Agni Purana· Agni Purāṇa
197
अध्याय 197 / 381

Adhyaya 197

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९७

श्लोक 1

दिवसव्रतानि अग्निर् उवाच दिवसव्रतकं वक्ष्ये ह्य् आदौ धेनुव्रतं वदे ।यश्चोभयमुखीन्दद्यात् प्रभूतकनकान्वितां

divasavratāni agnir uvāca divasavratakaṃ vakṣye hy ādau dhenuvrataṃ vade / yaścobhayamukhīndadyāt prabhūtakanakānvitāṃ

हिन्दी अर्थ

शुक्लपक्षमें आश्लेषा अथवा मूलनक्षत्रसे युक्त “तिलद्वादशी ' करनेवाला मनुष्य ' कृष्णाय नमः।'

English

(The river) purifies hundreds and thousands of holy men who look at it, touch it, drink (its waters) and repeat (the word) Ganges.

अध्याय १९७

श्लोक 2

दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेत् स याति परसम्पदं ।त्र्यहं पयोव्रतं कृत्वा काञ्चनं कल्पपादपं

dinaṃ payovratastiṣṭhet sa yāti parasampadaṃ / tryahaṃ payovrataṃ kṛtvā kāñcanaṃ kalpapādapaṃ

हिन्दी अर्थ

करे। फाल्गुनके शुक्लपक्षमें ' सुगतिद्वादशी ' का व्रत करनेवाला 'जय कृष्ण नमस्तुभ्यम्' मन्त्रसे एक वर्षतक श्रीकृष्णकी पूजा करे । ऐसा करनेसे मनुष्य भोग और मोक्ष-दोनों प्राप्त कर लेता है। पौषके शुक्लपक्षकी द्वादशीको ' सम्प्राप्ति- द्वादशी ' का ब्रत करे॥ १--१४॥

English

So also the rivers, oceans, siddhas (accomplished persons),, gandharvas (semi-divine beings) (stay there). There are three fire-pits and the Ganges (flows) in the middle.

अध्याय १९७

श्लोक 3

दत्वा ब्रह्मपदं याति कल्पवृक्षप्रदं स्मृतं ।दद्याद्विंशत् पलादूर्ध्वं(१) महीङ्कृत्वा तु काञ्चनीं

datvā brahmapadaṃ yāti kalpavṛkṣapradaṃ smṛtaṃ / dadyādviṃśat palādūrdhvaṃ(1) mahīṅkṛtvā tu kāñcanīṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'द्वादशीके व्रवोका वर्णन” नामक एक सौ अठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

(The river Yamuna), the daughter of Sun, renowned in the three worlds flows there with force having all sacred spots

अध्याय १९७

श्लोक 4

दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेद्रुद्रगः स्याद्दिवाव्रती ।पक्षे पक्षे त्रिरात्रन्तु भक्तेनैकेन यः क्षपेत्(२)

dinaṃ payovratastiṣṭhedrudragaḥ syāddivāvratī / pakṣe pakṣe trirātrantu bhaktenaikena yaḥ kṣapet(2)

हिन्दी अर्थ

श्रवण-द्वादशी-व्रतका वर्णन अग्निदेव कहते हैं-- अब मैं भाद्रपदमासके विषयमै कहता हूँ। यह श्रवण नक्षत्रसे संयुक्त शुक्लपक्षमें किये जानेवाले ' श्रवणद्वादशी ' व्रतके होनेपर श्रेष्ठ मानी जाती है एवं उपवास करनेपर महान् फल प्रदान करनेवाली है । श्रवण-द्वादशीके दिन नदियोंके संगमपर स्नान करनेसे विशेष फल प्राप्त होता है तथा बुधवार और श्रवणनक्षत्रसे युक्त द्वादशी दान आदि कर्मोमें महान् फलदायिनी

English

(The land) in between (the rivers) Ganges and Yamuna is known to be the thigh of (goddess) earth. The sages knew that Prayaga is the generative organ situated in the thigh.

अध्याय १९७

श्लोक 5

विपुलं धनमाप्नोति त्रिरात्रव्रतकृद्दिनं ।मासे मासे त्रिरात्राशी एकभक्ती गणेशतां

vipulaṃ dhanamāpnoti trirātravratakṛddinaṃ / māse māse trirātrāśī ekabhaktī gaṇeśatāṃ

हिन्दी अर्थ

त्रयोदशीके निषिद्ध होनेपर भी इस व्रतका पारण त्रयोदशीको करना चाहिए

English

Prayaga and Pratisthana are the woollen blanket and the mule. The holy place of Bhogavati is the platform for the god of creation (Brahma).

