Agni Purana· Agni Purāṇa
123
अध्याय 123 / 381

Adhyaya 123

33 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ33 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२३

श्लोक 1

युद्धजयार्णवीयनानायोगाः वक्ष्ये जयशुभाद्यर्थं सारं युद्धजयार्णवे ।अ+इ+उ+ए+ओ स्वराः स्युः क्रमान्नन्दादिका तिथिः

yuddhajayārṇavīyanānāyogāḥ vakṣye jayaśubhādyarthaṃ sāraṃ yuddhajayārṇave / a+i+u+e+o svarāḥ syuḥ kramānnandādikā tithiḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष यज्ञफलका भागी होता है। आवसथ्याग्नि, चन्द्रमा, सूर्य, गणेश, अगस्त्य और कार्तिकेयके स्थानमें श्राद्ध करनेवाला मनुष्य अपने कुलका उद्धार कर देता है। मनुष्य सूर्यके रथको नमस्कार करके कर्णादित्यको मस्तक झुकावे । कनकेश्वरके पदको प्रणाम करके गया-केदार-तीर्थको नमस्कार करे। इससे मनुष्य सब पापोंसे छुटकारा पाकर

English

I shall describe the [svarodayacakra) in order to know the victory and welfare in a military expedition. The vowels a, i, u, e and o (should be written) in order (in the different squares) and then the days (tithis) nandd and others (should be written below) in order.

अध्याय १२३

श्लोक 2

कादिहान्ता भौमरवी ज्ञसोमौ गुरुभार्गवौ ।शनिर्दक्षिणनाड्यान्तु भौमार्कशनयः परे

kādihāntā bhaumaravī jñasomau gurubhārgavau / śanirdakṣiṇanāḍyāntu bhaumārkaśanayaḥ pare

हिन्दी अर्थ

एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्त आम्रस्य मूले सलिलं ददाति। आम्राश्च सिक्ताः पितरश्च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा॥

English

(The names of) the planets Mars, Sun, Mercury, Moon, Jupiter and Venus (are marked) on the right-hand side and Mars, Sun and Saturn on the other side in the letters 'ka' to 'ha'.

अध्याय १२३

श्लोक 3

खार्णवः खससैर् गुण्यो रुद्रैर् भागं समाहरेत् ।रसाहतन्तु तत् कृत्वा पूर्वभागेन भाजयेत्

khārṇavaḥ khasasair guṇyo rudrair bhāgaṃ samāharet / rasāhatantu tat kṛtvā pūrvabhāgena bhājayet

हिन्दी अर्थ

(अग्नि पु० ११५।४०) अपने पितरोंको ब्रह्मलोकमें पहुँचा देता है। विशाल भी गयाशीर्षमें पिण्डदान करनेसे पुत्रवान्

English

In the Sanicakra (the diagram of Saturn) the rise of the planets is taken into account in a fortnight. There will be fifteen squares herein. Therein the place of Saturn indicates death.

अध्याय १२३

श्लोक 4

वह्निभिश्चाहतं कृत्वा(१) रूपन्तत्रैव निक्षिपेत् ।स्पन्दनं नाड्याः फलानि सप्राणस्पन्दनं पुनः

vahnibhiścāhataṃ kṛtvā(1) rūpantatraiva nikṣipet / spandanaṃ nāḍyāḥ phalāni saprāṇaspandanaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

कहते हैं, विशाला नगरीमें एक 'विशाल' नामसे प्रसिद्ध राजपुत्र थे। उन्होंने ब्राह्मणोंसे पूछा--' मुझे पुत्र आदिको उत्पत्ति किस प्रकार होगी ?' यह सुनकर ब्राह्मणोंने विशालसे कहा--

English

(The Kurmacakra) is in the shape of a tortoise. (The result is known) from the position of Saturn in the asterisms beginning with maghd and ending with kfttikd.

