Agni Purana· Agni Purāṇa
157
अध्याय 157 / 381

Adhyaya 157

42 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ42 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५७

श्लोक 1

शावाशौचादिः पुष्कर उवाच प्रेतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि सूतिकाशुध्हिमेव च ।दशाहं शावमाशौचं सपिण्देषु विधीयते

śāvāśaucādiḥ puṣkara uvāca pretaśuddhiṃ pravakṣyāmi sūtikāśudhhimeva ca / daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇdeṣu vidhīyate

हिन्दी अर्थ

औषध समस्त रोगोंको दूर करनेवाले तथा अमर बनानेवाले हैं; इतना ही नहीं, पूर्वोक्त सभी कोष्ठोंके औषध शरीरमें झुर्रियाँ नहीं पड़ने देते और बालोंका पकना रोक देते हैं। इनका चूर्ण

English

A kinsman connected by offering the funeral rice-ball to the manes of certain relatives.

अध्याय १५७

श्लोक 2

जनने च तथा शुद्धिर्ब्राह्मणानां भृगूत्तम ।द्वादशाहेन राजन्यः पक्षाद्वैश्यो ऽथ मासतः

janane ca tathā śuddhirbrāhmaṇānāṃ bhṛgūttama / dvādaśāhena rājanyaḥ pakṣādvaiśyo 'tha māsataḥ

हिन्दी अर्थ

या इनके रससे भावित बटी, अवलेह, कषाय (काढ़ा), लड्डू या गुडखण्ड यदि घी या मधुके साथ खाया जाय, अथवा इनके रससे भावित घी या तेलका जिस किसी तरहसे भी उपयोग किया जाय, वह सर्वथा मृतसंजीवन (मुर्देको भी जिलानेवाला) होता है। आधे कर्ष या एक कर्षभर अथवा आधे पल या एक पलके तोलमें इसका उपयोग करनेवाला पुरुष यथेष्ट आहार-

English

Denotes Parur&ma.

अध्याय १५७

श्लोक 3

शूद्रो ऽनुलोमतो दासे स्वामितुल्यन्त्वशौचकं ।षट्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु

śūdro 'nulomato dāse svāmitulyantvaśaucakaṃ / ṣaṭbhistribhirathaikena kṣatraviṭśūdrayoniṣu

हिन्दी अर्थ

बिहारमें तत्पर होकर तीन सौ वर्षोतक जीवित रहता है। मृतसंजीवनी-कल्पमें इससे बढ़कर दूसरा योग नहीं है

English

See 157. fin 1.

अध्याय १५७

श्लोक 4

ब्राह्मणः शुद्धिमाप्नोति क्षत्रियस्तु तथैव च ।विट्शूद्रयोनेः शुद्धिः स्यात् क्रमात् परशुरामक

brāhmaṇaḥ śuddhimāpnoti kṣatriyastu tathaiva ca / viṭśūdrayoneḥ śuddhiḥ syāt kramāt paraśurāmaka

हिन्दी अर्थ

(नौ-नौ औषधोंके समुदायको एक 'नवक' कहते हैं। इस तरह उक्त छत्तीस औषधोंमें चार नवक होते हैं।) प्रथम नवकके योगसे बनी हुई ओषधिका सेवन करनेसे मनुष्य सब रोगोंसे छुटकारा पा जाता है, इसी तरह दूसरे, तीसरे और चौथे नवकके योगका सेवन करनेसे भी मनुष्य रोगमुक्त होता है । इसी प्रकार पहले, दूसरे, तीसरे,

English

If one dies balls of rice should be offered to the ancestors of the three past generations. Likewise the fourth is brought together.

अध्याय १५७

श्लोक 5

षड्रात्रेण त्रिरात्रेण षड्भिः शूद्रे तथा विशः ।आदन्तजननात् सद्य आचूडान्नैशिकी श्रुतिः(१)

ṣaḍrātreṇa trirātreṇa ṣaḍbhiḥ śūdre tathā viśaḥ / ādantajananāt sadya ācūḍānnaiśikī śrutiḥ(1)

हिन्दी अर्थ

चौथे, पाँचवें और छठें षट्कके सेवनमात्रसे भी मनुष्य नीरोग हो जाता है। उक्त छत्तीस ओषधियोंमें नौ चतुष्क होते हैं । उनमेंसे किसी एक चतुष्कके' सेवनसे भी मनुष्यके सारे रोग दूर हो जाते हैं।

English

O Bhargava! After having worshipped and offering (ball of rice) with (the recitation of syllables) pfthvi samdn, the ball of rice (intended) for the dead should be united with those (intended) for the other (ancestors).

