Agni Purana· Agni Purāṇa
210
अध्याय 210 / 381

Adhyaya 210

35 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ35 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१०

श्लोक 1

महादानानि अग्निर् उवाच सर्वदानानि वक्ष्यामि महादानानि षोडश ।तुलापुरुष आद्यन्तु हिरण्यगर्भदानकं

mahādānāni agnir uvāca sarvadānāni vakṣyāmi mahādānāni ṣoḍaśa / tulāpuruṣa ādyantu hiraṇyagarbhadānakaṃ

हिन्दी अर्थ

सौगुना और पिताको दिया हुआ हजार गुना होता है। पुत्री और सहोदर भाईको दिया हुआ दान अनन्त एवं अक्षय होता है। मनुष्येतर प्राणियोंको दिया गया दान सम होता है, न्यून या अधिक

English

Gift should be given to a brahmin after having worshipp¬ ed gods in a circle in a shed. Listen to me. I shall describe ten gifts (known as ) meruddna (heaps of different things ).

अध्याय २१०

श्लोक 2

ब्रह्माण्डं कल्पवृक्षश् च गोसहस्रञ्च पञ्चमं ।हिरण्यकामधेनुश् च हिरण्याश्वश् च सप्तमं

brahmāṇḍaṃ kalpavṛkṣaś ca gosahasrañca pañcamaṃ / hiraṇyakāmadhenuś ca hiraṇyāśvaś ca saptamaṃ

हिन्दी अर्थ

नहीं। पापात्मा मनुष्यको दिया गया दान अत्यन्त निष्फल जानना चाहिए। वर्णसंकरको दिया हुआ दान दुगुना, शूद्रको दिया हुआ दान चौगुना, वैश्य अथवा क्षत्रियको दिया हुआ आठगुना, ब्राह्मणब्रुव (नाममात्रके ब्राह्मण)-को दिया हुआ दान सोलहगुना और वेदपाठी ब्राह्मणको दिया हुआ दान सौगुना फल देता है। वेदोंके अभिप्रायका बोध करानेवाले आचार्यको दिया हुआ दान

English

An excellent (gift) of a mountain of molasses would be of ten bhdras (a measure). The rest (would be) successively half of the preceding ones. An excellent hill of gold would be of thousand palas (a measure of weight) and the rest as that (des¬ cribed above).

अध्याय २१०

श्लोक 3

हिरण्याश्वरथस्तद्वद्धेमहस्तिरथस् तथा ।पञ्चलाङ्गलकन्तद्वद्धरादानं तथैव च

hiraṇyāśvarathastadvaddhemahastirathas tathā / pañcalāṅgalakantadvaddharādānaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

अनन्त होता है। पुरोहित एवं याजक आदिको दिया हुआ दान अक्षय कहा गया है। धनहीन ब्राह्मणोंको और यज्ञकर्ता ब्राह्मणको दिया हुआ दान अनन्त फलदायक होता है। तपोहीन,

English

A hill of sesamum would be of ten droiias (the rest being) duly five and three dronas. The hill of cotton would be twenty, ten and five bhdras (respectively).

अध्याय २१०

श्लोक 4

१ समुत्पाताद्यपापहृत् इति ङ॥ ।समुत्पातादिपापहृदिति घ॥ :प् २६१ विश्वचक्रं कल्पलता सप्तसागरकं परं ।रत्नधेनुर्महाभूतघटः शुभदिने ऽर्पयेत्

1 samutpātādyapāpahṛt iti ṅa.. / samutpātādipāpahṛditi gha.. :p 261 viśvacakraṃ kalpalatā saptasāgarakaṃ paraṃ / ratnadhenurmahābhūtaghaṭaḥ śubhadine 'rpayet

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायरहित और प्रतिग्रहमें रुचि रखनेवाला ब्राह्मण जलमें पत्थरकी नौकापर बैठे हुएके समान है; वह उस प्रस्तरमयी नौकाके साथ ही डूब जाता है। ब्राह्मणको स्नान एवं जलका उपस्पर्शन करके प्रयत्नपूर्वक पवित्र हो दान ग्रहण करना चाहिए। प्रतिग्रह लेनेवालेको सहैव गायत्रीका जप करना चाहिए एवं उसके साथ- ही-साथ प्रतिगृहीत द्रव्य और देवताका उच्चारण

English

An excellent hill of ghee would be twenty pots of ghee. An excellent hill of silver (would be) ten thousand palas.

