Agni Purana· Agni Purāṇa
173
अध्याय 173 / 381

Adhyaya 173

54 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ54 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १७३

श्लोक 1

प्रायश्चित्तं अग्निर् उवाच प्रायश्चित्तं ब्रह्णोक्तं वक्ष्ये पापोपशान्तिदं ।स्यात् प्राणवियोगफलो व्यापारो हननं स्मृतं

prāyaścittaṃ agnir uvāca prāyaścittaṃ brahṇoktaṃ vakṣye pāpopaśāntidaṃ / syāt prāṇaviyogaphalo vyāpāro hananaṃ smṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

“आश्रम-धर्म' कहा गया है। जैसे भिन्न-पिण्डादिकका विधान होता है। जो विधि दोनोंके निमित्तसे प्रवर्तित होती है, उसको 'नैमित्तिक' मानना चाहिए। जैसे प्रायश्चित्तका विधान होता है॥ १--३ ३ ॥ राजन्! ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ और

English

I shall describe the expiation as told by Brahma that would alleviate the sin. That action which results in the separa¬ tion of the soul from the body (death) is known to be killing.

अध्याय १७३

श्लोक 2

रागाद् द्वेषात् प्रमादाच्च स्वतः परत एव वा ।ब्राह्मणं घातयेद्यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः

rāgād dveṣāt pramādācca svataḥ parata eva vā / brāhmaṇaṃ ghātayedyastu sa bhavedbrahmaghātakaḥ

हिन्दी अर्थ

संन्यासी -इनसे सम्बन्धित धर्म 'आश्रम-धर्म' माना गया है। दूसरे प्रकारसे भी धर्मके पाँच भेद होते हैं। षाड्गुण्य (संधि-विग्रह आदि)-के अभिधानमें जिसको प्रवृत्ति होती है, वह ' दृष्टार्थ'

English

One who kills a brahmin on account of anger, hate or by one's own or other's fault, would become a killer of a brahmin.

अध्याय १७३

श्लोक 3

बहूनामेककार्याणां सर्वेषां शस्त्रधारिणां ।यद्येको घातकस्तत्र सर्वे ते घातकाः स्मृताः

bahūnāmekakāryāṇāṃ sarveṣāṃ śastradhāriṇāṃ / yadyeko ghātakastatra sarve te ghātakāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

बतलाया गया है। उसके तीन भेद होते हैं। कहते हैं। इसके सिवा 'उभयार्थक व्यवहार ',

English

If a brahmin dies on account of being censured or beaten or is hurt by means of wealth that person (who caused death) is said to be the killer of that person.

अध्याय १७३

श्लोक 4

आक्रोशितस्ताडितो वा धनैव्वा परिपीडितः ।१ ततः कर्माणीति ख॥ , ग॥ , घ॥ , छ॥ च :प् १८४ यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्मघातकं

ākrośitastāḍito vā dhanaivvā paripīḍitaḥ / 1 tataḥ karmāṇīti kha.. , ga.. , gha.. , cha.. ca :p 184 yamuddiśya tyajet prāṇāṃstamāhurbrahmaghātakaṃ

हिन्दी अर्थ

यज्ञमूलक धर्मके अङ्ग कहे गये हैं। वेदमें धर्मका जिस प्रकार प्रतिपादन किया गया है, स्मृतिमें भी वैसे ही है। कार्यके लिये स्मृति वेदोक्त धर्मका अनुवाद करती है--ऐसा मनु आदिका मत है।

English

An appellation of Lord in his manifestation as lord Kffpa,

अध्याय १७३

श्लोक 5

औषधाद्युपकारे तु न पापं स्यात् कृते मृते ।पुत्रं शिष्यन्तथा भार्यां शासते न मृते ह्य् अघं

auṣadhādyupakāre tu na pāpaṃ syāt kṛte mṛte / putraṃ śiṣyantathā bhāryāṃ śāsate na mṛte hy aghaṃ

हिन्दी अर्थ

इसलिये स्मृतियोंमें उक्त धर्म वेदोक्त धर्मका दृष्टार्थ अथवा फलार्थ है, यह राजर्षि मनुका सिद्धान्त है

English

One should examine carefully the place, time, age, ability and sin and lay down expiation when no expiation has been indicated.

अध्याय १७३

श्लोक 6

देशं कालञ्च यः शक्तिं पापञ्चावेक्ष्य यत्नतः ।प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यत्र चोक्ता ब निष्कृतिः(१)

deśaṃ kālañca yaḥ śaktiṃ pāpañcāvekṣya yatnataḥ / prāyaścittaṃ prakalpyaṃ syādyatra coktā ba niṣkṛtiḥ(1)

हिन्दी अर्थ

निम्नलिखित अड़तालीस संस्कारोंसे सम्पन्न मनुष्य ब्रह्मलोकको प्राप्त होता है -(१) गर्भाधान, (२) पुंसवन, (३) सीमन्तोन्नयन, (४) जातकर्म, (५) नामकरण, (६) अन्नप्राशन, (७) चूडाकर्म,

English

One should give up his life at once for the sake of a cow or a brahmin. One gets free from (the sin of) killing a brahmin by throwing himself into the fire.

अध्याय १७३

श्लोक 7

गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा सद्यः प्राणान् परित्यजेत् ।प्रास्येदात्मानमग्नौ वा मुच्यते ब्रह्महत्यया

gavārthe brāhmaṇārthe vā sadyaḥ prāṇān parityajet / prāsyedātmānamagnau vā mucyate brahmahatyayā

हिन्दी अर्थ

(८) उपनयन-संस्कार, (९-१२) चार वेदत्रत सहधर्मिणी-संयोग (विवाह), (१५-१९) पञ्चयज्ञ-देवयज्ञ, पितृयज्ञ, मनुष्ययज्ञ, भूतयज्ञ तथा ब्रह्मयज्ञ, (२०-२६) सात पाक-यज्ञ-संस्था, (२७-३४) अष्टका-अष्टकासहित तीन पार्वण

English

One who kills a brahmin should hold the skull on the banner and seek alms proclaiming the act (done by him) for twelve days, eating moderately. He would become pure.

