Agni Purana· Agni Purāṇa
131
अध्याय 131 / 381

Adhyaya 131

20 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ20 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३१

श्लोक 1

घातचक्रादिः ईश्वर उवाच प्रदक्षिणमकारादीन् स्वरान् पूर्वादितो लिखेत् ।चैत्राद्यं भ्रमणाच्चक्रं प्रतिपत् पूर्णिमा तिथिः

ghātacakrādiḥ īśvara uvāca pradakṣiṇamakārādīn svarān pūrvādito likhet / caitrādyaṃ bhramaṇāccakraṃ pratipat pūrṇimā tithiḥ

हिन्दी अर्थ

शिलापट्टपर लिखकर नीचे मुख करके पृथ्वीपर रख दे तो शत्रुका स्तम्भन होता है। ' ॐ०' 'हूं' 'सः' मन्त्रसे सम्पुटित नाम गोरोचन तथा कुङ्कुमसे आठ भूर्जपत्रोंपर लिखकर रखा जाय तो मृत्युका निवारण होता है। यह यन्त्र एक, पाँच और नौ बार लिखनेसे परस्पर प्रेम होता है। दो, छः या बारह बार लिखनेसे वियुक्त व्यक्तियोंका

English

If there are vowels at the beginning and the end, one should know (impending) death (if the vowels are) short and victory (if the vowels are) long.

अध्याय १३१

श्लोक 2

त्रयोदशी चतुर्दशी अष्टम्येका च सप्तमी ।प्रतिपत्त्रयोदश्यन्तास्तिथयो द्वादश स्मृताः

trayodaśī caturdaśī aṣṭamyekā ca saptamī / pratipattrayodaśyantāstithayo dvādaśa smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

संयोग होता है और तीन, सात या ग्यारह बार लिखनेसे लाभ होता है और चार, आठ और बारह बार लिखनेसे परस्पर शत्रुता होती है

English

I shall describe Naracakra (the figure of a man) consisting of asterisms. A human figure is drawn first and the asterisms are arranged (in order).

अध्याय १३१

श्लोक 3

चैत्रचक्रे तु संस्पर्शाज्जयलाभादिकं विदुः ।चिषमे तु शुभं ज्ञेयं समे चाशुभमीरितम्

caitracakre tu saṃsparśājjayalābhādikaṃ viduḥ / ciṣame tu śubhaṃ jñeyaṃ same cāśubhamīritam

हिन्दी अर्थ

(भाव और तारा) मेषादि लग्नोंसे तनु, धर्म, कर्म, आय, व्यय-ये बारह भाव होते हैं। अब नौ ताराओंका बल बतलाता हूँ। जन्म,

English

I shall (now) describe the Jayacakra (the circle of victory). One should draw letters a to ha. One should draw thirteen lines (on a plane) and six lines obliquely.

अध्याय १३१

श्लोक 4

युद्धकाले समुत्पत्रे यस्य नम ह्य् उदाहृतम् ।मात्रारूढन्तु यन्नाम आदित्यो गुरुरेव च

yuddhakāle samutpatre yasya nama hy udāhṛtam / mātrārūḍhantu yannāma ādityo gurureva ca

हिन्दी अर्थ

और अतिमैत्र-ये नौ तारे होते हैं। बुध, बृहस्पति, शुक्र, रवि तथा सोम वारको और माघ आदि छः मासोंमें प्रथम क्षौर-कर्म (बालकका मुण्डन) कराना शुभ कहा गया है। बुधवार तथा

English

When war has arisen, for whomever the name is declared with a long vowel in the Aditya and Jupiter groups,

अध्याय १३१

श्लोक 5

१ तिथिभेदे इति झ॥ :प् ६६ जयस्तस्य सदाकालं सङ्ग्रामे चैव भीषणे ।ह्रस्वनाम यदा योधो म्रियते ह्य् अनिवारितः(१)