अध्याय २१०

श्लोक 5

मण्डपे मण्डले दानं देवान् प्रार्च्यार्पयेद्द्विजे ।मेरुदानानि पुण्यानि मेरवो दश तान् शृणु

maṇḍape maṇḍale dānaṃ devān prārcyārpayeddvije / merudānāni puṇyāni meravo daśa tān śṛṇu

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। प्रतिग्रह लेनेवाले श्रेष्ठ ब्राह्मणसे दान ग्रहण करके उच्चस्वरमें, क्षत्रियसे दान लेकर मन्दस्वरमें तथा वैश्यका प्रतिग्रह स्वीकार करके उपांशु (ओठोंको बिना हिलाये) जप करे । शूद्रसे

English

gold, jewel or other valuable things equal to a man weight given to a Brahmaa as a gift.

अध्याय २१०

श्लोक 6

धान्यद्रोणसहस्रेण उत्तमो ऽर्धार्धतः परौ ।उत्तमः षोडशद्रोणः कर्तव्यो लवणाचलः

dhānyadroṇasahasreṇa uttamo 'rdhārdhataḥ parau / uttamaḥ ṣoḍaśadroṇaḥ kartavyo lavaṇācalaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिग्रह लेकर मानसिक जप और स्वस्तिवाचन करे मुनिश्रेष्ठ! अभयके सर्वदेवगण देवता हैं

English

With a thousand drona of grain is the best; the next are by halves; the best should be sixteen drona; the salt mountain.

अध्याय २१०

श्लोक 7

दशभारैर् गुडाद्रिः स्यादुत्तमो ऽर्धार्धतः परौ ।उत्तमः पलसाहस्रैः स्वर्णमेरुस् तथा परौ

daśabhārair guḍādriḥ syāduttamo 'rdhārdhataḥ parau / uttamaḥ palasāhasraiḥ svarṇamerus tathā parau

हिन्दी अर्थ

(व्यासस्मृति ४। ४२)

English

A jaggery mountain with ten loads is the best, the next two by halves; a gold Meru with a thousand palas is the best, likewise the next two.

अध्याय २१०

श्लोक 8

दशद्रोणैस्तिलाद्रिः स्यात् पञ्चभिश् च त्रिभिः क्रमात् ।कार्पासपर्वतो विंशभारैश् च दशपञ्चभिः

daśadroṇaistilādriḥ syāt pañcabhiś ca tribhiḥ kramāt / kārpāsaparvato viṃśabhāraiś ca daśapañcabhiḥ

हिन्दी अर्थ

“जिसके गर्भाधानके संस्कार और वेदोक्त यज्ञोपवीत-संस्कार हुए हैं, परंतु जो अध्ययन-अध्यापनका कार्य नहीं करता, वह 'ब्राह्मणब्रुव' कहलाता है।'

English

A sesame mountain with ten drona, five and three in order; a cotton mountain with twenty loads, ten and five;

अध्याय २१०

श्लोक 9

विंशत्या घृहकुम्भानामुत्तमः स्याद् घृताचलः(१) ।दशभिः पलसाहस्रैर् उत्तमो रजताचलः

viṃśatyā ghṛhakumbhānāmuttamaḥ syād ghṛtācalaḥ(1) / daśabhiḥ palasāhasrair uttamo rajatācalaḥ

हिन्दी अर्थ

भूमिके विष्णु देवता हैं, कन्या और दास-दासीके

English

a ghee mountain with twenty pots of ghee is the best; a silver mountain with ten thousand palas is the best;

अध्याय २१०

श्लोक 10

अष्टभारैः शर्कराद्रिर्मध्योमन्दो ऽर्धतो ऽर्धतः ।दश धेनूः प्रवक्ष्यामि या दत्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक्

aṣṭabhāraiḥ śarkarādrirmadhyomando 'rdhato 'rdhataḥ / daśa dhenūḥ pravakṣyāmi yā dattvā bhuktimuktibhāk