अध्याय १२३

श्लोक 5

अनेनैव तु मानेन उदयन्ति दिने दिने ।स्फुरणैस्रिभिरुच्छ्वास उच्छ्वासैस्तु पलं स्मृतम्

anenaiva tu mānena udayanti dine dine / sphuraṇaisribhirucchvāsa ucchvāsaistu palaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

'गयामें पिण्डदान करनेसे तुम्हें सब कुछ प्राप्त होगा।' तब विशालने भी गयाशीर्षमें पितरोंको पिण्डदान किया। उस समय आकाशमें उन्हें तीन और काले थे। विशालने उनसे पूछा--' आपलोग कौन हैं ?' उनमेंसे एक श्वेतवर्णवाले पुरुषने विशालसे कहा--'मैं तुम्हारा पिता हूँ; मेरा वर्ण श्वेत है; मैं अपने शुभकर्मसे इन्द्रलोकमें गया था।

English

One should tie up the tuft of hair with (the repetition of) the mantray "Om, salutations to (lord) Bhairava (a form of liva ), the wielder of a sword and axe in his hands; *Om, hrOm* (salutation) to the destroyer of obstacles, ("Ow, hrUmy phaf**, for success. With the same mantray mark on the forehead, colly-> rium to the eyes and scented fumes should be applied.

अध्याय १२३

श्लोक 6

१ वह्निभिश् च हृतं कृत्वा इति घ॥ :प् ४२ षष्टिभिश् च पलैर् लिप्ता लिप्ताषष्टिस्त्वहर्निशं ।पञ्चमार्धोदये बालकुमारयुववृद्धकाः

1 vahnibhiś ca hṛtaṃ kṛtvā iti gha.. :p 42 ṣaṣṭibhiś ca palair liptā liptāṣaṣṭistvaharniśaṃ / pañcamārdhodaye bālakumārayuvavṛddhakāḥ

हिन्दी अर्थ

बेटा! ये लाल रंगवाले मेरे पिता और काले रंगवाले मेरे पितामह थे। ये नरकमें पड़े थे; तुमने हम सबको मुक्त कर दिया। तुम्हारे पिण्डदानसे हमलोग ब्रह्मलोकमें जा रहे हैं।' यों कहकर वे

English

Smeared with sixty palas, sixty lipta is a day and night; at the rising of the fifth half: child, adolescent, young, old;

अध्याय १२३

श्लोक 7

मृत्युर्येनोदयस्तेन चास्तमेकादशांशकैः ।कुलागमे भवेद्भङ्गः समृत्युः पञ्चमो ऽपिवा

mṛtyuryenodayastena cāstamekādaśāṃśakaiḥ / kulāgame bhavedbhaṅgaḥ samṛtyuḥ pañcamo 'pivā

हिन्दी अर्थ

तीनों चले गये। विशालको पुत्र-पौत्र आदिको प्राप्ति हुई। उन्होंने राज्य भोगकर मृत्युके पश्चात् भगवान् श्रीहरिको प्राप्त कर लिया एक प्रेतोंका राजा था, जो अन्य प्रेतोंके साथ

English

by whichever rising there is death, by that its setting by eleventh parts; at the entry of lineage there is breaking, with death, or the fifth.

अध्याय १२३

श्लोक 8

स्वरोदयञ्चक्रं शनिचक्रे चार्धमासङ्ग्रहाणामुदयः क्रमात् ।विभागैः पञ्चदशभिः शनिभागस्तु मृत्युदः

svarodayañcakraṃ śanicakre cārdhamāsaṅgrahāṇāmudayaḥ kramāt / vibhāgaiḥ pañcadaśabhiḥ śanibhāgastu mṛtyudaḥ

हिन्दी अर्थ

वणिकूसे अपनी मुक्तिके लिये इस प्रकार कहा-- “भाई! हमारे द्वारा एक ही पुण्य हुआ था, जिसका फल यहाँ भोगते हैं। पूर्वकालमें एक बार श्रवण-नक्षत्र और द्वादशी तिथिका योग

English

The wheel of the rising of breath, and in the Saturn wheel the rising of the half-month planets in order; by fifteen divisions the Saturn portion gives death.