1 tithibhede iti jha.. :p 66 jayastasya sadākālaṃ saṅgrāme caiva bhīṣaṇe / hrasvanāma yadā yodho mriyate hy anivāritaḥ(1)

हिन्दी अर्थ

गुरुवारको एवं पुष्य, श्रवण और चित्रा नक्षत्रमें कर्णवेध-संस्कार शुभ होता है। पाँचवें वर्षमें प्रतिपदा, षष्टी, रिक्ता और पूर्णिमा तिथियोंको एवं मङ्गलवारको छोड़कर शेष वारोंमें सरस्वती, विष्णु और लक्ष्मीका पूजन करके अध्ययन (अक्षरारम्भ) करना चाहिए। माघसे लेकर छः मासतक अर्थात् आषाढ़तक उपनयन-संस्कार शुभ होता है। चूडाकरण आदि कर्म श्रावण आदि

English

victory is his at all times even in terrible battle. When the warrior's name is short, he dies, unstoppable.

अध्याय १३१

श्लोक 6

प्रथमो दीर्घ आदिस्थो द्वितीयो मध्ये अन्तकः ।द्वौ मध्येन प्रथमान्तौ जायेते नात्र संशयः

prathamo dīrgha ādistho dvitīyo madhye antakaḥ / dvau madhyena prathamāntau jāyete nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

छः मासोंमें प्रशस्त नहीं माने गये हैं। गुरु तथा

English

The first long at the start, the second in the middle, the last at the end; two by the middle, the first and last are born; no doubt here;

अध्याय १३१

श्लोक 7

पुनश्चान्ते यदा चादौ(२) स्वरारूढन्तु दृश्यते ।ह्रस्वस्य मरणं विद्याद् दीर्घस्यैव जयो भवेत्

punaścānte yadā cādau(2) svarārūḍhantu dṛśyate / hrasvasya maraṇaṃ vidyād dīrghasyaiva jayo bhavet

हिन्दी अर्थ

यज्ञोपवीत-संस्कार करनेसे बालककी मृत्यु अथवा जडता होती है, ऐसा संकेत कर दे। क्षौरमें कहे हुए नक्षत्रोमें तथा शुभ ग्रहके दिनोंमें समावर्तन- संस्कार करना शुभ होता है (विविध मुहूर्त ) लग्नमें शुभ ग्रहोंकी राशि हो और लग्नमें शुभ ग्रह बैठे हों या उसे

English

again when at the end or at the beginning the vowel-mounted is seen, one should know death for the short and victory for the long.

अध्याय १३१

श्लोक 8

नरचक्रं प्रवक्ष्यामि ह्य् ऋक्षपिण्डात्मकं यथा ।प्रतिमामालिखेत् पूर्वं पद्यादृक्षाणि विन्यसेत्

naracakraṃ pravakṣyāmi hy ṛkṣapiṇḍātmakaṃ yathā / pratimāmālikhet pūrvaṃ padyādṛkṣāṇi vinyaset

हिन्दी अर्थ

तो ऐसे समयमें धनुर्वेदका आरम्भ शुभ होता है। भरणी, आर्द्रा, मघा, आश्लेषा, कृत्तिका, पूर्वाफाल्गुनी-इन नक्षत्रोंमें जीवनकी इच्छा रखनेवाला पुरुष नवीन वस्त्र धारण न करे। बुध, बृहस्पति

English

I shall tell the human wheel of the nature of the body of stars: one should first draw an image; one should place the stars from the foot.