हिन्दी अर्थ

प्रजापति ही हैं। अश्वके यम, एक खुरवाले पशुओंके सर्वदेवगण, महिषके यम, उष्टरके निर्क्रति, धेनुके रुद्र, बकरेके अग्नि, भेड़, सिंह एवं वराहके जलदेवता, वन्य-पशुओंके वायु, जलपात्र और कलश आदि जलाशयोंके वरुण, समुद्रे उत्पन्न होनेवाले रत्नों तथा स्वर्ण-लौहादि धातुओंके अग्नि, पक्कान्न और धान्योंके प्रजापति, सुगन्धके गन्धर्व, वस्त्रके बृहस्पति, सभी पक्षियोंके वायु,

English

a sugar mountain with eight loads; the middle and lowest by halves each. I shall tell the ten cows, giving which one shares enjoyment and liberation.

अध्याय २१०

श्लोक 11

प्रथमा गुडधेनुः स्याद् घृतधेनुस् तथापरा ।तिलधेनुस्तृतोया च चतुर्थी जलधेनुका

prathamā guḍadhenuḥ syād ghṛtadhenus tathāparā / tiladhenustṛtoyā ca caturthī jaladhenukā

हिन्दी अर्थ

विद्या एवं विद्याङ्गोंके ब्रह्मा, पुस्तक आदिकी सरस्वती देवी, शिल्पके विश्वकर्मा एवं वृक्षोंके वनस्पति देवता हैं ये समस्त द्रव्य-देवता भगवान् श्रीहरिके अङ्गभूत हैं

English

The first is the jaggery cow, and another the ghee cow; the third the sesame cow; the fourth the water cow;

अध्याय २१०

श्लोक 12

क्षीरधेनुर्मधुधेनुः शर्करादधिधेनुके ।रसधेनुः स्वरूपेण दशमी विधिरुच्यते

kṣīradhenurmadhudhenuḥ śarkarādadhidhenuke / rasadhenuḥ svarūpeṇa daśamī vidhirucyate

हिन्दी अर्थ

छत्र, कृष्णमृगचर्म, शय्या, रथ, आसन, पादुका तथा वाहन-इनके देवता 'ऊर्ध्वाङ्गिरा' (उत्तानाङ्गिरा) कहे गये हैं। युद्धोपयोगी सामग्री, शस्त्र और ध्वज आदिके सर्वदेवगण देवता हैं। गृहके भी देवता सर्वदेवगण ही हैं। सम्पूर्ण पदार्थोके देवता विष्णु अथवा शिव हैं; क्योंकि कोई भी वस्तु उनसे भिन्न नहीं है। दान देते समय पहले द्रव्यका नाम ले। फिर 'ददामि'

English

the milk cow, the honey cow, the sugar cow, the curd cow, the juice cow, and the tenth is the cow by form; the rule is stated.

अध्याय २१०

श्लोक 13

कुम्भाः स्युर्द्रवधेनूनामितरासान्तु राशयः ।कृष्णाजिनञ्चतुर्हस्तं प्राग्ग्रीवं विन्यसेद्भुवि

kumbhāḥ syurdravadhenūnāmitarāsāntu rāśayaḥ / kṛṣṇājinañcaturhastaṃ prāggrīvaṃ vinyasedbhuvi

हिन्दी अर्थ

(देता हूँ) ऐसा कहे। फिर संकल्पका जल दान लेनेवालेके हाथमें दे। दानमें यही विधि बतलायी गयी है। प्रतिग्रह लेनेवाला यह कहे-- विष्णु दाता हैं, विष्णु ही द्रव्य हैं और मैं इस दानको

English

For the liquid cows there are pots; for the others, heaps. A black antelope skin four cubits long, neck to the east, should be placed on the ground,