अध्याय १२३

श्लोक 9

शनिचक्रं दशकोतिसहस्राणि अर्वुदान्यर्वुदं हरेत्(१) ।त्रयोदशे च लक्षाणि प्रमाणं कूर्मरूपिणः

śanicakraṃ daśakotisahasrāṇi arvudānyarvudaṃ haret(1) / trayodaśe ca lakṣāṇi pramāṇaṃ kūrmarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

किया था; बही प्रतिदिन मध्याहके समय हमारी जीवन-रक्षाके लिये उपस्थित होता है। तुम हमसे उसके निमित्त पिण्डदान किया। उसका फल यह हुआ कि वह प्रेतराज अन्य सब प्रेतोंके साथ मुक्त होकर श्रीहरिके धाममें जा पहुँचा । गयाशीर्षमें पिण्डदान करनेसे मनुष्य अपने पितरोंका तथा

English

The Saturn wheel removes ten thousand arbudas; thirteen lakhs is the measure in the tortoise form.

अध्याय १२३

श्लोक 10

मघादौ कृत्तिकाद्यन्तस्तद्देशान्तः शनिस्थितौ ।कूर्मचक्रं राहुचक्रे च सप्तोर्धमधः सप्त च संलिखेत्(२)

maghādau kṛttikādyantastaddeśāntaḥ śanisthitau / kūrmacakraṃ rāhucakre ca saptordhamadhaḥ sapta ca saṃlikhet(2)

हिन्दी अर्थ

अपना भी उद्धार कर देता है

English

From Magha to Krittika the end, in that region's end while Saturn stands; the tortoise wheel; in the Rahu wheel one should draw seven above and seven below.

अध्याय १२३

श्लोक 11

वाय्वग्न्योश् चैव नैरृत्ये पूर्णिमाग्नेयभागतः ।अभावास्यां वायवे च राहुर्वै तिथिरूपकः

vāyvagnyoś caiva nairṛtye pūrṇimāgneyabhāgataḥ / abhāvāsyāṃ vāyave ca rāhurvai tithirūpakaḥ

हिन्दी अर्थ

बहाँ पिण्डदान करते समय इस प्रकार कहना चाहिए मेरे पिताके कुलमें तथा माताके वंशमें और गुरु, श्वशुर एवं बन्धुजनोंके वंशमें जो मृत्युको प्राप्त हुए हैं, इनके अतिरिक्त भी जो बन्धु-बान्धव मरे हैं, मेरे कुलमें जिनका श्राद्ध- कर्म—पिण्डदान आदि लुप्त हो गया है, जिनके कोई स्त्री-पुत्र नहीं रहा है, जिनके श्राद्ध-कर्म नहीं होने पाये हैं, जो जन्मके अंधे, लँगड़े और

English

In the northwest and southwest, from the southeast of the full moon; the new moon in the northwest; Rahu is of the form of the lunar day.

अध्याय १२३

श्लोक 12

रकारं दक्षभागे तु हकारं वायवे लिखेत् ।प्रतिपदादौ ककारादीन् सकारं नैरृते पुनः

rakāraṃ dakṣabhāge tu hakāraṃ vāyave likhet / pratipadādau kakārādīn sakāraṃ nairṛte punaḥ

हिन्दी अर्थ

विकृत रूपवाले रहे हैं, जिनका अपक्क गर्भके रूपमें निधन हुआ है, इस प्रकार जो मेरे कुलके ज्ञात एवं अज्ञात पितर हों, वे सब मेरे दिये हुए इस पिण्डदानसे सदाके लिये तृप्त हो जायँ। जो

English

One should write Ra in the right part and Ha in the northwest; Ka and the rest from pratipada, and Sa in the southwest again.