अध्याय १३१

श्लोक 9

शीर्षे त्रीणि मुखे चैकं द्वे ऋक्षे नेत्रयोर्न्यसेत् ।वेदसङ्ख्यानि हस्ताभ्यां कर्णे ऋक्षद्वयं पुनः

śīrṣe trīṇi mukhe caikaṃ dve ṛkṣe netrayornyaset / vedasaṅkhyāni hastābhyāṃ karṇe ṛkṣadvayaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा शुक्र-इन दिनोंमें वस्त्र धारण करना चाहिए। विवाहादि माङ्गलिक कार्योमें वस्त्र- धारणके लिये नक्षत्रादिका विचार नहीं करना चाहिए। रेवती, अश्विनी, धनिष्ठा और हस्तादि पाँच नक्षत्रोंमें चूड़ी, मूँगा तथा रत्नोंका धारण करना शुभ होता है

English

One should place three on the head, one on the mouth, two stars on the eyes; four on the hands, again two stars on the ears;

अध्याय १३१

श्लोक 10

हृदये भूतसङ्ख्यानि षडृक्षाणि तु पादयोः ।नाम ह्य् ऋक्षं स्फुटं कृट्वा चक्रमध्ये तु विन्यसेत्

hṛdaye bhūtasaṅkhyāni ṣaḍṛkṣāṇi tu pādayoḥ / nāma hy ṛkṣaṃ sphuṭaṃ kṛṭvā cakramadhye tu vinyaset

हिन्दी अर्थ

धनिष्ठा, तीनों पूर्वा और कृत्तिका-इन नक्षत्रोंमें खरीदी हुई वस्तु हानिकारक (घाटा देनेवाली) होती है और बेचना लाभदायक होता है । अश्विनी, स्वाती, चित्रा, रेवती, शतभिषा, श्रवण-इन

English

On the heart the number of elements; on the feet six stars; one should place the name-star clearly in the middle of the wheel:

अध्याय १३१

श्लोक 11

नेत्रे शिरोदक्षकर्णे याम्यहस्ते च पादयोः ।हृद्ग्रीवावामहस्ते तु पुनर्गुह्ये तु पादयोः

netre śirodakṣakarṇe yāmyahaste ca pādayoḥ / hṛdgrīvāvāmahaste tu punarguhye tu pādayoḥ

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रॉमें खरीदा हुआ सामान लाभदायक होता है और बेचना अशुभ होता है। भरणी, तीनों पूर्वा, आर्द्रा, आश्लेषा, मघा, स्वाती, कृत्तिका, ज्येष्ठा और विशाखा-इन नक्षत्रॉमें स्वामीको सेवाका आरम्भ नहीं करना चाहिए। साथ ही इन नक्षत्रामें दूसरेको द्रव्य देना, ब्याजपर द्रव्य देना, थाती या धरोहरके रूपमें रखना आदि कार्य भी नहीं करने चाहिए। तीनों उत्तरा, श्रवण और

English

eyes, head, right ear, right hand and feet; heart, neck, left hand; again the secret place and feet.

अध्याय १३१

श्लोक 12

यस्मिन्नृक्षे स्थितः सूर्यः सौरिर्भौमस्तु सैंहिकः ।तस्मिन् स्थाने स्थिते विद्याद् घातमेव न संशयः

yasminnṛkṣe sthitaḥ sūryaḥ saurirbhaumastu saiṃhikaḥ / tasmin sthāne sthite vidyād ghātameva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठा-इन नक्षत्रॉमें राज्याभिषेक करना चाहिए।

English

In whichever star the Sun stands, Saturn, Mars and Rahu, when one stays in that place one should know slaughter itself; no doubt.

अध्याय १३१

श्लोक 13

जयचक्रं प्रवक्ष्यामि आदिहान्तांश् च वै लिखेत् ।रेखास्त्रयोदशालिख्य षड्रेखास्तिर्यगालिखेत्

jayacakraṃ pravakṣyāmi ādihāntāṃś ca vai likhet / rekhāstrayodaśālikhya ṣaḍrekhāstiryagālikhet

हिन्दी अर्थ

इन मासोंको छोड़कर शेष मासोंमें गृहारम्भ शुभ होता है। अश्विनी, रोहिणी, मूल, तीनों उत्तरा, और मङ्गल तथा रविवारको छोड़कर शेष दिन गृहारम्भ, तड़ाग, वापी एवं प्रासादारम्भके लिये शुभ होते हैं । गुरु सिंह-राशिमें हों तब, गुर्वादित्यमें (अर्थात् जब सिंह राशिके गुरु और धन एवं

English

I shall tell the Victory wheel: one should write from A to Ha; having drawn thirteen lines, one should draw six lines across.