अध्याय १५७

श्लोक 6

त्रिरात्रमाव्रतादेशाद्दशरात्रमतः परं ।ऊनत्रैवार्षिके शूद्रे पञ्चाहाच्छुद्धिरिष्यते

trirātramāvratādeśāddaśarātramataḥ paraṃ / ūnatraivārṣike śūdre pañcāhācchuddhiriṣyate

हिन्दी अर्थ

और अष्टम कोष्ठकी ओषधियोंके सेवनसे वात- दोषसे छुटकारा मिलता है। तीसरी, बारहवीं, छब्बीसवीं और सत्ताईसवीं ओषधियोंके सेवनसे पित्त-दोष दूर होता है तथा पाँचवीं, छठी, सातवीं, आठवीं और पंद्रहवी ओषधियोंके सेवनसे कफ- दोषकी निवृत्ति होती है। चौंतीसवें, पैंतीसवें और छत्तीसवें कोष्ठकी औषधोंको धारण करनेसे वशीकरणको सिद्धि होती है तथा ग्रहबाधा,

English

So also the vessel for the dead should be united with the vessels (for the ancestors). This rite of uniting the vessels should be done one by one.

अध्याय १५७

श्लोक 7

द्वादशाहेने शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये ।गतैः संवत्सरैः षड्भिः शुद्धिर्मासेन कीर्तिता

dvādaśāhene śuddhiḥ syādatīte vatsaratraye / gataiḥ saṃvatsaraiḥ ṣaḍbhiḥ śuddhirmāsena kīrtitā

हिन्दी अर्थ

भूतबाधा आदिसे लेकर निग्रहपर्यन्त सारे संकटोंसे छुटकारा मिल जाता है॥ ११-१४ ३ ॥

English

(ff. pfdwf samA HG. 2-11-4.

अध्याय १५७

श्लोक 8

स्त्रीणामकृतचूडानां विशुद्धिर् नैशिकी स्मृता ।तथा च कृतचुडानां त्र्यहाच्छुद्ध्यन्ति बान्धवाः

strīṇāmakṛtacūḍānāṃ viśuddhir naiśikī smṛtā / tathā ca kṛtacuḍānāṃ tryahācchuddhyanti bāndhavāḥ

हिन्दी अर्थ

नवम, एकादश संख्यावाली ओषधियों तथा ओषधियोंको धारण करनेसे भी उक्त फलकी प्राप्ति (वशीकरणकी सिद्धि एवं भूतादि बाधाकी निवृत्ति) होती है। इसमें कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिए। छत्तीस कोष्ठोमें निर्दिष्ट की

English

The rite of unidog the ball of rice for the dead vdth those for the

अध्याय १५७

श्लोक 9

विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते ।पितुर्गृहे प्रसूतानां विशुद्धिर् नैशिकी स्मृता

vivāhitāsu nāśaucaṃ pitṛpakṣe vidhīyate / piturgṛhe prasūtānāṃ viśuddhir naiśikī smṛtā

हिन्दी अर्थ

गयी इन ओषधियोंका ज्ञान जैसे-तैसे हर व्यक्तिको नहीं देना चाहिए

English

Ascetics, those who have undertaken vows, student- celibates, kings, sculptors and those initiated for religious cere¬ monies and those under the command of the king should bathe, if they had followed the dead body.

अध्याय १५७

श्लोक 10

सूतिका दशरात्रेण शुद्धिमाप्नोति नान्यथा ।विवाहिता हि चेत् कन्या म्रियते पितृवेश्मनि

sūtikā daśarātreṇa śuddhimāpnoti nānyathā / vivāhitā hi cet kanyā mriyate pitṛveśmani

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें “छत्तीस कोष्ठोके भीतर स्थापित ओषधियोके विज्ञानका वर्णन! नामक एक सौ इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ चोर और जातकका निर्णय, शनि-दृष्टि, दिन-राहु, फणि-राहु, तिथि-राहु तथा विष्टि-राहुके फल और अपराजिता-मन्त्र एवं ओषधिका वर्णन भगवान् महेश्वर कहते हैं--स्कन्द! अब मैं लिये किसी वस्तु (वृक्ष, फूल या देवता आदि)-

English

So alsp a brahmin should not carry (the dead body) of a sudra. Therd would arise sin from these. One would reach heaven by carrying the dead body of a destitute brahmin.