अध्याय १७३

श्लोक 8

शिरःकपाली ध्वजवान् भैक्षाशी कर्म वेदयन् ।ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात्

śiraḥkapālī dhvajavān bhaikṣāśī karma vedayan / brahmahā dvādaśābdāni mitabhuk śuddhimāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

(३५-४१) सात हविर्यज्ञ-संस्था-अग्न्याधेय, अग्निहोत्र, दर्श-पौर्णमास, चातुर्मास्य, आग्रहायणेष्टि,

English

A man who had killed a brahmin becomes pure by doing good deeds for six years. Twofold (expiation) is laid down for a motivated action as that of an unmotivated one.

अध्याय १७३

श्लोक 9

षड्भिर्वर्षैः शुद्धचारी ब्रह्महा पूयते नरः ।विहितं यदकामा मां कामात्तु द्विगुणं स्मृतं

ṣaḍbhirvarṣaiḥ śuddhacārī brahmahā pūyate naraḥ / vihitaṃ yadakāmā māṃ kāmāttu dviguṇaṃ smṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

सोम-संस्था-अग्निष्टोम, अत्यग्निष्टोम, उक्थ्य, आठ आत्मगुण हैं-दया, क्षमा, अनसूया,

English

One who has drunk water belonging to a canddla should practise a vow for six days. One should practise sdntapana for having drunk water from the well or vessel belonging to a cdndla.

अध्याय १७३

श्लोक 10

प्रायश्चित्तं प्रवृत्तस्य बधे स्यात्तु(२) त्रिवार्षिकं ।ब्रह्मघ्नि क्षत्रे द्विगुणं विट्च्छूद्रे द्विगुणं त्रिधा

prāyaścittaṃ pravṛttasya badhe syāttu(2) trivārṣikaṃ / brahmaghni kṣatre dviguṇaṃ viṭcchūdre dviguṇaṃ tridhā

हिन्दी अर्थ

अनायास, माङ्गल्य, अकार्पण्य, अस्पृहा तथा शौच । जो इन गुणोंसे युक्त होता है, वह परमधाम (स्वर्ग)-को प्राप्त करता है॥ ९-१७ ३ ॥

English

One should practise cindriyam for having eaten food from a man belonging to the lowest caste. (If one had eaten food) at the house of a SUdra at the time of distress, he becomes pure by means of repentance.

अध्याय १७३

श्लोक 11

अन्यत्र विप्रे सकलं पादोनं क्षत्रिये मतं ।वैश्ये ऽर्धपादं क्षत्रे स्याद्वृद्धस्त्रीबालरोगिषु

anyatra vipre sakalaṃ pādonaṃ kṣatriye mataṃ / vaiśye 'rdhapādaṃ kṣatre syādvṛddhastrībālarogiṣu

हिन्दी अर्थ

स्नान और भोजन-इन छः कार्योंको करते समय मौन धारण करना चाहिए। दान को हुई वस्तुका पुनः दान, पृथक्पाक, घृतके साथ जल पीना, दूधके साथ जल पीना, रात्रिमें जल पीना, दाँतसे नख आदि काटना एवं बहुत गरम जल पीना-इन सात बातोंका परित्याग कर देना चाहिए। स्नानके पश्चात् पुष्पचयन न करे; क्योंकि वे पुष्प देवताके चढ़ानेयोग्य नहीं माने गये हैं।

English

The expiation for having eaten the prohibited food is fasting. One should do the Siiuka expiation (/iSucdndrdyana) for having eaten bhustfna (a kind of fragrant grass) and garlic.

अध्याय १७३

श्लोक 12

तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतं ।वैश्ये ऽष्टमांशो वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः

turīyo brahmahatyāyāḥ kṣatriyasya badhe smṛtaṃ / vaiśye 'ṣṭamāṃśo vṛttasthe śūdre jñeyastu ṣoḍaśaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि कोई अन्यगोत्रीय असम्बन्धी पुरुष किसी मृतकका अग्नि-संस्कार करता है तो उसे दस दिनतक पिण्ड तथा उदक-दानका कार्य भी पूर्ण करना चाहिए। जल, तृण, भस्म, द्वार एवं

English

One who has eaten prohibited food and remnant of food eaten by women and a iHdra and prohibited flesh should drink milk for seven nights.

अध्याय १७३

श्लोक 13

अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ।पञ्चगव्यं पिवेद्गोघ्नो मासमासीत संयतः

apraduṣṭāṃ striyaṃ hatvā śūdrahatyāvrataṃ caret / pañcagavyaṃ pivedgoghno māsamāsīta saṃyataḥ

हिन्दी अर्थ

मार्ग-इनको बीचमें रखकर जानेसे पङ्किदोष नहीं माना जाता। भोजनके पूर्व अनामिका और अङ्गुष्ठके संयोगसे पञ्चप्राणोंको आहुतियाँ देनी चाहिए॥ १८--२२॥ इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणे 'वणाश्रिमधर्म आदिका वर्णन नामक एक सौ छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

If a hrahmaedri (student) or an ascetic or one who has undertaken a vow (drinks) wine and eats flesh while he is impure due to the death (of a person) or birth (of a child), he should do the expiation (known as) prdjspatya.

