Agni Purana· Agni Purāṇa
15
अध्याय 15 / 381

Adhyaya 15

14 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ14 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५

श्लोक 1

पाण्डवचरितवर्णनम् अग्निर् उवाच युधिष्ठिरे तु राज्यस्थे आश्रमादाश्रमान्तरम् ।धृतराष्ट्रो वनमगाद् गान्धारी च पृथा द्विज

pāṇḍavacaritavarṇanam agnir uvāca yudhiṣṭhire tu rājyasthe āśramādāśramāntaram / dhṛtarāṣṭro vanamagād gāndhārī ca pṛthā dvija

हिन्दी अर्थ

रातके समय स्वप्नमें जिस पुरुषका तुम्हें होगा, वही तुम्हारा पति होगा।' पार्वतीजीकी यह मानता दे; वह नरकन पड़ता ६ १५ 2 वही तुम्हारा पति होगा।' पार्वतीजीकी यह

English

This alludes to the curse of sages when the Yadava boys dressed up Samba, son of Jambavati, as a woman and requested sages to tell what kind of child would be born to her. The sages cursed that an iron mace would be born. When it happened accordingly, the mace was powdered and thrown into the sea. They were washed ashore and later grew into reeds. The Yadavas under the influence of liquor quarrelled with each other and destroyed themselves by beating with the uprooted reeds. See Fi.P.V. xxvu. 9-10; M.Bh. XVI. i. 15-22.

अध्याय १५

श्लोक 2

विदुरस्त्वग्निना दग्धो वनजेन दिवङ्गतः ।एवं विष्णुर्भुवो भारमहरद्दानवादिकम्

vidurastvagninā dagdho vanajena divaṅgataḥ / evaṃ viṣṇurbhuvo bhāramaharaddānavādikam

हिन्दी अर्थ

बात सुनकर उषा बहुत प्रसन्न हुई। उक्त तिथिको जब वह अपने घरमें सो गयी, तो उसे वैसा ही स्वप्न दिखायी दिया। उषाकी एक सखी चित्रलेखा थी। वह बाणासुरके मन्त्री कुम्भाण्डको कन्या

English

On account of his birth on the Himahty

अध्याय १५

श्लोक 3

धर्मायाधर्मनाशाय निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ।स विप्रशापव्याजेन मुषलेनाहरत् कुलम्

dharmāyādharmanāśāya nimittīkṛtya pāṇḍavān / sa vipraśāpavyājena muṣalenāharat kulam

हिन्दी अर्थ

थी। उसके बनाये हुए चित्रपटसे उषाने अनिरुद्धको पहचाना कि वे ही स्वप्नमें उससे मिले थे। उसने चित्रलेखाके ही द्वारा श्रीकृष्ण-पौत्र अनिरुद्धको द्वारकासे अपने यहाँ बुला मँगाया। अनिरुद्ध आये

English

Mounting the chariot brought by Indra he reached heavens along with his brothers, having seen Duryodhana and others and Vasudeva and becoming happy. This is (the story of) Bharata told to you. Whoever reads this, goes to heaven.

अध्याय १५

श्लोक 4

यादवानां भारकरं वज्रं राज्येभ्यषेचयत् ।देवदेशात् प्रभासे स देहं त्यक्त्वा स्वयं हरिः

yādavānāṃ bhārakaraṃ vajraṃ rājyebhyaṣecayat / devadeśāt prabhāse sa dehaṃ tyaktvā svayaṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

और उषाके साथ विहार करते हुए रहने लगे। इसी समय मयूरध्वजके रक्षकोंने बाणासुरको ध्वजके गिरनेकी सूचना दी। फिर तो अनिरुद्ध और बाणासुरमें भयंकर युद्ध हुआ

English

He anointed Vajra, the burden-bearer of the Yadavas, in the kingdom; at Prabhasa Hari himself left his body from the divine region.