अध्याय १५७

श्लोक 11

तस्यास्त्रिरात्राच्छुद्ध्यन्ति बान्धवा नात्र संशयः ।समानं लब्धशौचन्तु प्रथमेन समापयेत्

tasyāstrirātrācchuddhyanti bāndhavā nātra saṃśayaḥ / samānaṃ labdhaśaucantu prathamena samāpayet

हिन्दी अर्थ

जो सम्पूर्ण मनोरथोंको देनेवाले हैं। जिन-जिन संख्याको दुगुनी करके एक स्थानपर रखे तथा व्यक्तियोंके ऊपर चोरी करनेका संदेह हो, उनके उस नामकी मात्राओंकी संख्यामें चारसे गुणा

English

By three nights her kin are purified, no doubt here. One who has obtained purification equal should end it by the first;

अध्याय १५७

श्लोक 12

असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा ।देशान्तरस्थः श्रुत्वा तु कुल्याणां मरणोद्भवौ

asamānaṃ dvitīyena dharmarājavaco yathā / deśāntarasthaḥ śrutvā tu kulyāṇāṃ maraṇodbhavau

हिन्दी अर्थ

१-२. छः ओषधियोंके समुदायको 'षट्क' और चार ओषधियोंके समुदायको ' चतुष्क ' कहते हैं । करके गुणनफलको दूसरे स्थानपर रखे। पहली संख्यासे दूसरी संख्यामें भाग दे। यदि कुछ शेष बचे तो वह व्यक्ति चोर है। यदि भाजकसे भाज्य पूरा-पूरा कट जाय तो यह समझना चाहिए कि

English

unequal by the second, as the king of Dharma's word. One living in another country on hearing of births and deaths in his family

अध्याय १५७

श्लोक 13

यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवशुचिर्भवेत् ।अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्

yaccheṣaṃ daśarātrasya tāvadevaśucirbhavet / atīte daśarātre tu trirātramaśucirbhavet

हिन्दी अर्थ

वह व्यक्ति चोर नहीं है

English

is impure for the remaining part of the ten nights. When the ten nights are passed he is impure for three nights;

अध्याय १५७

श्लोक 14

तथा संवत्सरे ऽतीते स्नात एव विशुद्ध्यति ।मातामहे तथातीते आचार्ये च तथा मृते

tathā saṃvatsare 'tīte snāta eva viśuddhyati / mātāmahe tathātīte ācārye ca tathā mṛte

हिन्दी अर्थ

अब यह बता रहा हुँ कि गर्भमें जो बालक है, वह पुत्र है या कन्या, इसका निश्चय किस प्रकार किया जाय? प्रश्‍न करनेवाले व्यक्तिके प्रश्‍न-वाक्यमें जो-जो अक्षर उच्चारित होते हैं, वे सब मिलकर यदि विषम संख्यावाले हैं तो गर्भमें पुत्रकी उत्पत्ति सूचित करते हैं। (इसके विपरीत सम संख्या होनेपर उस गर्भसे कन्याकी उत्पत्ति होनेकी सूचना मिलती है।) प्रश्‍न करनेवालेसे

English

when a year has passed he is purified by bathing alone; and when a maternal grandfather or a teacher has died;

अध्याय १५७

श्लोक 15

रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनं ।सपिण्दे ब्राह्मणे वर्णाः सर्व एवाविशेषतः

rātribhirmāsatulyābhirgarbhasrāve viśodhanaṃ / sapiṇde brāhmaṇe varṇāḥ sarva evāviśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

किसी वस्तुका नाम लेनेके लिये कहना चाहिए। बह जिस वस्तुके नामका उल्लेख करे, वह नाम यदि स्त्रीलिंग है तो उसके अक्षरोंके सम होनेपर पूछे गये गर्भसे उत्पन्न होनेवाला बालक बायीं

English

in miscarriage purification by nights equal to the months. For a Brahmin among sapindas all castes without distinction

अध्याय १५७

श्लोक 16

१ आचडान्नैशिकी तथेति ट॥ :प् १३१ दशरात्रेण शुद्ध्यन्ति द्वादशाहेन भूमिपः ।वैश्याः पञ्चदशाहेन शूद्रा मासेन भार्गव

1 ācaḍānnaiśikī tatheti ṭa.. :p 131 daśarātreṇa śuddhyanti dvādaśāhena bhūmipaḥ / vaiśyāḥ pañcadaśāhena śūdrā māsena bhārgava

हिन्दी अर्थ

आँखका काना होता है। यदि वह नाम पुँल्लिग है और उसके अक्षर विषम हैं तो पैदा होनेवाला बालक दाहिनी आँखका काना होता है। इसके विपरीत होनेपर उक्त दोष नहीँ होते हैं। स्त्री और पुरुषके नामोंकी मात्राओं तथा उनके अक्षरोंको संख्यामें पृथक्-पृथक् चारसे गुणा करके गुणनफलको

English

are purified in ten nights; a king in twelve days; Vaishyas in fifteen days; Shudras in a month, Bhargava.

