Agni Purana· Agni Purāṇa
137
अध्याय 137 / 381

Adhyaya 137

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३७

श्लोक 1

महामारीविद्या ईश्वर उवाच महामारीं प्रवक्ष्यामि विद्यां शत्रुविमर्दिनीं ।१ चक्रम्फणीश्वरन्तद्वत् इति ग॥ , घ॥ , ङ॥ , झ॥ , ञ॥ च :प् ८२ ॐ ह्रीं महामारि रक्ताक्षि कृष्णवर्णे यमस्याज्ञाकरिणि सर्वभूतसंहारकारिणि अमुकं हन २ ॐ दह २ पच २ ॐ छिन्द २ ॐ मारय २ ॐ उत्सादय २ ॐ सर्वसत्त्ववशङ्करि सर्वकामिके हुं फट् स्वाहेति ॐ मारि हृदयाय नमः ।ॐ महामारि शिरसे स्वाहा ।ॐ कालरात्रि शिखायै वौषट् ।ॐ कृष्णवर्णे खः कवचाय हुं ।ॐ तारकाक्षि विद्युज्जिह्वे सर्वसत्त्वभयङ्करि रक्ष २ सर्वकार्येषु ह्रं त्रिनेत्राय चषट् ।ॐ महामारि सर्वभूतदमानि महाकालि अस्त्राय हुं फट् एष न्यासी महादेवि कर्तव्यः साधकेन तु

mahāmārīvidyā īśvara uvāca mahāmārīṃ pravakṣyāmi vidyāṃ śatruvimardinīṃ / 1 cakramphaṇīśvarantadvat iti ga.. , gha.. , ṅa.. , jha.. , ña.. ca :p 82 oṃ hrīṃ mahāmāri raktākṣi kṛṣṇavarṇe yamasyājñākariṇi sarvabhūtasaṃhārakāriṇi amukaṃ hana 2 oṃ daha 2 paca 2 oṃ chinda 2 oṃ māraya 2 oṃ utsādaya 2 oṃ sarvasattvavaśaṅkari sarvakāmike huṃ phaṭ svāheti oṃ māri hṛdayāya namaḥ / oṃ mahāmāri śirase svāhā / oṃ kālarātri śikhāyai vauṣaṭ / oṃ kṛṣṇavarṇe khaḥ kavacāya huṃ / oṃ tārakākṣi vidyujjihve sarvasattvabhayaṅkari rakṣa 2 sarvakāryeṣu hraṃ trinetrāya caṣaṭ / oṃ mahāmāri sarvabhūtadamāni mahākāli astrāya huṃ phaṭ eṣa nyāsī mahādevi kartavyaḥ sādhakena tu

हिन्दी अर्थ

(अब कूर्मपृष्ठाकार शनि-बिम्बके पृष्ठका क्षेत्रफल कहते हैं-) दस कोटि सहस्र तथा तेरह लाखमें इसीका दशांश मिला दे तो उतने ही योजनके प्रमाणवाले कूर्मरूप शनि-बिम्बके पृष्ठका क्षेत्रफल पृष्ठका क्षेत्रफल है । (विशेष - ग्रन्थान्तरोंमें ग्रहोंके बिम्ब-प्रमाण तथा कर्मप्रमाण योजनमें ही कहे गये हैं । जैसे “गणिताध्याय ' में भास्कराचार्य--सूर्य तथा चन्द्रका बिम्बपरिमाण-कथनके अवसरपर--

English

I shall describe the formula known as Mahamari (that which brings death) that routs the enemies. Orh hrim Maha¬ mari! One having red eyes! One having black complexion! O One who commands the god of death! One who destroys all beings! Kill such and such a person. Kill. Om burn, hum. Om cook, cook. Om pierce, pierce. Om kill, kill. Om annihilate, annihilate. Om one who charms all good (beings)! One who grants all desires! Hum phap oblations. Om Mari! Obeisance to the heart. Om MahSmdrl! Oblations to the head. Om Dread¬ ful night (at the time of deluge)! Vausap to the tuft. Om possessing black complexion! Khah to the armour hum. Om one having starry eyes! One having the tongue-like lightning! One who frightens all beings! Protect, protect in all my under¬ takings. Hrdm. To the three-eyed vaat, Om Mahamari! One who controls all beings! Mahakali! To the weapons hum phap. O Great goddess 1 This is the rite of location to be per¬ formed by the votary.