अध्याय १५

श्लोक 5

इन्द्रलोके ब्रह्मलोके पूज्यते स्वर्गवासिभिः ।बलभद्रोनन्तमूर्तिः पातालस्वर्गमीयिवान्

indraloke brahmaloke pūjyate svargavāsibhiḥ / balabhadronantamūrtiḥ pātālasvargamīyivān

हिन्दी अर्थ

नारदजीके मुखसे अनिरुद्धके शोणितपुर पहुँचनेका समाचार सुनकर, भगवान् श्रीकृष्ण प्रद्युम्न और बलभद्रको साथ ले, गरुडपर बैठकर वहाँ गये और अग्नि एवं माहेश्वर ज्वरको

English

He is worshipped in Indra's world and Brahma's world by the heaven-dwellers. Balabhadra, of endless form, went to Patala and heaven.

अध्याय १५

श्लोक 6

अविनाशी हरिर्देवो ध्यानिभिर्ध्येय एव सः ।विना तं द्वारकास्थानं प्लावयामास सागरः

avināśī harirdevo dhyānibhirdhyeya eva saḥ / vinā taṃ dvārakāsthānaṃ plāvayāmāsa sāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

जीतकर शङ्करजीके साथ युद्ध करने लगे । श्रीकृष्ण और शङ्करमें परस्पर बाणोंके आघात-प्रत्याघातसे

English

Hari the god is imperishable, to be meditated on by meditators. Without him, the ocean flooded the place of Dvaraka.

अध्याय १५

श्लोक 7

संस्कृत्य यादवान् पार्थो दत्तोदकधनादिकः ।स्त्रियोष्टावक्रशापेन भार्या विष्णोश् च याः स्थिताः

saṃskṛtya yādavān pārtho dattodakadhanādikaḥ / striyoṣṭāvakraśāpena bhāryā viṣṇoś ca yāḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

कार्तिकेय आदि प्रमुख वीरोंको गरुड आदिने तत्काल परास्त कर दिया। श्रीकृष्णने जुम्भणास्त्रका प्रयोग किया, जिससे भगवान् शङ्कर जँभाई लेते हुए सो गये। इसी बीचमें श्रीकृष्णने

English

Having performed the rites for the Yadavas, Partha gave water and wealth and the rest; the women, by the curse of Ashtavakra, who were Vishnu's wives remaining,

अध्याय १५

श्लोक 8

पुनस्तच्छापतो नीता गोपालैर् लगुडायुधैः ।अर्जुनं हि तिरस्कृत्य पार्थः शोकञ्चकार ह

punastacchāpato nītā gopālair laguḍāyudhaiḥ / arjunaṃ hi tiraskṛtya pārthaḥ śokañcakāra ha

हिन्दी अर्थ

बाणासुरकी हजार भुजाएँ काट डाली । जृम्भणास्त्रका प्रभाव कम होनेपर शिवजीने बाणासुरके लिये अभयदान माँगा, तब श्रीकृष्णने दो भुजाओंके साथ बाणासुरको जीवित छोड़ दिया और शङ्करजीसे

English

were again carried off through that curse by cowherds with clubs. Arjuna was humiliated; Partha grieved.

अध्याय १५

श्लोक 9

व्यासेनाश्वासितो मेने बलं मे कृष्णसन्निधौ ।१ मौषलेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ स्वर्गमाप्नुयादिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् ३८ हस्तिनापुरमागत्य पार्थः सर्वं न्यवेदयत्

vyāsenāśvāsito mene balaṃ me kṛṣṇasannidhau / 1 mauṣaleneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 svargamāpnuyāditi kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 38 hastināpuramāgatya pārthaḥ sarvaṃ nyavedayat

हिन्दी अर्थ

कहा-- ॥ ४८--५१ ॥

English

Comforted by Vyasa, he thought: "My strength was in the presence of Krishna." Coming to Hastinapura, Partha told everything

अध्याय १५

श्लोक 10

युधिष्ठिराय स भ्रात्रे पालकाय नृणान्तदा ।तद्धनुस्तानि चास्त्राणि स रथस्ते च वाजिनः

yudhiṣṭhirāya sa bhrātre pālakāya nṛṇāntadā / taddhanustāni cāstrāṇi sa rathaste ca vājinaḥ