अध्याय १७३

श्लोक 14

गोष्ठे शयो गो ऽनुगामी गोप्रदानेन शुद्ध्यति ।कृच्छ्रञ्चैवातिकृच्छ्रं वा पादह्रासो नृपादिषु

goṣṭhe śayo go 'nugāmī gopradānena śuddhyati / kṛcchrañcaivātikṛcchraṃ vā pādahrāso nṛpādiṣu

हिन्दी अर्थ

ग्रहोंके अयुत-लक्ष-कोटि हवनोंका वर्णन

English

The first series of ceremonies collectively offered on the 1st, 3rd, 5th, 7th, 9th and 1 1 th days after the death of a person. »

अध्याय १७३

श्लोक 15

अतिवृद्धामतिकृशामतिबालाञ्च रोगिणीं ।१ न संस्कृतिरिति छ॥ २ बधे ऽस्य तु इति छ॥ :प् १८५ हत्वा पूर्वविधानेन चरेदर्धव्रतं द्विजः

ativṛddhāmatikṛśāmatibālāñca rogiṇīṃ / 1 na saṃskṛtiriti cha.. 2 badhe 'sya tu iti cha.. :p 185 hatvā pūrvavidhānena caredardhavrataṃ dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं— वसिष्ठ! अब मैं शान्ति, समृद्धि एवं विजय आदिको प्राप्तिके निमित्त ग्रहयज्ञका पुनः वर्णन करता हूँ। ग्रहयज्ञ “कोटिहोमात्मक'के भेदसे तीन प्रकारका होता है। अग्निकुण्डसे ईशानकोणमें निर्मित वेदिकापर मण्डल (अष्टदलपदा) बनाकर उसमें ग्रहोंका आवाहन करे। उत्तर दिशामें गुरु, ईशानकोणमें

English

A person who had stolen gold or drunk wine or killed a brahmin or cohabited the wife of the preceptor or committed theft or drunk wine should practise kfcchra for a year.

अध्याय १७३

श्लोक 16

ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या दद्याद्धेमतिलदिकं ।मुष्टिचपेटकीलेन तथा शृङ्गादिमोटने

brāhmaṇān bhojayecchaktyā dadyāddhematiladikaṃ / muṣṭicapeṭakīlena tathā śṛṅgādimoṭane

हिन्दी अर्थ

बुध, पूर्वदलमें शुक्र, आग्नेयमें चन्द्रमा, दक्षिणमें भौम, मध्यभागमें सूर्य, पश्चिममें शनि, नैऋत्यमें राहु और वायव्यमें केतुको अङ्कित करे। शिव, पार्वती, कार्तिकेय, विष्णु, ब्रह्मा, इन्द्र, यम, काल

English

(One who steals) gems, pearls and corals, copper, silver, iron, bronze and stones should eat little quantity of food for twelve days.

अध्याय १७३

श्लोक 17

लगुडादिप्रहारेण गोबधं तत्र निर्दिशेत् ।दमेन दामने चैव शकटादौ च योजने

laguḍādiprahāreṇa gobadhaṃ tatra nirdiśet / damena dāmane caiva śakaṭādau ca yojane

हिन्दी अर्थ

और चित्रगुप्त-ये अधिदेवता' कहे गये हैं। अग्नि, वरुण, भूमि, विष्णु, इन्द्र, शचीदेवी, प्रजापति, सर्प और ब्रह्मा-ये क्रमशः “प्रत्यधिदेवता' हैं। गणेश, दुर्गा, वायु, आकाश विष्णुधर्मात्तरपुराणमें शिव आदिको 'प्रत्यधिदेवता' और अरुण आदिको ' अधिदेवता' माना गया है। उक्त पुराणमें अग्निके

English

The expiation for abduction of men or women or taking possession of lands or houses or wells or tanks is said to be edndri yarn.

अध्याय १७३

श्लोक 18

स्तम्भशृङ्खलपाशैर् वा मृते पादोनमाचरेत् ।काष्ठे शान्तपनं कुर्यात् प्राजापत्यन्तु लोष्ठके

stambhaśṛṅkhalapāśair vā mṛte pādonamācaret / kāṣṭhe śāntapanaṃ kuryāt prājāpatyantu loṣṭhake

हिन्दी अर्थ

स्थानपर अरुण 'अधिदेवता' माने गये हैं।

English

The five things got from a cow are the purification for the stealing of eatables, food, vehicle, bed, seat, flowers, roots and fruits.

अध्याय १७३

श्लोक 19

तप्तकृच्छ्रन्तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकं ।मार्जारगोधानकुलमण्डूकश्वपतत्रिणः

taptakṛcchrantu pāṣāṇe śastre cāpyatikṛcchrakaṃ / mārjāragodhānakulamaṇḍūkaśvapatatriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा अश्विनीकुमार -ये 'कर्म-साद्गुण्य-देवता' हैं। इन सबका वैदिक बीज-मन्त्रोसे यजन करे। शमी, दूर्वा तथा कुशा-ये क्रमशः नवग्रहोंकी समिधाएँ हैं । इनको मधु, घृत एवं दधिसे संयुक्त करके शतसंख्यामें आठ बार होम करना चाहिए। एक, आठ और चार कुम्भ पूर्ण करके पूर्णाहुति

English

One should not take food for three nights (for having stolen) the grass, wood, tree, dry food, jaggery, dress, hide and flesh.