अध्याय १९७

श्लोक 6

यस्त्रिरात्रव्रतं(३) कुर्यात् समुहिश्य जनार्दनं ।कुलानां शतमादाय स याति भवनं हरेः

yastrirātravrataṃ(3) kuryāt samuhiśya janārdanaṃ / kulānāṃ śatamādāya sa yāti bhavanaṃ hareḥ

हिन्दी अर्थ

द्वादश्यां च निराहारो वामनं पूजयाम्यहम् ॥ “मैं द्वादशीको निराहार रहकर जलपूर्ण कलशपर स्थित स्वर्णनिर्मित वामन-मूर्तिका पूजन करता हूँ एवं मैं ब्रतका पारण त्रयोदशीको करूँगा।'

English

One who would perform the three-night vow addressed to Janardana, taking a hundred families, goes to Hari's abode.

अध्याय १९७

श्लोक 7

नवम्याञ्च सिते पक्षे नरो मार्गशिरस्यथ(४) ।प्रारभेत त्रिरात्राणां व्रतन्तु विधिवद् व्रती

navamyāñca site pakṣe naro mārgaśirasyatha(4) / prārabheta trirātrāṇāṃ vratantu vidhivad vratī

हिन्दी अर्थ

आवाहयाम्यहं विष्णुं वामनं शङ्कुचक्रिणम्॥ सितवस्त्रयुगच्छन्ने घटे सच्छत्रपादुके। “मैं दो शश्‍्वेतवस्त्रोंसे आच्छादित एवं छत्र- पादुकाओंसे युक्त कलशपर शङ्ख-चक्रधारी

English

On the ninth in the bright half of Margashirsha the vower should begin the three-night vow by rule;

अध्याय १९७

श्लोक 8

१ दद्यात् त्रिंशत्पलादूर्ध्वमिति घ॥ , ज॥ , ञ॥ च २ क्षिपेदिति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , ञ॥ च ३ यस्त्रिरात्रशतं कुर्यादिति ग॥ , घ॥ , ञ॥ ४ मार्गशिरस्य चेति ख॥ , घ॥ , ज॥ , ञ॥ च :प् २३१ ॐ नमो वासुदेवाय सहस्रं वा शतं जपेत् ।अष्टम्यामेकभक्ताशी दिनत्रयमुपावसेत्

1 dadyāt triṃśatpalādūrdhvamiti gha.. , ja.. , ña.. ca 2 kṣipediti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , ña.. ca 3 yastrirātraśataṃ kuryāditi ga.. , gha.. , ña.. 4 mārgaśirasya ceti kha.. , gha.. , ja.. , ña.. ca :p 231 oṃ namo vāsudevāya sahasraṃ vā śataṃ japet / aṣṭamyāmekabhaktāśī dinatrayamupāvaset

हिन्दी अर्थ

वामनावतार विष्णुका आवाहन करता हूँ।' स्नापयामि जलैः शुद्धैर्विष्णुं पञ्चामृतादिभिः॥ छत्रदण्डधरं विष्णुं वामनाय नमो नमः। 'मैं छत्र एवं दण्डसे विभूषित सर्वव्यापी श्रीविष्णुको पञ्चामृत आदि एवं विशुद्ध जलका

English

one should repeat "Om homage to Vasudeva" a thousand or a hundred times; on the eighth eating one meal, he should fast three days;

अध्याय १९७

श्लोक 9

द्वादश्यां पूजयेद् विष्णुं कार्त्तिके कारयेद् व्रतं ।विप्रान् सम्भोज्य वस्त्राणि शयनान्यासनानि च

dvādaśyāṃ pūjayed viṣṇuṃ kārttike kārayed vrataṃ / viprān sambhojya vastrāṇi śayanānyāsanāni ca

हिन्दी अर्थ

स्नान समर्पित करता हूँ। भगवान् वामनको नमस्कार है।'

English

on the twelfth he should worship Vishnu; in Kartika one should have the vow done. Having fed Brahmins, garments, beds and seats,

अध्याय १९७

श्लोक 10

छत्रोपवीतपात्राणि ददेत् सम्प्रार्थयेद्द्विजान् ।व्रतो ऽस्मिन् दुष्करे चापि विकलं यदभून्मम

chatropavītapātrāṇi dadet samprārthayeddvijān / vrato 'smin duṣkare cāpi vikalaṃ yadabhūnmama

हिन्दी अर्थ

अर्घ्य ददामि देवेश अर्घ्याहाद्यैः सदार्चितः॥ भुक्तिमुक्तिप्रजाकीर्तिसर्वैश्वर्ययुतं कुरु। 'देवेश्वर! आप अर्घ्यके अधिकारी पुरुषों तथा दूसरे लोगोंद्वारा भी सहैव पूजित हैं। मैं आपको अर्घ्यदान करता हूँ। मुझे भोग, मोक्ष, संतान, यश और सभी प्रकारके ऐश्वर्योंसे युक्त

English

umbrella, sacred thread, vessels one should give, and request the twice-born: "In this hard vow whatever of mine was deficient,

अध्याय १९७

श्लोक 11

भवद्भिस्तदनुज्ञातं परिपूर्णं भवत्विति ।भुक्तभोगो व्रजेद् विष्णुं त्रिरात्रव्रतकत्रती(१)

bhavadbhistadanujñātaṃ paripūrṇaṃ bhavatviti / bhuktabhogo vrajed viṣṇuṃ trirātravratakatratī(1)

हिन्दी अर्थ

फिर “वामनाय नमः' इस मन्त्रसे गन्धद्रव्य

English

by your permission let that be complete." Having enjoyed enjoyments the doer of the three-night vow goes to Vishnu.