अध्याय १२३

श्लोक 13

राहोएमुखे तु भङ्गः स्यादिति राहुरुदाहृतः ।विष्टिरग्नौ(३) पौर्णमास्यां कराणीन्द्रे तृतीयकं

rāhoemukhe tu bhaṅgaḥ syāditi rāhurudāhṛtaḥ / viṣṭiragnau(3) paurṇamāsyāṃ karāṇīndre tṛtīyakaṃ

हिन्दी अर्थ

कोई मेरे पितर प्रेतरूपसे स्थित हों, वे सब यहाँ पिण्ड देनेसे सदाके लिये तृप्तिको प्राप्त हों।' अपने कुलको तारनेवाली सभी संतानोंका कर्तव्य है कि वे अपने सम्पूर्ण पितरोंके उद्देश्यसे वहाँ पिण्ड दें तथा अक्षय लोकको इच्छा रखनेवाले पुरुषको अपने लिये भी पिण्ड अवश्य देना चाहिए॥ ६४--६८ ॥

English

At Rahu's face there is breaking — thus Rahu is declared. Vishti in the fire on the full moon; Karani third in Indra's;

अध्याय १२३

श्लोक 14

घोरा याम्यान्तु सप्तम्यां दशम्यां रौद्रसौम्यगा ।चतुर्दश्यान्तु वायव्ये चतुर्थ्यां वरुणाश्रये

ghorā yāmyāntu saptamyāṃ daśamyāṃ raudrasaumyagā / caturdaśyāntu vāyavye caturthyāṃ varuṇāśraye

हिन्दी अर्थ

नामक तीर्थमें स्नान करे। उस समय इस मन्त्रका पाठ करे--' भगवान् जनार्दन! जिसमें आपकी गदाका प्रक्षालन हुआ था, उस अत्यन्त पावन “गदालोल' नामक तीर्थमें मैं संसाररूपी रोगकी

English

Ghora in the south on the seventh; on the tenth Raudra in the north; on the fourteenth in the northwest; on the fourth in the west;

अध्याय १२३

श्लोक 15

१ अर्वुदान्यर्वुदं क्रमादिति झ॥ २ सप्तरसांल्लिखेदिति झ॥ ३ विष्तिर्वह्नौ इति ग॥ :प् ४३ शुक्लाष्टभ्यां दक्षिणे च एकादश्यां भृशन्त्यजेत् ।रौद्रश् चैव तथा श्वेतो मैत्रः सारभटस् तथा

1 arvudānyarvudaṃ kramāditi jha.. 2 saptarasāṃllikhediti jha.. 3 viṣtirvahnau iti ga.. :p 43 śuklāṣṭabhyāṃ dakṣiṇe ca ekādaśyāṃ bhṛśantyajet / raudraś caiva tathā śveto maitraḥ sārabhaṭas tathā

हिन्दी अर्थ

शान्तिके लिये स्नान करता हूँ'॥ ६९ ३ ॥ “अक्षय स्वर्ग प्रदान करनेवाले अक्षयवटको

English

on the bright eighth in the south; on the eleventh one should avoid strongly: Raudra, Shveta, Maitra, Sarabhata,

अध्याय १२३

श्लोक 16

सावित्री विरोचनश् च जयदेवो ऽभिजित्तथा(१) ।रावणो विजयश् चैव नन्दी वरुण एव च

sāvitrī virocanaś ca jayadevo 'bhijittathā(1) / rāvaṇo vijayaś caiva nandī varuṇa eva ca

हिन्दी अर्थ

धन लेकर गया जाओ और हमारे लिये पिण्डदान नमस्कार है। जो पिता-पितामह आदिके लिये करो।' वणिकूने उससे धन लिया और गयामें अक्षय आश्रय है तथा सब पापोंका क्षय करनेवाला

English

Savitri, Virochana, Jayadeva, Abhijit, Ravana, Vijaya, Nandi and Varuna,

अध्याय १२३

श्लोक 17

यमसौम्यौ भवश्चान्ते दशपञ्चमुहूर्तकाः ।रौद्रे रौद्राणि कुर्वीत श्वेते स्नानादिकं चरेत्

yamasaumyau bhavaścānte daśapañcamuhūrtakāḥ / raudre raudrāṇi kurvīta śvete snānādikaṃ caret