अध्याय १५७

श्लोक 17

उच्छिष्टसन्निधावेकं तथा पिण्डं निवेदयेत् ।कीर्तयेच्च तथा तस्य नमगोत्रे समाहितः

ucchiṣṭasannidhāvekaṃ tathā piṇḍaṃ nivedayet / kīrtayecca tathā tasya namagotre samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

है और दूसरी संख्या ' वर्ण-पिण्ड'। वर्ण-पिण्डमें तीनसे भाग दे। यदि सम शेष हो तो कन्याको उत्पत्ति होती है, विषम शेष हो तो पुत्रकी उत्पत्ति होती है। यदि शून्य शेष हो तो पतिसे पहले

English

Near the leavings one should offer one pinda and proclaim his name and gotra, composed.

अध्याय १५७

श्लोक 18

भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु पूजितेषु धनेन च(१) ।विसृष्टाक्षततोयेषु गोत्रनामानुकीर्तनैः

bhuktavatsu dvijendreṣu pūjiteṣu dhanena ca(1) / visṛṣṭākṣatatoyeṣu gotranāmānukīrtanaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रीकी मृत्यु होती है और यदि प्रथम 'मात्रा- पिण्ड' में तीनसे भाग देनेपर शून्य शेष रहे तो स्त्रीसे पहले पुरुषकी मृत्यु होती है। समस्त भागमें सूक्ष्म अक्षरवाले द्रव्योंद्वारा प्रश्नको ग्रहण करके विचार करनेसे अभीष्ट फलका ज्ञान होता है॥ २--५॥

English

When the best Brahmins have eaten and been honored with wealth, with rice and water released and the gotra and name announced,

अध्याय १५७

श्लोक 19

चतुरङ्गुलविस्तारं तत्खातन्तावदन्तरं ।वितस्तिदीर्घं कर्तव्यं विकर्षूणां तथा त्रयं

caturaṅgulavistāraṃ tatkhātantāvadantaraṃ / vitastidīrghaṃ kartavyaṃ vikarṣūṇāṃ tathā trayaṃ

हिन्दी अर्थ

अब मैं शनि-चक्रका वर्णन करूँगा। शनिकी दृष्टि हो, उस लग्नका सर्वथा परित्याग

English

a pit four fingers wide, that much apart, a span long should be made; likewise three for the Vikarshus.

अध्याय १५७

श्लोक 20

विकर्षूणां समीपे च ज्वालयेज् ज्वलनत्रयं ।सोमाय वह्नये राम यमाय च समासतः

vikarṣūṇāṃ samīpe ca jvālayej jvalanatrayaṃ / somāya vahnaye rāma yamāya ca samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

कर देना चाहिए। जिस राशिमें शनि स्थित होते हैं, उससे सातवीं राशिपर उनकी पूर्ण दृष्टि रहती है, चौथी और दसवींपर आधी दृष्टि रहती है तथा चौथाई दृष्टि रहती है। शुभकर्ममें इन सबका त्याग करना चाहिए। जिस दिनका जो ग्रह अधिपति हो, उस दिनका प्रथम पहर उसी ग्रहका होता है और शेष ग्रह उस दिनके आधे-आधे पहरके

English

Near the Vikarshus one should kindle three fires: for Soma, Agni and Yama, Rama, in brief;

अध्याय १५७

श्लोक 21

जुहुयादाहुतीः सम्यक् सर्वत्रैव चतुस्त्रयः ।पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् प्राग्वदेव पृथक् पृथक्

juhuyādāhutīḥ samyak sarvatraiva catustrayaḥ / piṇḍanirvapaṇaṃ kuryāt prāgvadeva pṛthak pṛthak

हिन्दी अर्थ

अधिकारी होते हैं। दिनमें जो समय शनिके भागमें पड़ता है, उसे युद्धमें त्याग दे॥ ६-७ ३॥

English

one should properly offer oblations, everywhere four and three. One should place pindas as before, separately.

अध्याय १५७

श्लोक 22

अन्नेन दध्ना मधुना तथा मांसेन पूरयेत् ।मध्ये चेदधिमासः स्यात् कुर्यादभ्यधिकन्तु तत्

annena dadhnā madhunā tathā māṃsena pūrayet / madhye cedadhimāsaḥ syāt kuryādabhyadhikantu tat

हिन्दी अर्थ

अब मैं तुम्हें दिनमें राहुकी स्थितिका विषय बता रहा हूँ। राहु रविवारको पूर्वमें, शनिवारको वायव्यकोणमें, गुरुवारको दक्षिणमें, शुक्रवारको अग्निकोणमें, मङ्गलवारको भी अग्निकोणमें तथा बुधवारको सदा उत्तर दिशामें स्थित रहते हैं। फणि-राहु ईशान, अग्नि, नैऋत्य एवं वायव्य- कोणमें एक-एक पहर रहते हैं और युद्धमें अपने सामने खड़े हुए शत्रुको आवेष्टित करके मार

English

One should fill with rice, curds, honey and meat. If there is an intercalary month in the middle, one should do more.