अध्याय १९७

श्लोक 12

कार्त्तिकव्रतकं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायकं ।दशम्यां पञ्चगव्याशो एकादश्यामुपोषितः

kārttikavratakaṃ vakṣye bhuktimuktipradāyakaṃ / daśamyāṃ pañcagavyāśo ekādaśyāmupoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

समर्पित करे और इसी मन्त्रद्वारा श्रीहरिके उद्देश्यसे एक सौ आठ आहुतियाँ दे ‘३ नमो वासुदेवाय।' मन्त्रसे श्रीहरिके शिरोभागकी अर्चना करे। ' श्रीधराय नमः।' से मुखका, “कृष्णाय नमः ।' से कण्ठ-देशका, ' श्रीपतये नमः।' कहकर वक्षःस्थलका, ' सर्वास्त्रधारिणे

English

I shall tell the Kartika vow, giving enjoyment and liberation: on the tenth eating pancha-gavya, fasting on the eleventh,

अध्याय १९७

श्लोक 13

कार्त्तिकस्य सिते ऽभ्यर्च्य(२) विष्णुं देवविमानगः ।चैत्रे त्रिरात्रं नक्ताशी अजापञ्चप्रदः सुखी

kārttikasya site 'bhyarcya(2) viṣṇuṃ devavimānagaḥ / caitre trirātraṃ naktāśī ajāpañcapradaḥ sukhī

हिन्दी अर्थ

नमः।' कहकर दोनों भुजाओंका, “व्यापकाय नमः।' से नाभि और 'बामनाय नमः।' बोलकर कटिप्रदेशका पूजन करे । 'त्रैलोक्यजननाय नमः।'

English

having worshipped Vishnu in the bright half of Kartika, he goes in a divine aerial car. In Chaitra, a night-eater three nights, giver of five goats, is happy.

अध्याय १९७

श्लोक 14

त्रिरात्रं पयसः पानमुपवासपरस्त्र्यहं ।षष्ठ्यादि कार्त्तिके शुक्रे कृच्छ्रो माहेन्द्र उच्यते

trirātraṃ payasaḥ pānamupavāsaparastryahaṃ / ṣaṣṭhyādi kārttike śukre kṛcchro māhendra ucyate

हिन्दी अर्थ

नमः।' से दोनों जङ्काओंकी एवं ' सर्वात्मने नमः ।' कहकर श्रीविष्णुके चरणोंकी पूजा करे ॥ ८--१०॥ तदनन्तर वामन भगवानको घृतसिद्ध नैवेद्य और दही-भातसे परिपूर्ण कुम्भ समर्पित करे। रात्रिमें जागरण करके प्रातःकाल संगममें स्नान करे। फिर गन्ध-पुष्पादिसे भगवानका पूजन

English

Three nights drinking milk, three days fasting devoted, from the sixth in the bright Kartika, the Krichchhra is called Mahendra;

अध्याय १९७

श्लोक 15

पञ्चरात्रं पयः पीत्वा दध्याहारो ह्य् उपोषितः ।एकादश्यां कार्त्तिके तु कृच्छ्रो ऽयं भास्करोर्थदः(३)

pañcarātraṃ payaḥ pītvā dadhyāhāro hy upoṣitaḥ / ekādaśyāṃ kārttike tu kṛcchro 'yaṃ bhāskarorthadaḥ(3)

हिन्दी अर्थ

करके निम्नाङ्कित मन्त्रसे पुष्पाञ्जलि समर्पित

English

five nights drinking milk, living on curds, fasting, on the eleventh in Kartika — this Krichchhra is the Bhaskara, yielding wealth.

अध्याय १९७

श्लोक 16

यवागूं यावकं शाकं दधि क्षीरं घृतं जलं ।पञ्चम्यादि सिते पक्षे कृच्छ्रः शान्तपनः स्मृतः

yavāgūṃ yāvakaṃ śākaṃ dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ jalaṃ / pañcamyādi site pakṣe kṛcchraḥ śāntapanaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नमो नमस्ते गोविन्द बुधश्रवणसंज्ञित॥ प्रीयतां देवदेवेश मम नित्यं जनार्दन॥

English

Barley gruel, yavaka, vegetable, curds, milk, ghee, water — from the fifth in the bright half; the Krichchhra is remembered as Shantapana.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 197
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.