हिन्दी अर्थ

पिण्डो देयस्तु सर्वेभ्यः सर्वैर्वै कुलतारकैः। आत्मनस्तु तथा देयो ह्यक्षयं लोकमिच्छता॥ (अग्निपु० ११५। ६८) है, उस अक्षय वटको नमस्कार है।'--यों प्रार्थना कर वटके नीचे श्राद्ध करके ब्राह्मण-भोजन करावे

English

Yama, Saumya and Bhava at the end — the fifteen muhurtas. In Raudra one should do fierce acts; in Shveta bathing and the like;

अध्याय १२३

श्लोक 18

मैत्रे कन्याविवाहादि शुभं सारभटे चरेत् ।सावित्रे स्थापनाद्यं वा विरोचने नृपक्रिया

maitre kanyāvivāhādi śubhaṃ sārabhaṭe caret / sāvitre sthāpanādyaṃ vā virocane nṛpakriyā

हिन्दी अर्थ

वहाँ एक ब्राह्मणको भोजन करानेसे कोटि ब्राह्मणोंको भोजन करानेका पुण्य होता है। फिर यदि बहुत-से ब्राह्मणोंको भोजन कराया जाय,

English

in Maitra a girl's marriage and other auspicious acts; in Sarabhata; in Savitra installation and the like; in Virochana a king's rite;

अध्याय १२३

श्लोक 19

जयदेवे जयं कुर्याद् रावणे रणकर्म च(२) ।विजये कृषिवाणिज्यं पटबन्धं च नन्दिनि

jayadeve jayaṃ kuryād rāvaṇe raṇakarma ca(2) / vijaye kṛṣivāṇijyaṃ paṭabandhaṃ ca nandini

हिन्दी अर्थ

अक्षय होता है। पितर उसी पुत्रसे अपनेको पुत्रवान् मानते हैं, जो गयामें जाकर उनके लिये अन्नदान करता है। वट तथा वटेश्वरको नमस्कार करके अपने प्रपितामहका पूजन करे। ऐसा करनेवाला पुरुष अक्षय लोकमें जाता है और अपनी सौ पीढ़ियोंका उद्धार कर देता है। क्रमसे

English

in Jayadeva one should do victory; in Ravana war-work; in Vijaya agriculture and trade; tying a turban in Nandi;

अध्याय १२३

श्लोक 20

वरुणे च तडागादि नाशकर्म यमे चरेत् ।सौम्ये सौम्यादि कुर्वीत भवेल्लग्नमहर्दिवा

varuṇe ca taḍāgādi nāśakarma yame caret / saumye saumyādi kurvīta bhavellagnamahardivā

हिन्दी अर्थ

तब तो उसके पुण्यका क्या कहना है? वहाँ हो या बिना क्रमसे, गयाकी यात्रा महान् फल पितरोंके उद्देश्यसे जो कुछ दिया जाता है, वह देनेवाली होती है

English

in Varuna tanks and the like; in Yama destructive work; in Saumya gentle acts; the ascendant is by day and night.

अध्याय १२३

श्लोक 21

योगा नाम्ना विरुद्धाः स्युर्योगा नाम्नैव शोभनाः ।राहुरिन्द्रात्समीरञ्च वायोर्दक्षं यमाच्छिवम्(३)

yogā nāmnā viruddhāḥ syuryogā nāmnaiva śobhanāḥ / rāhurindrātsamīrañca vāyordakṣaṃ yamācchivam(3)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “गया-यात्राकी विधिका वर्णन” नामक एक सौ पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ गयामें श्राद्धकी विधि

English

Yogas are inauspicious by name, and yogas are auspicious by name alone. Rahu from Indra, the wind, from Vayu south, from Yama Shiva,

अध्याय १२३

श्लोक 22

शिवादाप्यञ्जलादग्निरग्नेः सौम्यन्ततस्त्रयम् ।ततश् च सङ्क्रमं हन्ति चतस्रो घटिकाभ्रमन्

śivādāpyañjalādagniragneḥ saumyantatastrayam / tataś ca saṅkramaṃ hanti catasro ghaṭikābhraman

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं गायत्री-मन्त्रसे ही महानदीमें स्नान करके संध्योपासना करे। प्रातःकाल गायत्रीके सम्मुख किया हुआ श्राद्ध और पिण्डदान अक्षय होता है। सूर्योदयके समय तथा मध्याहृकालमें

English

from Shiva the water, from the water fire, from fire Soma, thence three; then it destroys the transit, moving four ghatikas.