अध्याय १७३

श्लोक 20

हत्वा त्र्यहं पिवेत् क्षीरं कृच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् ।व्रतं रहस्ये रहसि प्रकाशे ऽपि प्रकाशकं

hatvā tryahaṃ pivet kṣīraṃ kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ caret / vrataṃ rahasye rahasi prakāśe 'pi prakāśakaṃ

हिन्दी अर्थ

एवं वसुधारा दे। फिर ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। यजमानका चार कलशोंके जलसे मन्त्रोच्वारणपूर्वक अभिषेक करे। (अभिषेकके समय यों कहना चाहिए) “ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर आदि

English

Having killed, one should drink milk for three days and perform Krichchhra and Chandrayana. A vow done in secret and in open is a revealer;

अध्याय १७३

श्लोक 21

प्राणायामशतं कार्यं सर्वपापापनुत्तये ।पानकं द्राक्षमधुकं खार्जरन्तालमैक्षवं

prāṇāyāmaśataṃ kāryaṃ sarvapāpāpanuttaye / pānakaṃ drākṣamadhukaṃ khārjarantālamaikṣavaṃ

हिन्दी अर्थ

भगवान् संकर्षण, प्रद्युम्न और अनिरुद्ध तुम्हें विजय प्रदान करें। देवराज इन्द्र, भगवान् अग्नि, शिव, ब्रह्मा, शेषनाग एवं समस्त दिक्पाल सदा तुम्हारी रक्षा करें। कीर्ति, लक्ष्मी, धृति, मेधा,

English

a hundred breath-controls should be done for removal of all sin. Drinks: of grapes, madhuka, date, palm, sugarcane,

अध्याय १७३

श्लोक 22

मध्वीकं टङ्कमाध्वीकं मैरेयं(?) नारिकेलजं ।न मद्यान्यपि मद्यानि पैष्टी मुख्या सुरा स्मृता

madhvīkaṃ ṭaṅkamādhvīkaṃ maireyaṃ(?) nārikelajaṃ / na madyānyapi madyāni paiṣṭī mukhyā surā smṛtā

हिन्दी अर्थ

शान्ति, तुष्टि और कान्ति-ये लोक-जननी धर्मकी पत्नियाँ तुम्हारा अभिषेक करें। आदित्य, चन्द्रमा,

English

of honey, tanka, madhvika, maireya (?), coconut; the others are not intoxicants; the flour-made liquor is declared chief.

अध्याय १७३

श्लोक 23

त्रैवर्णस्य निषिद्धानि पीत्वा तप्त्वाप्यपः शुचिः ।कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि

traivarṇasya niṣiddhāni pītvā taptvāpyapaḥ śuciḥ / kaṇān vā bhakṣayedabdaṃ piṇyākaṃ vā sakṛnniśi

हिन्दी अर्थ

केतु—ये ग्रह परितृप्त होकर तुम्हारा अभिषेक करें। मनु, गौएँ, देवमाताएँ, देवाङ्गनाएँ, वृक्ष, नाग, हैत्य, अप्सराओंके समूह, अस्त्र-शस्त्र, राजा, वाहन, ओषधियाँ, रत्न, काल-विभाग, नदी-नद,

English

Having drunk what is forbidden to the three castes one should be purified by drinking hot water; or one should eat grain-bits for a year, or oil-cake once at night;

अध्याय १७३

श्लोक 24

सुरापाणापनुत्यर्थं बालवामा जटी ध्वजी ।अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च

surāpāṇāpanutyarthaṃ bālavāmā jaṭī dhvajī / ajñānāt prāśya viṇmūtraṃ surāsaṃspṛṣṭameva ca

हिन्दी अर्थ

अभीष्ट कामनाओंको सिद्धिके लिये तुम्हारा

English

for removal of drinking liquor, with child's tuft, matted hair, banner; having unknowingly eaten feces, urine, or what is touched by liquor,

अध्याय १७३

श्लोक 25

पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ।मद्यमाण्डस्थिता आपः पीत्वा सप्तदिनं व्रती

punaḥ saṃskāramarhanti trayo varṇā dvijātayaḥ / madyamāṇḍasthitā āpaḥ pītvā saptadinaṃ vratī

हिन्दी अर्थ

“ कपिले सर्वदेवानां यस्माद्वासुदेवस्य

English

the three twice-born castes deserve sacrament again. Having drunk water kept in a liquor vessel a vower for seven days;

अध्याय १७३

श्लोक 26

चाण्डालस्य तु पानीयं पीत्वा स्यात् षड्दिनं व्रती ।चण्डालकूपभाण्डेषु पीत्वा शान्तपनं चरेत्

cāṇḍālasya tu pānīyaṃ pītvā syāt ṣaḍdinaṃ vratī / caṇḍālakūpabhāṇḍeṣu pītvā śāntapanaṃ caret

हिन्दी अर्थ

कर्माणि तवाधीनानि

English

having drunk a Chandala's water, a vower for six days; having drunk from a Chandala's well or vessels one should perform Shantapana;

अध्याय १७३

श्लोक 27

पञ्चगव्यं त्रिरान्ते पीत्वा चान्त्यजलं द्विजः ।मत्स्यकण्टकशम्बूकशङ्खशुक्तिकपर्दकान्

pañcagavyaṃ trirānte pītvā cāntyajalaṃ dvijaḥ / matsyakaṇṭakaśambūkaśaṅkhaśuktikapardakān

हिन्दी अर्थ

अभिषेक करें'॥ १--१७ ३ ॥ तदनन्तर यजमान अलंकृत होकर सुवर्ण, गौ, अन्न और भूमि आदिका निम्नाङ्कित मन्त्रोंसे दान करे--'कपिले रोहिणि! तुम समस्त देवताओंकी पूजनीया, तीर्थमयी तथा देवमयी हो; अतः मुझे

English

having drunk the five cow-products after three nights, a twice-born who has drunk outcaste water; fish-bone, shell, conch, oyster, cowrie

अध्याय १७३

श्लोक 28

पीत्वा नवोदकं चैव पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ।शवकूपोदकं पीत्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति

pītvā navodakaṃ caiva pañcagavyena śuddhyati / śavakūpodakaṃ pītvā trirātreṇa viśuddhyati

हिन्दी अर्थ

शान्ति प्रदान करो ।' शङ्ख ! तुम पुण्यमय पदार्थोमें पुण्यस्वरूप हो, मङ्गलोंके भी मङ्गल हो, तुम सदा विष्णुके द्वारा धारण किये जाते हो, अतएव मुझे शान्ति दो'। धर्म! आप वृषरूपसे स्थित

English

and fresh water — he is purified by the five cow-products. Having drunk water from a corpse's well he is purified in three nights.