अध्याय १३७

श्लोक 2

शवादिवस्त्रमादाय चतुरस्रन्त्रिहस्तकं ।कृष्णवर्णां त्रिवक्त्राञ्च चतुर्बाहुं समालिखेत्

śavādivastramādāya caturasrantrihastakaṃ / kṛṣṇavarṇāṃ trivaktrāñca caturbāhuṃ samālikhet

हिन्दी अर्थ

म्बुधियोजनानि।' आदि। यहाँ भी संख्या योजनके प्रमाणवाली ही लेनी चाहिए।) मघाके प्रथम चरणसे लेकर कृत्तिकाके आदिसे अन्ततक शनिका निवास अपने स्थानपर रहता है, उस समय युद्ध

English

In whose name eight thousand oblations are made with (the same) twigs, he would die even if protected by Brahma.

अध्याय १३७

श्लोक 3

पटे विचित्रवर्णैश् च धनुः शूलञ्च कर्तृकां(१) ।खट्वाङ्गन्धारयन्तीं च कृष्णाभं पूर्वमाननं

paṭe vicitravarṇaiś ca dhanuḥ śūlañca kartṛkāṃ(1) / khaṭvāṅgandhārayantīṃ ca kṛṣṇābhaṃ pūrvamānanaṃ

हिन्दी अर्थ

करना ठीक नहीं होता (अब राहु-चक्रका वर्णन करते हैं-) राहु- चक्रके लिये सात खड़ी रेखा एवं सात पड़ी रेखा बनानी चाहिए। उसमें वायुकोणसे नै्त्यकोणको लिये हुए अग्निकोणतक शुक्लपक्षकी प्रतिपदासे

English

One would rout the enemy by doing oblations of black mustard and salt for three days. The oblations made with the addition of the blood of an ass would make the enemy fly away.

अध्याय १३७

श्लोक 4

तस्य दृष्टिनिपातेन भक्षयेदग्रतो नरं ।द्वितीयं याम्यभागे तु रक्तजिह्वं भयानकं

tasya dṛṣṭinipātena bhakṣayedagrato naraṃ / dvitīyaṃ yāmyabhāge tu raktajihvaṃ bhayānakaṃ

हिन्दी अर्थ

लेकर पूर्णिमातकको तिथियोंको लिखना चाहिए एवं अग्निकोणसे ईशानकोणको लिये हुए वायुकोणतक कृष्णपक्षको प्रतिपदासे लेकर अमावास्यातकको तिथियोंको लिखना चाहिए।

English

The oblation made with the addition of the blood of a crow would cause annihilation of the enemy. Whatever (the votary) does as he wished for the destruction (of the enemy) (should be completed with an oblation performed with the same material).

अध्याय १३७

श्लोक 5

लेलिहानं करालं च दंष्ट्रोत्कटभयानकं ।तस्य दृष्टिनिपातेन भक्ष्यमाणं हयादिकं

lelihānaṃ karālaṃ ca daṃṣṭrotkaṭabhayānakaṃ / tasya dṛṣṭinipātena bhakṣyamāṇaṃ hayādikaṃ

हिन्दी अर्थ

इस तरह तिथिरूप राहुका न्यास होता है। 'र' कारको दक्षिण दिशामें लिखे और 'ह' कारको वायुकोणमें लिखे। प्रतिपदादि तिथियोंके सहारे “क'कारादि अक्षरोंको भी लिखे। नेऋत्यकोणमें 'सकार' लिखे। इस तरह राहुचक्र तैयार हो जाता है। राहु-मुखमें यात्रा करनेसे यात्रा-भङ्ग