अध्याय १५७

श्लोक 23

अथवा द्वादशाहेन सर्वमेतत् समापयेत् ।संवत्सरस्य मध्ये च यदि स्यादधिमासकः

athavā dvādaśāhena sarvametat samāpayet / saṃvatsarasya madhye ca yadi syādadhimāsakaḥ

हिन्दी अर्थ

डालते हैं ॥ ८-९ ३॥

English

Or one should complete all this in twelve days. If there is an intercalary month in the middle of the year,

अध्याय १५७

श्लोक 24

तदा द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिकं भवेत् ।संवत्सरे समाप्ते तु श्राद्धं श्राद्धवदाचरेत्

tadā dvādaśake śrāddhe kāryaṃ tadadhikaṃ bhavet / saṃvatsare samāpte tu śrāddhaṃ śrāddhavadācaret

हिन्दी अर्थ

अब मैं तिथि-राहुका वर्णन करूँगा। पूर्णिमाको अग्नि-कोणमें राहुकी स्थिति होती है और अमावास्याको वायव्यकोणमें । सम्मुख राहु शत्रुका नाश करनेवाले हैं। पश्चिमसे पूर्वकी ओर तीन रेखाओंका भेदन करते हुए दक्षिणसे उत्तरको ओर तीन पड़ी रेखाएँ खींचे। इस तरह प्रत्येक दिशामें तीन-तीन रेखाग्र होंगे । सूर्य जिस राशिपर स्थित हों, उसे सामनेवाली दिशामें लिखकर

English

then in the twelve-month rite more should be done. When the year is complete one should perform the ancestral rite like an ancestral rite.

अध्याय १५७

श्लोक 25

प्रेताय तत ऊर्धवं च तस्यैव पुरुषत्रये ।पिण्डान् विनिर्वपेत्तद्वच्चतुरस्तु समाहितः

pretāya tata ūrdhavaṃ ca tasyaiva puruṣatraye / piṇḍān vinirvapettadvaccaturastu samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रमशः बारहों राशियोंको प्रदक्षिण-क्रमसे उन रेखाग्रोंपर लिखे। तत्पश्चात् 'क' से लेकर 'ज' तकके अक्षरोंको सामनेकी दिशामें लिखे। 'झ' से लेकर 'द' तकके अक्षर दक्षिण दिशामें स्थित

English

For the departed, then afterward, in the three generations of him, one should place pindas, and likewise four, composed.

अध्याय १५७

श्लोक 26

सम्पूज्य दत्वा पृथिवी समाना इति चाप्यथ ।१ धनेषु चेति क॥ , ख॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ , ज॥ , ञ॥ च :प् १३२ योजयेत् प्रेतपिण्डं तु पिण्डेष्वन्येषु भार्गव

sampūjya datvā pṛthivī samānā iti cāpyatha / 1 dhaneṣu ceti ka.. , kha.. , gha.. , ṅa.. , cha.. , ja.. , ña.. ca :p 132 yojayet pretapiṇḍaṃ tu piṇḍeṣvanyeṣu bhārgava

हिन्दी अर्थ

रहें, ' ध' से लेकर “म' तकके अक्षर पूर्व दिशामें लिखे जायँ और 'य' से लेकर 'ह' तकके अक्षर उत्तर दिशामें अङ्कित हों। ये राहुके गुण या चिह्न बताये गये हैं। शुक्लपक्षमें इनका त्याग करे तथा ३०४ अग्निपुराण तिथि-राहुकी सम्मुख दृष्टिका भी त्याग करे। विष्टि (भद्रा)-के साथ महाबलौ राहु विचरण राहुकी दृष्टि सामने हो तो हानि होती है; अन्यथा करते हैं। कृष्णपक्षकी तृतीयादि तिथियोंमें विष्टि- विजय प्राप्त होती है॥ १०--१३॥ राहुकी स्थिति ईशानकोणमें होती है और सप्तमी

English

Having worshipped and given, with "Earth is equal," one should join the ghost's pinda with the other pindas, Bhargava.