अध्याय २१०

श्लोक 14

गोमयेनानुलिप्तायां दर्भानास्तीर्य सर्वतः ।१ अत्र रत्नाचलबोधकपाठः पतितः दशविधाचलविभागस्य प्रतिज्ञातत्वात् मत्स्यपुराणीयसप्तसप्तत्यध्याये रत्नशैलस् तथाष्टम इत्य् अनेन रत्नाचलस्य दशविधाचलान्तर्गतत्वेनोल्लेखनाच्च :प् २६२ लघ्वैणकाजिनं तद्वद्वत्सस्य परिकल्पयेत्

gomayenānuliptāyāṃ darbhānāstīrya sarvataḥ / 1 atra ratnācalabodhakapāṭhaḥ patitaḥ daśavidhācalavibhāgasya pratijñātatvāt matsyapurāṇīyasaptasaptatyadhyāye ratnaśailas tathāṣṭama ity anena ratnācalasya daśavidhācalāntargatatvenollekhanācca :p 262 laghvaiṇakājinaṃ tadvadvatsasya parikalpayet

हिन्दी अर्थ

ग्रहण करता हूँ; यह धर्मानुकूल प्रतिग्रह कल्याणकारी हो। दाताको इससे भोग और मोक्षरूप फलोंकी प्राप्ति हो।' गुरुजनों (माता-पिता) और सेवकोंके उद्धारके लिये देवताओं और पितरोंका पूजन करना हो तो उसके लिये सबसे प्रतिग्रह ले; परंतु उसे अपने उपयोगमें न लावे। शूद्रका

English

smeared with cow-dung, with darbha spread all around; a small antelope skin likewise should be prepared for the calf.

अध्याय २१०

श्लोक 15

प्राङ्मुखीं कल्पयेद्धेनुमुदक्पादां सवत्सकां ।उत्तमा गुडधेनुः स्यात् सदा भारचतुष्टयात्

prāṅmukhīṃ kalpayeddhenumudakpādāṃ savatsakāṃ / uttamā guḍadhenuḥ syāt sadā bhāracatuṣṭayāt

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें

English

One should arrange the cow facing east, with feet to the north, with her calf. The best jaggery cow is always of four loads;

अध्याय २१०

श्लोक 16

वत्सं भारेण कुर्वीत भाराभ्यां मध्यमा स्मृता ।अर्धभारेण वत्सः स्यात् कनिष्ठा भारकेण तु

vatsaṃ bhāreṇa kurvīta bhārābhyāṃ madhyamā smṛtā / ardhabhāreṇa vatsaḥ syāt kaniṣṭhā bhārakeṇa tu

हिन्दी अर्थ

धन यज्ञकार्यमें ग्रहण न करे; क्योंकि उसका फल शूद्रको ही प्राप्त होता है वृत्तिरहित ब्राह्मण शूद्रसे गुड़, तक्र, रस आदि पदार्थ ग्रहण कर सकता है। जीविकाविहीन द्विज सबका दान ले सकता है; क्योंकि ब्राह्मण स्वभावसे ही अग्नि और सूर्यके समान पवित्र है।

English

the calf should be made of one load; of two loads the middle is remembered; the calf of half a load; the lowest of one load;

अध्याय २१०

श्लोक 17

चतुर्थांशेन वत्सः स्याद् गुडवित्तानुसारतः ।पञ्च कृष्णलका माषस्ते सुवर्नस्तु षोडश

caturthāṃśena vatsaḥ syād guḍavittānusārataḥ / pañca kṛṣṇalakā māṣaste suvarnastu ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

इसलिये आपत्तिकालमें निन्दित पुरुषोंको पढ़ाने, यज्ञ कराने और उनसे दान लेनेसे उसको पाप नहीं लगता। कृतयुगमें ब्राह्मणके घर जाकर दान दिया जाता है, त्रेतामें अपने घर बुलाकर, द्वापरमें

English

the calf of a quarter, according to the jaggery wealth. Five krishnalas make a masha; sixteen of those a suvarna;

अध्याय २१०

श्लोक 18

पलं सुवर्णाश् चत्वारस्तुला पलशतं स्मृतं ।स्याद्भारो विंशतितुला द्रोणस्तु चतुराढकः

palaṃ suvarṇāś catvārastulā palaśataṃ smṛtaṃ / syādbhāro viṃśatitulā droṇastu caturāḍhakaḥ

हिन्दी अर्थ

माँगनेपर और कलियुगमें अनुगमन करनेपर दिया जाता है। समुद्रका पार मिल सकता है, किंतु दानका अन्त नहीं मिल सकता। दाता मन- ही-मन सत्पात्रके उद्देश्यसे निम्नलिखित संकल्प करके भूमिपर जल छोड़े-आज मैं चन्द्रमा अथवा सूर्यके ग्रहण या संक्रान्तिके समय गङ्गा, गया अथवा प्रयाग आदि अनन्तगुणसम्पन्न तीर्थदेशमें

English

a pala is four suvarnas; a tula is remembered as a hundred palas; a bhara is twenty tulas; a drona is four adhakas.