English

Licking, terrible, fierce with fangs, fearful; by the fall of his glance horses and the like are eaten;

अध्याय १३७

श्लोक 6

तृतीयं च सुखं देव्याः श्वेतवर्णं गजादिनुत् ।गन्धपुष्पादिमध्वाज्यैः पश्चिमाभिमुखं यजेत्

tṛtīyaṃ ca sukhaṃ devyāḥ śvetavarṇaṃ gajādinut / gandhapuṣpādimadhvājyaiḥ paścimābhimukhaṃ yajet

हिन्दी अर्थ

देवालये गेहविधौ जलाशये राहोर्मुखं शम्भुदिशो विलोमतः।

English

the third is the Goddess's face, white-hued, destroying elephants and the like; with scent, flowers and the like, honey and ghee, one should worship facing west.

अध्याय १३७

श्लोक 7

१ सधनुःशूलकर्तृकामिति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , ज॥ , ञ॥ च :प् ८३ मन्त्रस्मृतेरक्षिरोगशिरोरोगादि नश्यति ।वश्याः स्युर्यक्षरक्षाश् च नाशमायान्ति शत्रवः

1 sadhanuḥśūlakartṛkāmiti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , ja.. , ña.. ca :p 83 mantrasmṛterakṣirogaśirorogādi naśyati / vaśyāḥ syuryakṣarakṣāś ca nāśamāyānti śatravaḥ

हिन्दी अर्थ

(मुहूर्तचिन्तामणि, वास्तुप्रकरण, १९) मुहूर्तचिन्तामणि-ग्रन्थोक्त रामाचार्यके प्रोक्त वचनानुसार राहुका भ्रमण अपने स्थानसे विलोम ही होता है। जैसे लिखित चक्रमें

English

By remembering the mantra, diseases of the eye, head and so on perish; Yakshas and Rakshasas come under control and enemies go to destruction.

अध्याय १३७

श्लोक 8

समिधो निम्बवृक्षस्य ह्य् अजारक्तविमिश्रिताः ।मारयेत् क्रोधसंयुक्तो होमादेव न संशयः

samidho nimbavṛkṣasya hy ajāraktavimiśritāḥ / mārayet krodhasaṃyukto homādeva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्लपक्षको एकादशीको राहुका मुख दक्षिण दिशामें कहा गया है और पुच्छ अमावास्या तिथिपर रहेगी; क्योंकि राहुका स्वरूप सर्पाकार है और एकादशीके बाद दशमी, नवमी आदि विलोम तिथियोंपर राहुका मुख भ्रमण करेगा। इसी तरह शुक्लपक्षकी प्रत्येक तिथियोपर राहुका मुख आता रहेगा। जहाँपर राहुका मुख रहे, उस तिथिमें उस दिशामें यात्रा करना ठीक नहीं होता है। ककारादि अक्षरोंसे स्वरका भी सम्बन्ध लिया गया है। जैसे पूर्वोक्त स्वरचक्रमें किस स्वरका कौन वर्ण है, यह लिखा गया है; अतः जिस तिथिपर

English

Fuel sticks of neem mixed with goat's blood, one should kill, joined with anger, by oblation alone; no doubt.

अध्याय १३७

श्लोक 9

परसैन्यमुखो भूत्वा सप्ताहं जुहुयाद्यदि ।व्याधिभिर्गृह्यते सैन्यम्भङ्गो भवति वैरिणः

parasainyamukho bhūtvā saptāhaṃ juhuyādyadi / vyādhibhirgṛhyate sainyambhaṅgo bhavati vairiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जो वर्ण है, वह जिस स्वरसे सम्बन्ध रखता हो, उस स्वरवाले भी उस दिशामें यात्रा न करें। २७० अग्निपुराण राहुचक्र नीचे दिया जा रहा है--

English

If one offers for a week facing the enemy army, the army is seized by diseases and the enemy is defeated.