अध्याय १३१

श्लोक 14

दिग् ग्रहा मुनयः सूर्या ऋत्विग्रुद्रस्तिथिः क्रमात् ।मूर्छनास्मृतिवेदर्क्षजिना(३) अकडमा ह्य् अधः

dig grahā munayaḥ sūryā ṛtvigrudrastithiḥ kramāt / mūrchanāsmṛtivedarkṣajinā(3) akaḍamā hy adhaḥ

हिन्दी अर्थ

मीन राशिओंके सूर्य हों,) अधिक मासमें और शुक्रके बाल, वृद्ध तथा अस्त रहनेपर गृह- सम्बन्धी कोई कार्य नहीं करना चाहिए। श्रवणसे पाँच नक्षत्रोंमें तृण तथा काष्ठोंके संग्रह करनेसे

English

Directions, planets, sages, suns, priests, Rudras, lunar days in order; musical modes, memories, Vedas, stars, Jinas; A, Ka, Da, Ma below.

अध्याय १३१

श्लोक 15

१ म्रियते ह्य् अविचारित इति ख॥ ।म्रियते ह्य् अविचारत इति ग॥ , घ॥ , ङ॥ च २ यथा चादौ इति क॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ च ३ मूर्छनास्मृतिवेदाङ्गजिना इति ञ॥ :प् ६७ आदित्याद्याः सप्तहृते नामान्ते बलिनो ग्रहाः ।आदित्यसौरिभौमाख्या जये सौम्याश् च सन्धये

1 mriyate hy avicārita iti kha.. / mriyate hy avicārata iti ga.. , gha.. , ṅa.. ca 2 yathā cādau iti ka.. , ga.. , gha.. , ṅa.. ca 3 mūrchanāsmṛtivedāṅgajinā iti ña.. :p 67 ādityādyāḥ saptahṛte nāmānte balino grahāḥ / ādityasauribhaumākhyā jaye saumyāś ca sandhaye

हिन्दी अर्थ

अग्निदाह, भय, रोग, राजपीड़ा तथा धन-क्षति होती है। ( गृह-प्रवेश-- ) धनिष्ठा, तीनों उत्तरा, शतभिषा--इन नक्षत्रॉमें गृहप्रवेश करना चाहिए । ( नौका-निर्माण ) द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी, सप्तमी, त्रयोदशी-इन तिथियोंमें नौका बनवाना शुभ होता है। ( नूपदर्शन-- ) धनिष्ठा, हस्त,

English

Divided by seven the Sun and the others at the end of the name — the planets are strong: those called Sun, Saturn and Mars; the benefics for victory and alliance.

अध्याय १३१

श्लोक 16

रेखा द्वादश चोद्धृत्य षट् च यास्यास्तथोत्तराः ।मनुश् चैव तु(१) ऋक्षाणि नेत्रे च रविमण्डलं

rekhā dvādaśa coddhṛtya ṣaṭ ca yāsyāstathottarāḥ / manuś caiva tu(1) ṛkṣāṇi netre ca ravimaṇḍalaṃ

हिन्दी अर्थ

रेवती, अश्विनी-इन नक्षत्रॉमें राजाका दर्शन करना शुभ होता है। (युद्धयात्रा-- ) तीनों पूर्वा, धनिष्ठा, आर्द्रा, कृत्तिका, मृगशिरा, विशाखा, आश्लेषा और अश्विनी-इन नक्षत्रोंमें की हुई