अध्याय २१०

श्लोक 19

धेनुवत्सौ गुडस्योभौ सितसूक्ष्माम्बरावृतौ ।शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुचिमुक्ताफलेक्षणौ

dhenuvatsau guḍasyobhau sitasūkṣmāmbarāvṛtau / śuktikarṇāvikṣupādau śucimuktāphalekṣaṇau

हिन्दी अर्थ

सत्पात्र अमुक शर्माको विष्णु, रुद्र अथवा जो

English

Both the cow and calf of jaggery, covered with white fine cloth, with ears of shell, feet of sugarcane, eyes of pure pearl,

अध्याय २१०

श्लोक 20

सितसूत्रशिरालौ च सितकम्बलकम्वलौ ।ताम्रगड्डुकपृष्ठौ तौ सितचामररोमकौ

sitasūtraśirālau ca sitakambalakamvalau / tāmragaḍḍukapṛṣṭhau tau sitacāmararomakau

हिन्दी अर्थ

कोर्ति, विद्या, महती कामना, सौभाग्य और आरोग्यके उदयके लिये, समस्त पापोंकी शान्ति एवं स्वर्गके लिये, भोग और मोक्षके प्राप्त्यर्थ आपको दान करता हूँ। इससे देवलोक, अन्तरिक्ष और भूमि-सम्बन्धी समस्त उत्पातोंका विनाश करनेवाले मङ्गलमय श्रीहरि मुझपर प्रसन्न हों और मुझे धर्म, अर्थ, काम एवं मोक्षकी प्रापि कराकर ब्रह्मलोक प्रदान करें।'

English

with veins of white thread, with white blankets, backs of copper pots, with white chowries as hair,

अध्याय २१०

श्लोक 21

विद्रुमभ्रूयुगावेतौ नवनीतस्तनान्वितौ ।क्षौमपुच्छौ कांस्यदोहाविन्द्रनीलकतारकौ

vidrumabhrūyugāvetau navanītastanānvitau / kṣaumapucchau kāṃsyadohāvindranīlakatārakau

हिन्दी अर्थ

(तदनन्तर यह संकल्प पढ़े) ' अमुक नाम और गोत्रवाले ब्राह्मण अमुक शर्माको मैं इस दानकी प्रतिष्ठाके निमित्त सुवर्णकी दक्षिणा देता हूँ।' इस दान-वाक्यसे समस्त दान दे

English

with brows of coral, with udders of butter, tails of silk, milk-vessels of bronze, pupils of sapphire,

अध्याय २१०

श्लोक 22

सुवर्णशृङ्गाभरणौ रजतक्षुरसंयुतौ ।नानाफलमया दन्ता गन्धघ्राणप्रकल्पितौ

suvarṇaśṛṅgābharaṇau rajatakṣurasaṃyutau / nānāphalamayā dantā gandhaghrāṇaprakalpitau

हिन्दी अर्थ

'दान-परिभाषा आदिका वर्णन” नामक दो सौ नवा अध्याय पूरा हुआ

English

with horns and ornaments of gold, hooves of silver, teeth made of various fruits, noses made of scent —

अध्याय २१०

श्लोक 23

रचयित्वा यजेद्धेनुमिमैर् मन्त्रैर् द्विजोत्तम ।या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता

racayitvā yajeddhenumimair mantrair dvijottama / yā lakṣmīḥ sarvabhūtānāṃ yā ca deveṣvavasthitā

हिन्दी अर्थ

सोलह महादानोंके नाम; दस मेरुदान, दस धेनुदान और विविध गोदानोंका वर्णन

English

having made them, one should worship the cow with these mantras, best of twice-born: "The Lakshmi of all beings, who abides among the gods,