अध्याय १५७

श्लोक 27

प्रेतपात्रं च पात्रेषु तथैव विनियोजयेत् ।पृथक् पृथक् प्रकर्तव्यं कर्मैतत् कर्मपात्रके

pretapātraṃ ca pātreṣu tathaiva viniyojayet / pṛthak pṛthak prakartavyaṃ karmaitat karmapātrake

हिन्दी अर्थ

अब 'विष्टि-राहु' का वर्णन करता हुँ। आदि तिथियोंमें दक्षिण दिशामें। (इसी प्रकार निम्नाङ्कित रूपसे आठ रेखाएँ खाँचे-ईशानकोणसे शुक्लपक्षकी अष्टमी आदिमें उनको स्थिति दक्षिण दिशातक, दक्षिण दिशासे वायव्यकोणतक, नैऋत्यकोणमें होती है और चतुर्थी आदिमें उत्तर वायव्यकोणसे पूर्व दिशातक, वहाँसे नैर्क्रत्यकोणतक, दिशामें) । इस तरह कृष्ण एवं शुक्लपक्षमें वायुके

English

The ghost's vessel too should be placed among the vessels. This rite is to be done separately for each in the ritual vessel.

अध्याय १५७

श्लोक 28

मन्त्रवर्जमिदं कर्म शूद्रस्य तु विधीयते ।सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्यमेवं तदा भवेत्(१)

mantravarjamidaṃ karma śūdrasya tu vidhīyate / sapiṇḍīkaraṇaṃ strīṇāṃ kāryamevaṃ tadā bhavet(1)

हिन्दी अर्थ

नैऋत्यकोणसे उत्तर दिशातक, उत्तर दिशासे आश्रित रहनेवाले सम्मुख राहु शत्रुओंका नाश अग्निकोणतक, अग्निकोणसे पश्चिम दिशातक करते हैं। विष्टि-राहुचक्रको पूर्व आदि दिशाओंमें तथा पश्चिम दिशासे ईशानकोणतक। इन रेखाओंपर इन्द्र आदि आठ दिकपालों, महाभैरव आदि आठ विष्टि-राहुचक्र इस प्रकार समझना चाहिए-

English

This rite without mantra is prescribed for a Shudra. For women the Sapindikarana should be done thus.

अध्याय १५७

श्लोक 29

श्राद्धं कुर्याच्च प्रत्यब्दं प्रेते कुम्भान्नमब्दकं ।गङ्गायाः सिकता धारा यथा वर्षति वासवे

śrāddhaṃ kuryācca pratyabdaṃ prete kumbhānnamabdakaṃ / gaṅgāyāḥ sikatā dhārā yathā varṣati vāsave

हिन्दी अर्थ

महाभैरवाँ', ब्रह्माणी आदि आठ? शक्तियों तथा सूर्य आदि आठ ग्रहोंको स्थापित करे। पूर्व आदि प्रत्येक दिशामें ब्रह्माणी आदि आठ शक्तियोंके आठ अष्टकोंकी भी स्थापना करे। दक्षिण आदि

English

One should perform the ancestral rite every year for the departed, a pot of food for a year. As the sands of the Ganga, as rain in Indra's season,

अध्याय १५७

श्लोक 30

शक्या गणयितुं लोके नत्वतीताः पितामहाः ।काले सततगे स्थैर्यं नास्ति तस्मात् क्रियां चरेत्

śakyā gaṇayituṃ loke natvatītāḥ pitāmahāḥ / kāle satatage sthairyaṃ nāsti tasmāt kriyāṃ caret

हिन्दी अर्थ

दिशाओंमें वातयोगिनीका उल्लेख करे। वायु जिस दिशामें बहती है, उसी दिशामें इन सबके साथ रहकर राहु शत्रुओंका संहार करता है अब मैं अङ्गोंको सुदूढ़ करनेका उपाय बता रहा हूँ। पुष्यनक्षत्रमें उखाड़ी हुई तथा निम्नाङ्कित अपराजिता-मन्त्रका जप करके कण्ठ अथवा भुजा आदिमें धारण की हुई शरपुंखिका ('सरफोंका'

English

can be counted in the world but not the past grandfathers; in ever-moving time there is no steadiness; therefore one should act.

अध्याय १५७

श्लोक 31

देवत्वे यातनास्थाने प्रेतः श्राद्धं कृतं लभेत् ।नोपकुर्यान्नरः शोचन् प्रेतस्यात्मन एव वा

devatve yātanāsthāne pretaḥ śrāddhaṃ kṛtaṃ labhet / nopakuryānnaraḥ śocan pretasyātmana eva vā

हिन्दी अर्थ

नामक ओषधि) विपक्षीके बाणोंका लक्ष्य बननेसे बचाती है। इसी प्रकार पुष्यमें उखाड़ी ' अपराजिता' एवं 'पाठा' नामक ओषधिको भी यदि

English

In the state of godhood or in a place of torment the ghost obtains the rite performed; a man grieving should not benefit the ghost or himself.