अध्याय १७३

श्लोक 29

अन्त्यावसायिनामन्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।आपत्काले शूद्रगृहे मनस्तापेन शुद्ध्यति

antyāvasāyināmannaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret / āpatkāle śūdragṛhe manastāpena śuddhyati

हिन्दी अर्थ

होकर जगतूको आनन्द प्रदान करते हैं। आप अष्टमूर्ति शिवके अधिष्ठान हैं, अतः मुझे शान्ति दीजियेः “सुवर्ण! हिरण्यगर्भके गर्भमें तुम्हारी स्थिति है। तुम अग्निदेवके वीर्यसे उत्पन्न तथा अनन्त पुण्यफल वितरण करनेवाले हो, अतः मुझे शान्ति प्रदान करो। पीताम्बर-युगल भगवान्

English

Having eaten the food of the lowest outcastes one should perform Chandrayana. In time of calamity in a Shudra's house one is purified by remorse;

अध्याय १७३

श्लोक 30

शूद्रभाजनभुक् विप्रः पञ्चगव्यादुपोषितः ।कन्दुपक्वं स्नेहपक्वं स्नेहं च दधिशक्तवः

śūdrabhājanabhuk vipraḥ pañcagavyādupoṣitaḥ / kandupakvaṃ snehapakvaṃ snehaṃ ca dadhiśaktavaḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवको अत्यन्त प्रिय है; अतः इसके प्रदानसे भगवान् श्रीहरि मुझे शान्ति दें'। अश्व! तुम स्वरूपसे विष्णु हो; क्योंकि तुम अमृतके साथ उत्पन्न हुए हो। तुम सूर्य-चन्द्रका सदा संवहन

English

a Brahmin eating from a Shudra's vessel, fasting, with the five cow-products; food cooked in a pan, in oil, oil, curds and barley meal

अध्याय १७३

श्लोक 31

शूद्रादनिन्द्यान्येतानि गुडक्षीररसादिकं ।अस्नातभुक् चोपवासी दिनान्ते तु जपाच्छुचिः

śūdrādanindyānyetāni guḍakṣīrarasādikaṃ / asnātabhuk copavāsī dinānte tu japācchuciḥ

हिन्दी अर्थ

करते हो; अतः मुझे शान्ति दो। पृथिवी! तुम समग्ररूपमें धेनुरूपिणी हो। तुम केशवके समान समस्त पापोंका सदा अपहरण करती हो । इसलिये मुझे शान्ति प्रदान करो”। लौह! हल और आयुध आदि कार्य सर्वदा तुम्हरे अधीन हैं, अतः मुझे शान्ति दो“

English

are not blamable from a Shudra; jaggery, milk, juices and the like. One who eats unbathed or fasts is purified at the day's end by repetition;

अध्याय १७३

श्लोक 32

मूत्रोच्चार्यशुचिर्भुक्त्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति ।केशकीटावपन्नं च पादस्पृष्टञ्च कामतः

mūtroccāryaśucirbhuktvā trirātreṇa viśuddhyati / keśakīṭāvapannaṃ ca pādaspṛṣṭañca kāmataḥ

हिन्दी अर्थ

'छाग! तुम यज्ञोंके अङ्गरूप होकर स्थित हो। तुम अग्निदेवके नित्य वाहन हो; अतएव

English

having urinated and eaten while unclean he is purified in three nights. What has hair, insects or fallen on it, touched by the foot willingly,

अध्याय १७३

श्लोक 33

भ्रूणघ्नावेक्षित्तं चैव सस्पृष्टं वाप्युदक्यया ।काकाद्यैर् अवलीढं च शुनासंस्पृष्टमेव च

bhrūṇaghnāvekṣittaṃ caiva saspṛṣṭaṃ vāpyudakyayā / kākādyair avalīḍhaṃ ca śunāsaṃspṛṣṭameva ca

हिन्दी अर्थ

पूजनीयासि रोहिणि। तीर्थदेवमयी यस्मादतः शान्तिं प्रयच्छ मे पुण्यस्त्वं शङ्ख पुण्यानां मङ्गलानां च मङ्गलम् । विष्णुना विधृतो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

English

seen by a killer of an embryo, or touched by a menstruating woman, licked by crows and the like, touched by a dog,

अध्याय १७३

श्लोक 34

गवाद्यैर् अन्नमाघ्रातं भुक्त्वा त्र्यहमुपावसेत् ।रेतोविण्मूत्रभक्षी तु प्राजापत्यं समाचरेत्

gavādyair annamāghrātaṃ bhuktvā tryahamupāvaset / retoviṇmūtrabhakṣī tu prājāpatyaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

जगदानन्दकारकः । अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः

English

food smelled by cows and the like — having eaten one should fast three days. One who eats semen, feces or urine should perform Prajapatya.