हिन्दी अर्थ

बाणासुरको अभयदान दिया है, तो मैंने भी दे दिया। हम दोनोंमें कोई भेद नहीं है। जो भेद मानता है, वह नरकमें पड़ता है

English

to his brother Yudhishthira, protector of men: that bow, those missiles, that chariot, those horses

अध्याय १५

श्लोक 11

विना कृष्णेन तन्नष्टं दानञ्चाश्रोत्रिये यथा ।तच् छ्रुत्वा धर्मराजस्तु राज्ये स्थाप्य परीक्षितम्

vinā kṛṣṇena tannaṣṭaṃ dānañcāśrotriye yathā / tac chrutvā dharmarājastu rājye sthāpya parīkṣitam

हिन्दी अर्थ

त्वया यदभयं दत्तं बाणस्यास्य मयापि तत् । आवयोर्नास्ति भेदो वै भेदी नरकमाप्लुयात्॥ ( अग्नि० १२।५२)

English

were lost without Krishna, like a gift to an unlearned man. Hearing that, Dharmaraja, having installed Parikshit in the kingdom,

अध्याय १५

श्लोक 12

प्रस्थानं प्रस्थितो धीमान् द्रौपद्या भ्रातृभिः सह ।संसारानित्यतां ज्ञात्वा जपन्नष्टशतं हरेः

prasthānaṃ prasthito dhīmān draupadyā bhrātṛbhiḥ saha / saṃsārānityatāṃ jñātvā japannaṣṭaśataṃ hareḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं तदनन्तर शिव आदिने अपने हलके अग्रभागसे हस्तिनापुरको गङ्गामें श्रीकृष्णका पूजन किया। वे अनिरुद्ध और उषा झुकाकर कौरवोंके घमंडको चूर-चूर कर दिया। आदिके साथ द्वारकामें जाकर उग्रसेन आदि यादवोंके भगवान् श्रीकृष्ण अनेक रूप धारण करके अपनी साथ आनन्दपूर्वक रहने लगे॥ ५३॥ रुक्मिणी आदि रानियोंके साथ विहार करते रहे।

English

the wise one set out with Draupadi and his brothers, knowing the impermanence of the world, repeating Hari's hundred and eight names.

अध्याय १५

श्लोक 13

महापथे तु पतिता द्रौपदी सहदेवकः ।नकुलः फाल्गुनो भीमो राजा शोकपरायणः

mahāpathe tu patitā draupadī sahadevakaḥ / nakulaḥ phālguno bhīmo rājā śokaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अनिरुद्धके वज्र नामक पुत्र हुआ । उसने मार्कण्डेय उन्होंने असंख्य पुत्रोंको जन्म दिया। अन्तमें यादवोंका मुनिसे सब विद्याओंका ज्ञान प्राप्त किया। बलभनद्रजीने उपसंहार करके वे परमधामको पधारे। जो इस प्रलम्बासुरको मारा, यमुनाकी धाराको खींचकर हरिबंशका पाठ करता है, वह सम्पूर्ण कामनाएँ प्राप्त फेर दिया, द्विविद नामक वानरका संहार किया तथा करके अन्तमें श्रीहरिके समीप जाता है॥ ५४--५६ ॥

English

On the great road Draupadi, Sahadeva, Nakula, Phalguna and Bhima fell; the king was devoted to grief.

अध्याय १५

श्लोक 14

इन्द्रानीतरथारूढः सानुजः स्वर्गमाप्तवान् ।दृष्ट्वा दुर्योधनादींश् च वासुदेवं च हर्षितः एतत्ते भारतं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्

indrānītarathārūḍhaḥ sānujaḥ svargamāptavān / dṛṣṭvā duryodhanādīṃś ca vāsudevaṃ ca harṣitaḥ etatte bhārataṃ proktaṃ yaḥ paṭhetsa divaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'हरिवंशका वर्णन नामक बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Mounted on the chariot brought by Indra, he attained heaven with his brothers. Seeing Duryodhana and the others and Vasudeva, he rejoiced. This Mahabharata has been told to you; whoever recites it goes to heaven.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 15
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.