अध्याय १५७

श्लोक 32

भृग्वग्निपाशकाम्भोभिर्मृतानामात्मघातिनां ।पतितानां च नाशौचं विद्युच्छस्त्रहताश् च ये

bhṛgvagnipāśakāmbhobhirmṛtānāmātmaghātināṃ / patitānāṃ ca nāśaucaṃ vidyucchastrahatāś ca ye

हिन्दी अर्थ

जाय तो उन दोनोंके प्रभावसे मनुष्य तलवारके वारको बचा सकता है (अपराजिता-मन्त्र इस प्रकार है-) ३»

English

For those dead by falling from a cliff, fire, noose, poison or water, suicides and outcastes, there is no impurity, and those slain by lightning or weapon;

अध्याय १५७

श्लोक 33

यतिब्रतिब्रह्मचारिनृपकारुकदीक्षिताः ।राजाज्ञाकारिणो(२) ये च स्नायाद्वै प्रेतगाम्यपि

yatibratibrahmacārinṛpakārukadīkṣitāḥ / rājājñākāriṇo(2) ye ca snāyādvai pretagāmyapi

हिन्दी अर्थ

वञ्रप्राकारनिचिते पूर्वा दिशं बन्ध बन्ध, ३

English

ascetics, vow-keepers, students, kings, craftsmen, the initiated and those who do the king's bidding — he should bathe even when following a corpse.

अध्याय १५७

श्लोक 34

मैथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते ।द्विजं न निर्हरेत्(३) प्रेतं शूद्रेण तु कथञ्चन

maithune kaṭadhūme ca sadyaḥ snānaṃ vidhīyate / dvijaṃ na nirharet(3) pretaṃ śūdreṇa tu kathañcana

हिन्दी अर्थ

प्रेतभूतगन्धर्वादयो ये केचिदुपद्रवास्तेभ्यो रक्ष रक्ष, मोटि मोटि, सटावलिवज्राग्नि वज्प्राकारे हुँ फट्,

English

After intercourse and in the smoke of a funeral pile immediate bathing is prescribed. A Brahmin should not carry a corpse by a Shudra in any way;

अध्याय १५७

श्लोक 35

न च शूद्रं द्विजेनापि तयोर्दोषो हि जायते(४) ।अनाथविप्रप्रेतस्य वहनात् स्वरगलोकभाक्

na ca śūdraṃ dvijenāpi tayordoṣo hi jāyate(4) / anāthaviprapretasya vahanāt svaragalokabhāk

हिन्दी अर्थ

ग्रहपीड़ा, ज्वर आदिको पीड़ा तथा भूतबाधा आदिके निवारण-इन सभी कर्मोमें इस मन्त्रका उपयोग करना चाहिए

English

nor a Shudra by a Brahmin; fault arises for both. By carrying the corpse of a helpless Brahmin one shares the heavenly world;

अध्याय १५७

श्लोक 36

१ कार्यमेव तथा भवेदिति छ॥ , ङ॥ , ञ॥ च ।कार्यमेतत्तथा भवेदिति झ॥ २ राजाज्ञाकारका इति ट॥ ३ न निर्दहेदिति ख॥ ४ तयोर्दोषो ऽभिजायते इति ङ॥ :प् १३३ सङ्ग्रामे जयमाप्नोति प्रेते ऽनाथे च काष्ठदः ।सङ्कल्प्य बान्धवं प्रेतमपसव्येन तां चितिं

1 kāryameva tathā bhavediti cha.. , ṅa.. , ña.. ca / kāryametattathā bhavediti jha.. 2 rājājñākārakā iti ṭa.. 3 na nirdahediti kha.. 4 tayordoṣo 'bhijāyate iti ṅa.. :p 133 saṅgrāme jayamāpnoti prete 'nāthe ca kāṣṭhadaḥ / saṅkalpya bāndhavaṃ pretamapasavyena tāṃ citiṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें “मन्त्रौषधि आदिका वर्णन' नामक एक सौ बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ कुब्जिका-सम्बन्धी न्यास एवं पूजनको विधि

English

he gains victory in battle; and one who gives wood for a helpless corpse. Having designated the kinsman ghost, with the left-turned circuit of the pyre,

अध्याय १५७

श्लोक 37

परिक्रम्य ततः स्नानं कुर्युः सर्वे सवाससः ।प्रेताय च तथा दद्युस्त्रींस्त्रींश् चैवोदकाञ्जलीन्

parikramya tataḥ snānaṃ kuryuḥ sarve savāsasaḥ / pretāya ca tathā dadyustrīṃstrīṃś caivodakāñjalīn