अध्याय १७३

श्लोक 35

चान्द्रायण नवश्राद्धे पराको मासिके मतः ।पक्षत्रये ऽतिकृच्छ्रं स्यात् षण्मासे कृच्छ्रमेव च

cāndrāyaṇa navaśrāddhe parāko māsike mataḥ / pakṣatraye 'tikṛcchraṃ syāt ṣaṇmāse kṛcchrameva ca

हिन्दी अर्थ

वल्लभम् । प्रदानात्तस्य वै विष्णुरतः शान्तिं प्रयच्छ मे धेनुः केशवसंनिभा । सर्वपापहरा नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

English

Chandrayana in the new first rite; Paraka in the monthly; in three fortnights Atikrichchhra; in six months Krichchhra;

अध्याय १७३

श्लोक 36

आब्दिके पादकृच्छ्रं स्यादेकाहः पुनराव्दिके ।पूर्वेद्युर्वार्षिकं श्राद्धं परेद्युः पुनराव्दिकं

ābdike pādakṛcchraṃ syādekāhaḥ punarāvdike / pūrvedyurvārṣikaṃ śrāddhaṃ paredyuḥ punarāvdikaṃ

हिन्दी अर्थ

मुझे शान्तिसे संयुक्त करो'। चौदहों भुवन गौओंके अङ्गोमें अधिष्ठित हैं । इसलिये मेरा इहलोक और परलोकमें भी मङ्गल हो'। जैसे केशव और शिवकी शय्या अशून्य है, उसी प्रकार शय्यादानके

English

in the yearly a quarter Krichchhra; one day in the repeated yearly; the yearly rite the day before, the repeated yearly the day after.

अध्याय १७३

श्लोक 37

निषिद्धभक्षणे भुक्ते प्रायश्चित्तमुपोषणं ।भूस्तृणं लशुनं भुक्त्वा(१) शिशुकं कृच्छ्रमाचरेत्(२)

niṣiddhabhakṣaṇe bhukte prāyaścittamupoṣaṇaṃ / bhūstṛṇaṃ laśunaṃ bhuktvā(1) śiśukaṃ kṛcchramācaret(2)

हिन्दी अर्थ

प्रभावसे जन्म-जन्ममें मेरी शय्या भी अशून्य रहे? । जैसे सभी रत्नोंमें समस्त देवता प्रतिष्ठित हैं, उसी प्रकार वे देवता रत्नदानके उपलक्ष्यमें मुझे शान्ति प्रदान करेँ। अन्य दान भूमिदानकी सोलहवीं कलाके समान भी नहीं हैं, इसलिये भूमिदानके प्रभावसे मेरे पाप शान्त हो

English

For eating forbidden food the atonement is fasting. Having eaten earth grass or garlic, one should perform the child's Krichchhra.

अध्याय १७३

श्लोक 38

१ लशुनं गृञ्जनं भुक्त्वेति ङ॥ २ शिशुकृच्छ्रं समाचरेदिति ख॥ :प् १८७ अभोज्यानान्तु भुक्त्वान्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च ।जग्ध्वा मांसमभक्ष्यञ्च सप्तरात्रं पयः पिवेत्

1 laśunaṃ gṛñjanaṃ bhuktveti ṅa.. 2 śiśukṛcchraṃ samācarediti kha.. :p 187 abhojyānāntu bhuktvānnaṃ strīśūdrocchiṣṭameva ca / jagdhvā māṃsamabhakṣyañca saptarātraṃ payaḥ pivet

हिन्दी अर्थ

दक्षिणायुक्त अयुतहोमात्मक ग्रहयज्ञ युद्धमें विजय प्राप्त करानेवाला है। विवाह, उत्सव, यज्ञ, प्रतिष्ठादि कर्ममें इसका प्रयोग होता है। लक्षहोमात्मक और कोटिहोमात्मक--ये दोनों ग्रहयज्ञ सम्पूर्ण

English

Having eaten food of the ineligible, leavings of women and Shudras, forbidden meat, one should drink milk for seven nights.

अध्याय १७३

श्लोक 39

मधु मांसञ्च यो ऽश्नीयाच्छावं सूतकमेव वा ।प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं ब्रह्मचारी यतिर्व्रती

madhu māṃsañca yo 'śnīyācchāvaṃ sūtakameva vā / prājāpatyaṃ caret kṛcchraṃ brahmacārī yatirvratī

हिन्दी अर्थ

कामनाओंकी प्राप्ति करानेवाले हैं। अयुतहोमात्मक यज्ञके लिये गृहदेशमें यज्ञमण्डपका निर्माण करके उसमें हाथभर गहरा मेखलायोनियुक्त कुण्ड बनावे और चार ऋत्विजोंका वरण करे अथवा स्वयं अकेला सम्पूर्ण कार्य करे। लक्षहोमात्मक यज्ञमें पूर्वकी अपेक्षा सभी दसगुना होता है। इसमें चार हाथ या दो हाथ प्रमाणका कुण्ड बनाये। इसमें ताक्ष्यका पूजन विशेष होता है। (ताक्ष्य-पूजनका

English

One who eats honey and meat, or corpse-impure or birth-impure food, should perform Prajapatya Krichchhra — a student, ascetic or vower.

अध्याय १७३

श्लोक 40

अन्ययेन परस्वापहरणं स्तेयमुच्यते ।मुसलेन हतो राज्ञा स्वर्णस्तेयी विशुद्ध्यति

anyayena parasvāpaharaṇaṃ steyamucyate / musalena hato rājñā svarṇasteyī viśuddhyati

हिन्दी अर्थ

है। तुम श्रीहरिके वाहन हो। विष-रोगको सदा दूर करनेवाले हो। अतएव मुझे शान्ति प्रदान करो'॥ ३२--३५३ ॥

English

Taking another's property unjustly is called theft; the gold-thief struck by the king with a pestle is purified.