अध्याय १२३

श्लोक 23

राहुचक्रं चण्डीन्द्राणी वाराही च मुशली गिरिकर्णिका ।बला चातिबला क्षीरी मल्लिकाजातियूथिकाः

rāhucakraṃ caṇḍīndrāṇī vārāhī ca muśalī girikarṇikā / balā cātibalā kṣīrī mallikājātiyūthikāḥ

हिन्दी अर्थ

स्नान करके गीत और वाद्यके द्वारा सावित्री देवीकी उपासना करे। फिर उन्हींके सम्मुख संध्या करके नदीके तटपर पिण्डदान करे। तदनन्तर अगस्त्यपदमें पिण्डदान करे। फिर “योनिद्वार (ब्रह्मयोनि) -में प्रवेश करके निकले। इससे वह फिर माताको योनिमें नहीं प्रवेश करता, पुनर्जन्मसे मुक्त हो जाता है। तत्पश्चात् काकशिलापर बलि देकर कुमार कार्तिकेयको

English

The Rahu wheel: Chandi, Indrani, Varahi, Mushali, Girikarnika, Bala, Atibala, Kshiri, Mallika, Jati, Yuthika —

अध्याय १२३

श्लोक 24

यथालाभं धारयेत्ताः श्वेतार्कश् च शतावरी ।गुडूची वागुरी दिव्या ओषध्यो धारिता जये

yathālābhaṃ dhārayettāḥ śvetārkaś ca śatāvarī / guḍūcī vāgurī divyā oṣadhyo dhāritā jaye

हिन्दी अर्थ

प्रणाम करे। इसके बाद स्वर्गद्वार, सोमकुण्ड और वायु-तीर्थमें पिण्डदान करे। फिर आकाशगङ्गा और कपिलाके तटपर पिण्ड दे। वहाँ कपिलेश्वर शिवको प्रणाम करके रुक्मिणीकुण्डपर पिण्डदान

English

one should wear them as available; and white arka, Shatavari, Guduchi, Vaguri, divine herbs worn for victory.

अध्याय १२३

श्लोक 25

१ स्पन्दनमित्यादिः, जयदेवोभिजित्तथेत्यन्तः पाठः घ॥ पुस्तके नास्ति २ जीवकर्म चेति ख॥ ३ वायोर्याम्यं ततः शिवमिति घ॥ :प् ४४ ॐ नमो भैरवाय(१) खड्गपरशुहस्ताय ॐ ह्रूं(२) विघ्नविनाशाय ॐ ह्रूं(३) फट् अनेनैव तु मन्त्रेण शिखाबन्धादिकृज्जये ।तिलकञ्चाञ्जनञ्चैव धूपलेपनमेव च

1 spandanamityādiḥ, jayadevobhijittathetyantaḥ pāṭhaḥ gha.. pustake nāsti 2 jīvakarma ceti kha.. 3 vāyoryāmyaṃ tataḥ śivamiti gha.. :p 44 oṃ namo bhairavāya(1) khaḍgaparaśuhastāya oṃ hrūṃ(2) vighnavināśāya oṃ hrūṃ(3) phaṭ anenaiva tu mantreṇa śikhābandhādikṛjjaye / tilakañcāñjanañcaiva dhūpalepanameva ca