हिन्दी अर्थ

महादेवजी कहते हैं-स्कन्द!। अब मैं कुब्जिकाकी क्रमिक पूजाका वर्णन करूँगा, जो समस्त मनोरथोंको सिद्ध करनेवाली है। ' कुब्जिका' वह शक्ति है, जिसकी सहायतासे राज्यपर स्थित

English

all should bathe with their clothes; they should give the ghost three handfuls of water each,

अध्याय १५७

श्लोक 38

द्वार्यश्मनि पदं दत्वा प्रविशेयुस् तथा गृहं ।अक्षतान्निक्षिपेद्वह्नौ निम्बपत्रं विदश्य च

dvāryaśmani padaṃ datvā praviśeyus tathā gṛhaṃ / akṣatānnikṣipedvahnau nimbapatraṃ vidaśya ca

हिन्दी अर्थ

हुए देवताओंने अस्त्र-शस्त्रादिसे असुरोंपर विजय पायी है मायाबीज 'हीं' तथा हृदयादि छः मन्त्रोंका क्रमशः गुह्याङ्ग एवं हाथमें न्यास करे। 'काली-

English

having placed the foot on a stone at the door they should enter the house; one should throw rice in the fire, having bitten a neem leaf;

अध्याय १५७

श्लोक 39

पृथक् शयीरन् भूमौ च क्रीतलब्धाशनो भवेत् ।एकः पिण्दो दशाहे तु श्मश्रुकर्मकरः शुचिः

pṛthak śayīran bhūmau ca krītalabdhāśano bhavet / ekaḥ piṇdo daśāhe tu śmaśrukarmakaraḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

काली'यह हृदय मन्त्र है। “दुष्ट चाण्डालिका '-- यह शिरोमन्त्र है। 'हीं स्फेंह स ख क छ ड ओंकारो भेरवः।' यह शिखा- सम्बन्धी मन्त्र है ' भेलखी दूती'- यह कवच-

English

they should sleep separately on the ground, and eat bought or obtained food. One pinda on the tenth day; the shaven one is pure.

अध्याय १५७

श्लोक 40

सिद्धार्थकैस्तिलैर् विद्वान् मज्जेद्वासोपरं दधत्(१) ।अजातदन्ते तनये शिशौ गर्भस्रुते तथा

siddhārthakaistilair vidvān majjedvāsoparaṃ dadhat(1) / ajātadante tanaye śiśau garbhasrute tathā

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धी मन्त्र है। ' रक्तचण्डिका'- यह नेत्र- सम्बन्धी मन्त्र है तथा 'गुह्यकुन्जिका' यह अस्त्र-सम्बन्धी मन्त्र है। अङ्गो और हाथोंमें इनका न्यास करके मण्डलमें यथास्थान इनका १. 'मन्त्र-महोदधि'१। ५४ में आठ भैरवोंके नाम इस प्रकार आये हैं-असिताङ्गभैरव, रुरुभैरव, चण्डभैरव (या कालभैरव),

English

The wise should bathe with mustard and sesame, wearing another cloth. For a child without teeth, an infant, or in miscarriage

अध्याय १५७

श्लोक 41

कार्यो नैवाग्निसंस्कारो नैव चास्योदकक्रिया ।चतुर्थे च दिनेकार्यस् तथास्थ्नां चैव सञ्चयः

kāryo naivāgnisaṃskāro naiva cāsyodakakriyā / caturthe ca dinekāryas tathāsthnāṃ caiva sañcayaḥ

हिन्दी अर्थ

२. अध्याय १४३ के छठे श्लोकमें ब्रह्माणी आदि आठ शक्तियोंके नाम इस प्रकार आये हैं -ब्रह्माणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, माहेन्द्री, चामुण्डा तथा चण्डिका। अध्याय १४४ के ३१वें श्लोकमें “चण्डिका'की जगह “महालक्ष्मी 'का उल्लेख हुआ है।

English

there is no cremation nor water-rite; on the fourth day and the gathering of bones should be done.

अध्याय १५७

श्लोक 42

अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शो विधीयते

asthisañcayanādūrdhvamaṅgasparśo vidhīyate //

हिन्दी अर्थ

पूजन करना चाहिए॥ २-३ ३ ॥ मण्डलके अग्निकोणमें कूर्च बीज (हूं), ईशानकोणमें शिरोमन्त्र (स्वाहा), नैऋत्यकोणमें शिखामन्त्र (वषट्), वायव्यकोणमें कवचमन्त्र (हुम्), मध्यभागम् नेत्रमन्त्र (वौषट्) तथा मण्डलकी

English

After the gathering of bones, touching the limbs is prescribed.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 157
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.