English

Having drawn twelve lines and six, those going and those northern; Manu and stars, in the eyes the sun's orb;

अध्याय १३१

श्लोक 17

तिथयश् च रसा वेदा अग्निः सप्तदशाथवा ।वसुरन्ध्राः समाख्याता अकटपानधो न्यसेत्

tithayaś ca rasā vedā agniḥ saptadaśāthavā / vasurandhrāḥ samākhyātā akaṭapānadho nyaset

हिन्दी अर्थ

है। ( गौओंके गोष्ठसे बाहर ले जाने या गोष्ठके भीतर लानेका मुहूर्त ) अष्टमी, सिनीवाली (अमावास्या) तथा चतुर्दशी तिथियोंमें, तीनों उत्तरा, रोहिणी, श्रवण, हस्त और चित्रा-इन नक्षत्रोंमें बेचनेके लिये गोशालासे पशुको बाहर नहीं ले जाना चाहिए और खरीदे हुए पशुओंका गोशालामें प्रवेश भी नहीं कराना चाहिए। ( कृषि- कर्म-मुहूर्त- ) स्वाती, तीनों उत्तरा, रोहिणी,

English

lunar days, flavors, Vedas, fire, or seventeen; Vasus and openings are declared; one should place A, Ka, Ta, Pa below.

अध्याय १३१

श्लोक 18

एकैकमक्षरन्न्यस्त्वा शेषाण्येवङ्क्रमान् न्यसेत् ।नामाक्षरकृतं पिण्डं वसुभिर्भाजयेत्ततः

ekaikamakṣarannyastvā śeṣāṇyevaṅkramān nyaset / nāmākṣarakṛtaṃ piṇḍaṃ vasubhirbhājayettataḥ

हिन्दी अर्थ

मृगशिरा, मूल, पुनर्वसु, पुष्य, हस्त तथा श्रवण इन नक्षत्रोंमें सामान्य कृषि-कर्म करना चाहिए।

English

Having placed each letter one by one, one should place the rest thus in order. Then one should divide the sum made of the name's letters by eight;

अध्याय १३१

श्लोक 19

वायसान्मण्डलो ऽत्यग्रो मण्डलाद्रासभो वरः ।रासभाद्वृषभः श्रेष्ठा वृषभात् कुञ्जरो वरः

vāyasānmaṇḍalo 'tyagro maṇḍalādrāsabho varaḥ / rāsabhādvṛṣabhaḥ śreṣṭhā vṛṣabhāt kuñjaro varaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठा और शतभिषा--इन नक्षत्रोमें, रवि, सोम, गुरु तथा शुक्र --इन वारोंमें, वृष, मिथुन, कन्या - इन लग्नोंमें, द्वितीया, पञ्चमी, दशमी, सप्तमी, तृतीया और त्रयोदशी-इन तिथियोंमें (हल- प्रबहणादि) कृषि-कर्म करना चाहिए।

English

from the crow the circle is far forward; from the circle the ass is better; from the ass the bull is best; from the bull the elephant is better;

अध्याय १३१

श्लोक 20

कुञ्जराच्चैव पुनः सिंहः सिंहाश् चैव खरुर्वरः ।खरोश् चैव बली धूम्रः एवमादि बलाबलं

kuñjarāccaiva punaḥ siṃhaḥ siṃhāś caiva kharurvaraḥ / kharoś caiva balī dhūmraḥ evamādi balābalaṃ

हिन्दी अर्थ

रेवती, रोहिणी, ज्येष्ठा, कृत्तिका, हस्त, अनुराधा, तीनों उत्तरा-इन नक्षत्रॉमें, शनि एवं मङ्गलवारोंको छोड़कर दूसरे दिनोंमें सभी सम्पत्तियोंको प्राप्तिके लिये बीज-वपन करना चाहिए।

English

from the elephant again the lion; from the lion the... ass; the strong smoky one — thus the strength and weakness.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 131
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.