अध्याय १३७

श्लोक 10

समिधो ऽष्टसहस्रन्तु यस्य नाम्ना तु होमयेत् ।अचिरान् म्रियते सोपि ब्रह्मणा यदि रक्षितः

samidho 'ṣṭasahasrantu yasya nāmnā tu homayet / acirān mriyate sopi brahmaṇā yadi rakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

७ ६ ५ ३ २ १ कु कको

English

Whoever's name one offers eight thousand sticks for dies soon, even if protected by Brahma.

अध्याय १३७

श्लोक 11

उन्मत्तसमिधो रक्तविषयुक्तसहस्रकं ।दिनत्रयं ससैन्यश् च नाशमायाति वै रिपुः

unmattasamidho raktaviṣayuktasahasrakaṃ / dinatrayaṃ sasainyaś ca nāśamāyāti vai ripuḥ

हिन्दी अर्थ

होता है॥ १०--१२॥ सारभट, सावित्र, विरोचन, जयदेव, अभिजित्, (अब तिथिके अनुसार भद्रा-निवासकी दिशाका वर्णन करते हैं--)पौर्णमासी तिथिको भद्राका नाम “विष्टि' होता है और वह अग्निकोणमें रहती है। तृतीया तिथिको भद्राका नाम 'कराली'

English

A thousand datura sticks mixed with red poison — in three days the enemy with his army goes to destruction.

अध्याय १३७

श्लोक 12

राजिकालवर्णैर् होमाद्भङ्गो ऽरेः स्याद् दिनत्रयात् ।खररक्तसमायुक्तहोमादुच्चाटयेद्रिपुं

rājikālavarṇair homādbhaṅgo 'reḥ syād dinatrayāt / khararaktasamāyuktahomāduccāṭayedripuṃ

हिन्दी अर्थ

होता है और वह पूर्व दिशामें वास करती है। सप्तमी तिथिको भद्राका नाम 'घोरा' होता है और वह दक्षिण दिशामें निवास करती है। सप्तमी तथा दशमी तिथियोंको भद्रा क्रमसे

English

By oblation with mustard and salt, defeat of the enemy in three days; by oblation mixed with donkey's blood one should expel the enemy;

अध्याय १३७

श्लोक 13

काकरक्तसमायोगाद्धोमादुत्सादनं ह्य् अरेः ।बधाय कुरुते सर्वं यत् किञ्चिन्मनसेप्सितं

kākaraktasamāyogāddhomādutsādanaṃ hy areḥ / badhāya kurute sarvaṃ yat kiñcinmanasepsitaṃ

हिन्दी अर्थ

ईशानकोण तथा उत्तर दिशामें, चतुर्दशी तिथिको वायव्य कोणमें, चतुर्थी तिथिको पश्चिम दिशामें, शुक्लपक्षको अष्टमी तथा एकादशीको दक्षिण दिशामें रहती है। इसका प्रत्येक शुभ कार्योमें सर्वथा त्याग करना चाहिए

English

by oblation joined with crow's blood, destruction of the enemy. It does all for the killing, whatever is desired in mind.

अध्याय १३७

श्लोक 14

अथ सङ्ग्रामसमये गजारूढस्तु साधकः ।कुमारीद्वयसंयुक्तो मन्त्रसन्नद्धविग्रहः

atha saṅgrāmasamaye gajārūḍhastu sādhakaḥ / kumārīdvayasaṃyukto mantrasannaddhavigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

(अब पंद्रह मुहूर्ताका नाम एवं नामानुकूल कार्योंका वर्णन कर रहे हैं-) रौद्र, श्वेत, मैत्र,

English

Then at the time of battle the seeker, mounted on an elephant, with two maidens, his body armored with mantras,

अध्याय १३७

श्लोक 15

दूरशङ्खादिवाद्यनि विद्यया ह्य् आभिमन्त्रयेत् ।महामायापटं गृह्य उच्छेत्तव्यं रणाजिरे

dūraśaṅkhādivādyani vidyayā hy ābhimantrayet / mahāmāyāpaṭaṃ gṛhya ucchettavyaṃ raṇājire