अध्याय १७३

श्लोक 41

अधःशायी जटाधारी पर्णमूलफलाशनः ।एककालं समश्नानो द्वादशाब्दे विशुद्ध्यति

adhaḥśāyī jaṭādhārī parṇamūlaphalāśanaḥ / ekakālaṃ samaśnāno dvādaśābde viśuddhyati

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर कलशोंको पूर्ववत् अभिमन्त्रित करके लक्षहोमका अनुष्ठान करे। फिर 'वसुधारा' देकर शय्या एवं आभूषण आदिका दान करे। लक्षहोममें दस या आठ ऋत्विज् होने चाहिए। दक्षिणायुक्त लक्षहोमसे साधक पुत्र, अन्न, राज्य, विजय, भोग एवं मोक्ष आदि प्राप्त करता है। कोटि-होमात्मक ग्रहयज्ञ पूर्वोक्त फलोंके अतिरिक्त शत्रुओंका विनाश करनेवाला है। इसके लिये चार हाथ या आठ

English

Sleeping on the ground, wearing matted hair, eating leaves, roots and fruits, eating once a day, he is purified in twelve years.

अध्याय १७३

श्लोक 42

रुक्मस्तेयी सुरापश् च ब्रह्महा गुरुतल्पगः ।स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा कृच्छ्रञ्चाब्दं चरेन्नरः

rukmasteyī surāpaś ca brahmahā gurutalpagaḥ / steyaṃ kṛtvā surāṃ pītvā kṛcchrañcābdaṃ carennaraḥ

हिन्दी अर्थ

हाथ गहरा कुण्ड बनाये और बारह ऋत्विजोंका वरण करे। पटपर पच्चीस या सोलह तथा द्वारपर चार कलशोंकी स्थापना करे। कोटिहोम करनेवाला सम्पूर्ण कामनाओंसे संयुक्त होकर

English

The gold-thief, liquor-drinker, Brahmin-killer and violator of the teacher's bed — having stolen or drunk liquor, a man should perform Krichchhra for a year.

अध्याय १७३

श्लोक 43

मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च ।अयस्कांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक्

maṇimuktāpravālānāṃ tāmrasya rajatasya ca / ayaskāṃsyopalānāñca dvādaśāhaṃ kaṇānnabhuk

हिन्दी अर्थ

विष्णुलोकको प्राप्त होता है। ग्रह-मन्त्र, बैष्णव- प्रसिद्ध वैदिक-मन्त्रोसे हवन करे। तिल, यव, घृत और धान्यका हवन करनेवाला अश्वमेधयज्ञके फलको प्राप्त करता है। विद्वेषण आदि अभिचार- कर्मोमें त्रिकोण कुण्ड विहित है । इनमें रक्तवस्त्रधारी

English

For jewels, pearls, coral, copper, silver, iron, bronze and stones, twelve days eating grain-bits.

अध्याय १७३

श्लोक 44

मनुष्याणान्तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च ।वापीकूपतडागानां शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतं

manuṣyāṇāntu haraṇe strīṇāṃ kṣetragṛhasya ca / vāpīkūpataḍāgānāṃ śuddhiścāndrāyaṇaṃ smṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

और उन्मुक्तकेश मन्त्रसाधकको शत्रुके विनाशका चिन्तन करते हुए, बाँयें हाथसे श्येन पक्षीको लक्ष अस्थियोंसे युक्त समिधाओंका हवन करना चाहिए (हवनका मन्त्र इस प्रकार है)

English

For taking men, women, field or house, wells, step-wells and tanks, the purification is remembered as Chandrayana.

अध्याय १७३

श्लोक 45

भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च ।पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं

bhakṣyabhojyāpaharaṇe yānaśayyāsanasya ca / puṣpamūlaphalānāñca pañcagavyaṃ viśodhanaṃ

हिन्दी अर्थ

फिर छुरेसे शत्रुकी प्रतिमाको काट डाले और पिष्टमय शत्रुका अग्निमें हवन करे। इस प्रकार जो अत्याचारी शत्रुके विनाशके लिये यज्ञ करता है, वह स्वर्गलोकको प्राप्त करता है इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'ग्रहोके अयुत-लक्ष-कोटि हवनोंका वर्णन' नामक एक सौ सड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

For stealing edibles and foods, vehicles, beds and seats, flowers, roots and fruits, the five cow-products purify.

अध्याय १७३

श्लोक 47

तृणकाष्ठद्रुमाणाञ्च शुष्कान्नस्य गुडस्य च ।चेलचर्मामिषाणाञ्च त्रिरात्रं स्यादभोजनं

tṛṇakāṣṭhadrumāṇāñca śuṣkānnasya guḍasya ca / celacarmāmiṣāṇāñca trirātraṃ syādabhojanaṃ

हिन्दी अर्थ

सर्वयज्ञानामङ्गत्वेन

English

For grass, wood and trees, dry food, jaggery, cloth, hides and flesh, three nights' fasting.

अध्याय १७३

श्लोक 48

पितुः पत्नीञ्च भगिनीमाचार्यतनयान्तथा ।आचार्याणीं सुतां स्वाञ्च गच्छंश् च गुरुतल्पगः

pituḥ patnīñca bhaginīmācāryatanayāntathā / ācāryāṇīṃ sutāṃ svāñca gacchaṃś ca gurutalpagaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वेषु सर्वे देवाः चतुर्दश । यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिह लोके परत्र च

English

One who goes to the father's wife, sister, teacher's daughter, teacher's wife or his own daughter is a violator of the teacher's bed.

