविदस्य कपेर्भेत्ता कौरवोन्मादनाशनः

balabhadraḥ pralambaghno yamunākarṣaṇo(1) 'bhavat / dvividasya kaperbhettā kauravonmādanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसङ्गको सुनता है, वह स्वर्गलोकको जाता है

English

Balabhadra, slayer of Pralamba, became the one who drew the Yamuna, breaker of the monkey Dvivida, destroyer of the Kaurava madness.

अध्याय १२

श्लोक 55

हरी रेमेनेकमूर्तो रुक्मिण्यादिभिरीश्वरः ।पुत्रानुत्पादयामास त्वसंख्यातान् स यादवान् ।हरिवंशं पठेत् यः स प्राप्तकामो हरिं व्रजेत्

harī remenekamūrto rukmiṇyādibhirīśvaraḥ / putrānutpādayāmāsa tvasaṃkhyātān sa yādavān / harivaṃśaṃ paṭhet yaḥ sa prāptakāmo hariṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आनेय महापुराणमें 'रामायण-कथाके अन्तर्गत उत्तरकाण्डकी कथाका वर्णन ' नामक ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Hari, the Lord of many forms, sported with Rukmini and others and begot countless Yadava sons. Whoever recites the Harivamsha, having his wishes fulfilled, goes to Hari.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.