हिन्दी अर्थ

कोटि-तीर्थमें भगवान् कोटीश्वरको नमस्कार करके मनुष्य अमोघपद, गदालोल, वानरक एवं गोप्रचार-तीर्थमें पिण्डदान दे। वैतरणीमें गौको नमस्कार एवं दान करके मनुष्य अपनी इक्कीस पीढ़ियोंका उद्धार कर देता है। बैतरणीके तटपर श्राद्ध एवं पिण्डदान करे। उसके बाद क्रौञ्चपादमें पिण्ड दे। तृतीया तिथिको विशाला, निश्चिरा,

English

"Om, homage to Bhairava, sword-and-axe-handed, Om Hrum, destroyer of obstacles, Om Hrum phat" — by this very mantra the tying of the crest and the rest brings victory. Tilaka, collyrium, incense, anointing,

अध्याय १२३

श्लोक 26

स्नानपानानि तैलानि योगधूलिमतः शृणु ।शुभगा मनःशिला तालं लाक्षारससमन्वितं

snānapānāni tailāni yogadhūlimataḥ śṛṇu / śubhagā manaḥśilā tālaṃ lākṣārasasamanvitaṃ

हिन्दी अर्थ

ऋणमोक्ष तथा पापमोक्ष-तीर्थमें भी पिण्डदान करे। भस्मकुण्डमें भस्मसे स्नान करनेवाला पुरुष पापसे मुक्त हो जाता है। वहाँ भगवान् जनार्दनको प्रणाम करे और इस प्रकार प्रार्थना करे

English

bathing, drinking, oils — hear the yoga-powder. Shubhaga, realgar, orpiment with lac-juice,

अध्याय १२३

श्लोक 27

तरुणीक्षीरसंयुक्तो ललाटे तिलको वशे ।विष्णुक्रान्ता च सर्पाक्षी सहदेवञ्च(४) रोचना

taruṇīkṣīrasaṃyukto lalāṭe tilako vaśe / viṣṇukrāntā ca sarpākṣī sahadevañca(4) rocanā

हिन्दी अर्थ

“जनार्दन! यह पिण्ड मैंने आपके हाथमें समर्पित किया है। परलोकमें जानेपर यह मुझे अक्षयरूपमें प्राप्त हो।' गयामें साक्षात् भगवान् विष्णु ही पितृदेवके रूपमें विराजमान हैं उन भगवान् कमलनयनका दर्शन करके मानव तीनों ऋणोंसे मुक्त हो जाता है। तदनन्तर मार्कण्डेयेश्वरको प्रणाम करके मनुष्य गृध्रेश्वरको नमस्कार करे। महादेवजीके मूलक्षेत्र धारामें

English

mixed with a young woman's milk, a tilaka on the forehead subdues; Vishnukranta, Sarpakshi, Sahadeva, rochana,

अध्याय १२३

श्लोक 28

अजादुग्धेन संपिष्टं तिलकोवश्यकारकः ।प्रियङ्गुकुङ्कुमं कुष्ठं मोहनी तगरं घृतं

ajādugdhena saṃpiṣṭaṃ tilakovaśyakārakaḥ / priyaṅgukuṅkumaṃ kuṣṭhaṃ mohanī tagaraṃ ghṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

पिण्डदान करना चाहिए। इसी प्रकार गृध्रकूट, गृध्रवट और धौतपादमें भी पिण्डदान करना उचित है। पुष्करिणी, कर्दमाल और रामतीर्थमें पिण्ड दे। फिर प्रभासेश्वरको नमस्कार करके

English

ground with goat's milk, the tilaka is subduing; priyangu, saffron, kushtha, mohini, tagara, ghee,

अध्याय १२३

श्लोक 29

तिलको वश्यकृत्तच्च रोचना रक्तचन्दनं ।निशा मनःशिला तालं प्रियङ्गुसर्षपास् तथा

tilako vaśyakṛttacca rocanā raktacandanaṃ / niśā manaḥśilā tālaṃ priyaṅgusarṣapās tathā