अध्याय १७३

श्लोक 49

गुरुतल्पे ऽभिभाष्यैनस्तप्ते पच्यादयोमये ।शूमीं ज्वलन्तीञ्चाश्लिष्य मृतुना स विशुद्ध्यति

gurutalpe 'bhibhāṣyainastapte pacyādayomaye / śūmīṃ jvalantīñcāśliṣya mṛtunā sa viśuddhyati

हिन्दी अर्थ

केशवस्य शिवस्य च । शय्या ममाप्यशून्यास्तु दत्ता जन्मनि जन्मनि

English

For the teacher's bed, having confessed the sin, he should lie on a heated iron bed or embrace a red-hot statue; by death he is purified.

अध्याय १७३

श्लोक 50

चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यस्य गुरुतल्पगः ।एवमेव विधिं कुर्याद् योषित्सु पतितास्वपि

cāndrāyaṇān vā trīnmāsānabhyasya gurutalpagaḥ / evameva vidhiṃ kuryād yoṣitsu patitāsvapi

हिन्दी अर्थ

, यह 'विद्वेषण' तामस अभिचार-कर्म है। इसे तामस लोग ही किया करते हैं। महापातकोंका वर्णन

English

Or the violator of the teacher's bed may practice three months of Chandrayana. The same rule is to be done for fallen women too.

अध्याय १७३

श्लोक 51

यत् पुंसः परदारेषु तच्चैनां कारयेद्व्रतं ।रेतः सिक्त्वा कुमारीषु चाण्डालीषु सुतासु च

yat puṃsaḥ paradāreṣu taccaināṃ kārayedvrataṃ / retaḥ siktvā kumārīṣu cāṇḍālīṣu sutāsu ca

हिन्दी अर्थ

पुष्कर कहते हैं-- जो मनुष्य पापोंका प्रायश्चित्त न करें, राजा उन्हें दण्ड दे। मनुष्यको अपने पापोंका इच्छासे अथवा अनिच्छासे भी प्रायश्चित्त करना चाहिए। उन्मत्त, क्रोधी और दुःखसे

English

Whatever vow is for a man with another's wife, that vow should be made for her. Having cast seed in virgins, Chandalis and daughters,

अध्याय १७३

श्लोक 52

सपिण्डापत्यदारेषु प्राणत्यागो विधीयते ।यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः

sapiṇḍāpatyadāreṣu prāṇatyāgo vidhīyate / yat karotyekarātreṇa vṛṣalīsevanaṃ dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

आतुर मनुष्यका अन्न कभी भोजन नहीं करना चाहिए। जिस अन्नका महापातकी ने स्पर्श कर उस अन्नका भी परित्याग कर देना चाहिए। ज्यौतिषी, गणिका, अधिक मुनाफा करनेवाले

English

or in the wives and offspring of sapindas, abandonment of life is prescribed. Whatever a twice-born does by one night's service to a Shudra woman,

अध्याय १७३

श्लोक 53

तद्भैक्ष्यभुग्(१) जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर् व्यपोहति ।पितृव्यदारगमने भ्रातृभार्यागमे(२) तथा

tadbhaikṣyabhug(1) japannityaṃ tribhirvarṣair vyapohati / pitṛvyadāragamane bhrātṛbhāryāgame(2) tathā

हिन्दी अर्थ

घरमें उपपतिको रखनेवाली स्त्री, धोबी, नृशंस, भाट, जुआरी, तपका आडम्बर करनेवाले, चोर, जल्लाद, कुण्डगोलक, स्त्रियोंद्रारा पराजित, वेदोंका विक्रय करनेवाले, नट, जुलाहे, कृतघ्न, लोहार,

English

eating alms and constantly repeating, he removes in three years. For going to an uncle's wife, brother's wife,

अध्याय १७३

श्लोक 54

चाण्डालीं पुक्कसीं वापि स्नुषाञ्च भगिनीं सखीं ।मातुः पितुः स्वसारञ्च निक्षिप्तां शरणागतां

cāṇḍālīṃ pukkasīṃ vāpi snuṣāñca bhaginīṃ sakhīṃ / mātuḥ pituḥ svasārañca nikṣiptāṃ śaraṇāgatāṃ

हिन्दी अर्थ

तेली, आरूढ-पतित और शत्रुके अन्नका सहैव परित्याग करे । इसी प्रकार ब्राह्मणके बिना बुलाये ब्रा्मणका अन्न भोजन न करे। शूद्रको तो निमन्त्रित होनेपर भी ब्राह्मणके अन्नका भोजन नहीं करना चाहिए। इनमेंसे बिना जाने किसीका अन्न खानेपर तीन दिनतक उपवास करे। जान- बूझकर खा लेनेपर ' कृच्छ्व्रत' करे। वीर्य, मल, मूत्र तथा श्वपाक चाण्डालका अन्न खाकर

English

a Chandali or Pukkasi, daughter-in-law, sister, friend, mother's or father's sister, a deposited woman, one who sought refuge,

अध्याय १७३

श्लोक 55

मातुलानीं स्वसारञ्च सगोत्रामन्यमिच्छतीं ।शिष्यभार्यां गुरोर्भार्यां गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत्

mātulānīṃ svasārañca sagotrāmanyamicchatīṃ / śiṣyabhāryāṃ gurorbhāryāṃ gatvā cāndrāyaṇañcaret

हिन्दी अर्थ

“चान्द्रायणव्रत' करे । मृत व्यक्तिके उद्देश्यसे प्रदत्त, गायका सूँघा हुआ, शूद्र अथवा कुक्तेके द्वारा उच्छिष्ट किया हुआ तथा पतितका अन्न भक्षण करके “तप्तकृच्छ” करे। किसीके यहाँ सूतक

English

mother's brother's wife, sister, one of the same gotra desiring another, a disciple's wife or the teacher's wife, one should perform Chandrayana.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 173
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.