हिन्दी अर्थ

ये पंद्रह मुहूर्त हैं। 'रौद्र' मुहूर्तमें भयानक कार्य करना चाहिए। 'श्वेत' मुहूर्तमें स्नानादिक कार्य करना चाहिए। 'मैत्र' मुहूर्तमें कन्याका विवाह शुभ होता है। 'सारभट' मुहूर्तमें शुभ कार्य करना चाहिए। ' सावित्र’ मुहूर्तमें देवोंका स्थापन, 'विरोचन' मुहूर्तमें राजकीय कार्य, जयदेव' मुहूर्तमें विजय- सम्बन्धी कार्य तथा 'रावण' मुहूर्तमें संग्रामका कार्य करना चाहिए। 'विजय' मुहूर्तमें कृषि तथा

English

should consecrate by the knowledge the distant conch and other instruments; having taken the Mahamaya cloth, it should be raised in the battlefield;

अध्याय १३७

श्लोक 16

परसैन्यमुखो भूत्वा दर्शयेत्तं महापटं ।कुमारीर्भोजयेत्तत्र पश्चात्पिण्डीञ्च भ्रामयेत्

parasainyamukho bhūtvā darśayettaṃ mahāpaṭaṃ / kumārīrbhojayettatra paścātpiṇḍīñca bhrāmayet

हिन्दी अर्थ

व्यापार, “नन्दी ' मुहूर्तमें षट्कर्म, “वरुण' मुहूर्तमें तडागादि और “यम” मुहूर्तमें विनाशवाला कार्य करना चाहिए। 'सौम्य' मुहूर्तमें सौम्य कार्य करना चाहिए। “भव” मुहूर्तमें दिन-रात शुभ

English

facing the enemy army one should show that great cloth. One should feed maidens there and afterward whirl the lump of food.

अध्याय १३७

श्लोक 17

साधकश्चिन्तयेत्सैन्यम्पाषाणमिव निश् चलं ।निरुत्साहं विभग्नञ्च मुह्यमानञ्च भावयेत्

sādhakaścintayetsainyampāṣāṇamiva niś calaṃ / nirutsāhaṃ vibhagnañca muhyamānañca bhāvayet

हिन्दी अर्थ

लग्न ही रहता है, अतः उसमें सभी शुभ कार्य किये जा सकते हैं। इस प्रकार ये पंद्रह योग अपने नामानुसार ही शुभ तथा अशुभ होते हैं॥ १५--२०॥

English

The seeker should think of the army as immovable like stone; he should imagine it dispirited, broken and bewildered.

अध्याय १३७

श्लोक 18

एष स्तम्भो मया प्रोक्तो न देयो यस्य कस्य चित् ।त्रैलोक्यविजया माया दुर्गैवं भैरवी तथा

eṣa stambho mayā prokto na deyo yasya kasya cit / trailokyavijayā māyā durgaivaṃ bhairavī tathā

हिन्दी अर्थ

(अब राहुके दिशा-संचारका वर्णन कर रहे हैं--) (हैनिक राहु) राहु पूर्वदिशासे वायुकोणतक, वायुकोणसे दक्षिण दिशातक, दक्षिण दिशासे ईशानकोणतक, ईशानकोणसे पश्चिमतक, पश्चिमसे

English

This paralysis has been told by me; it should not be given to just anyone. Mahamaya, victorious in the three worlds, Durga, Bhairavi likewise,

अध्याय १३७

श्लोक 19

कुब्जिका भैरवो रुद्रो नारसिंहपटादिना

kubjikā bhairavo rudro nārasiṃhapaṭādinā //

हिन्दी अर्थ

अग्निकोणतक एवं अग्निकोणसे उत्तरतक तीन- तीन दिशा करके चार घटियोंमें भ्रमण करता है (अब ओषधियोंके लेपादिद्वारा विजयका वर्णन कर रहे हैं--) चण्डी, इन्द्राणी (सिंधुवार),

English

Kubjika, Bhairava, Rudra, with the Narasimha cloth and the like.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 137
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.