हिन्दी अर्थ

प्रेतशिलापर पिण्डदान दे। उस समय इस प्रकार कहे --दिव्यलोक, अन्तरिक्षलोक तथा भूमिलोकमें जो मेरे पितर और बान्धव आदि सम्बन्धी प्रेत आदिके रूपमें रहते हों, वे सब लोग इन मेरे दिये हुए पिण्डोंके प्रभावसे मुक्ति- लाभ करें।' प्रेतशिला तीन स्थानोंमें अत्यन्त पावन मानी गयी है -गयाशीर्ष, प्रभासतीर्थ और प्रेतकुण्ड। इनमें पिण्डदान करनेवाला पुरुष अपने

English

that tilaka subdues; rochana, red sandal, turmeric, realgar, orpiment, priyangu, mustard,

अध्याय १२३

श्लोक 30

मोहनी हरिता क्रान्ता सहदेवी शिखा तथा ।मातुलङ्गरसैः पिष्टं ललाटे तिलको वशे

mohanī haritā krāntā sahadevī śikhā tathā / mātulaṅgarasaiḥ piṣṭaṃ lalāṭe tilako vaśe

हिन्दी अर्थ

कुलका उद्धार कर देता है॥ ११--१५॥

English

mohini, harita, kranta, sahadevi, shikha — ground with citron juice, a tilaka on the forehead subdues;

अध्याय १२३

श्लोक 31

सेन्द्राः सुरा वशं यान्ति किं पुनः क्षुद्रमानुषाः ।मञ्जिष्ठा चन्दनं रक्तं कट्कन्दा विलासिनी

sendrāḥ surā vaśaṃ yānti kiṃ punaḥ kṣudramānuṣāḥ / mañjiṣṭhā candanaṃ raktaṃ kaṭkandā vilāsinī

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठेश्वःको नमस्कार करके उनके आगे पिण्डदान दे। गयानाभि, सुषुम्ना तथा महाकोष्टीमें भी पिण्डदान करे। भगवान् गदाधरके सामने मुण्डपृष्ठपर देवीके समीप पिण्डदान करे। पहले क्षेत्रपाल आदिसहित मुण्डपृष्ठको नमस्कार कर लेना चाहिए। उनका पूजन करनेसे भयका नाश होता है, विष और रोग आदिका कुप्रभाव भी दूर हो जाता है। ब्रह्माजीको प्रणाम करनेसे

English

even gods with Indra come under control, what of petty men? Manjishtha, red sandal, katkanda, vilasini,

अध्याय १२३

श्लोक 32

पुनर्नवासमायुक्तो लेपो ऽयं भास्करो वशे ।चन्दनं नागपुष्पञ्च मञ्जिष्ठा तगरं वचा(५)

punarnavāsamāyukto lepo 'yaṃ bhāskaro vaśe / candanaṃ nāgapuṣpañca mañjiṣṭhā tagaraṃ vacā(5)

हिन्दी अर्थ

मनुष्य अपने कुलको ब्रह्मलोकमें पहुँचा देता है। सुभद्रा, बलभद्र तथा भगवान् पुरुषोत्तमका पूजन करनेसे मनुष्य सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त करके अपने कुलका उद्धार कर देता और अन्तमें

English

with punarnava, this ointment of the Sun subdues; sandal, nagapushpa, manjishtha, tagara, vacha,

अध्याय १२३

श्लोक 33

लोध्नप्रियङ्गुरजनीमांसीतैलं वशङ्करं

lodhnapriyaṅgurajanīmāṃsītailaṃ vaśaṅkaraṃ /

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोकका भागी होता है । भगवान् हृषीकेशको नमस्कार करके उनके आगे पिण्डदान देना चाहिए। श्रीमाधवका पूजन करके मनुष्य विमानचारी देवता होता है सरस्वतीकी पूजा करके मनुष्य अपने पितरोंका उद्धार करता, स्वयं भी स्वर्गलोकमें जाता और वहाँ भोग भोगनेके पश्चात् इस लोकमें आकर शास्त्रोंका विचार करनेवाला पण्डित होता है।

English

lodhra, priyangu, turmeric, mamsi and oil are subduing.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 123
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.