अध्याय २१०

श्लोक 24

धेनुरूपेण सा देवी मम शान्तिं प्रयच्छतु ।देहस्था या च रुद्राणी शङ्करस्य सदा प्रिया

dhenurūpeṇa sā devī mama śāntiṃ prayacchatu / dehasthā yā ca rudrāṇī śaṅkarasya sadā priyā

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं- वसिष्ठ! अब मैं सभी प्रकारके दानोंका वर्णन करता हूँ। सोलह महादान होते हैं। सर्वप्रथम तुलापुरुषदान, फिर हिरण्यगर्भदान, ब्रह्माण्डदान, कल्पवृक्षदान, पाँचवाँ सहस्र गोदान, स्वर्णमयी कामधेनुका दान, सातवाँ स्वर्णनिर्मित अश्वका दान, स्वर्णमय अश्वयुक्त रथका दान, स्वर्णरचित हस्तिरथका दान, पाँच हलोंका दान,

English

may that goddess in cow form give me peace. She who dwells in the body, Rudrani, ever dear to Shankara,

अध्याय २१०

श्लोक 25

धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ।विष्णुवक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या च विभावसोः

dhenurūpeṇa sā devī mama pāpaṃ vyapohatu / viṣṇuvakṣasi yā lakṣmīḥ svāhā yā ca vibhāvasoḥ

हिन्दी अर्थ

ये दान शुभ दिनमें मण्डलाकार मण्डपमें देवताओंका पूजन करके ब्राह्मणको देने चाहिए। मेरुदान भी पुण्यप्रद है। ' मेरु' दस माने गये हैं, उन्हें सुनो -- धान्यमेरु एक हजार द्रोण धान्यका उत्तम माना

English

may that goddess in cow form remove my sin. The Lakshmi on Vishnu's breast, the Svaha of the fire,

अध्याय २१०

श्लोक 26

चन्द्रार्कऋक्षशक्तिर्या धेनुरूपास्तु सा श्रिये ।चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीर्धनदस्य च

candrārkaṛkṣaśaktiryā dhenurūpāstu sā śriye / caturmukhasya yā lakṣmīryā lakṣmīrdhanadasya ca

हिन्दी अर्थ

गया है, पाँच सौ द्रोणका मध्यम और ढाई सौ द्रोणका अधम माना गया है। लवणाचल सोलह द्रोणका बनाना चाहिए, वही उत्तम माना गया है। गुड़-पर्वत दस भारका उत्तम माना गया है, पाँच भारका मध्यम और ढाई भारका निकृष्ट कहा जाता है। स्वर्णमेरु सहस्र पलका उत्तम, पाँच सौ पलका मध्यम और ढाई सौ पलका निकृष्ट माना गया है। तिलपर्वत क्रमशः दस

English

the power of moon, sun and stars — may she in cow form be for my prosperity. The Lakshmi of the four-faced, and the Lakshmi of the lord of wealth,

अध्याय २१०

श्लोक 27

लक्ष्मीर्या लोकपालानां स धेनुर्वरदास्तु मे ।स्वधा त्वं पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजां यतः

lakṣmīryā lokapālānāṃ sa dhenurvaradāstu me / svadhā tvaṃ pitṛmukhyānāṃ svāhā yajñabhujāṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

द्रोणका उत्तम, पाँच द्रोणका मध्यम और तीन द्रोणका निकृष्ट कहा गया है। कार्पास (रूई) पर्वत बीस भारका उत्तम, दस भारका मध्यम तथा पाँच भारका निकृष्ट है। बीस घृतपूर्ण

English

the Lakshmi of the world-guardians — may that cow be boon-giving to me. You are Svadha of the chief ancestors, Svaha of the sacrifice-eaters;

अध्याय २१०

श्लोक 28

सर्वपापहरा धेनुस्तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे ।एवमामन्त्रितां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

sarvapāpaharā dhenustasmācchāntiṃ prayaccha me / evamāmantritāṃ dhenuṃ brāhmaṇāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

कुम्भोंका उत्तम घृताचल होता है। रजत-पर्वत दस हजार पलका उत्तम माना गया है । शर्कराचल आठ भारका उत्तम, चार भारका मध्यम और दो भारका मन्द माना गया है अब मैं दस धेनुओंका वर्णन करता हूँ, जिनका दान करके मनुष्य भोग और मोक्षको

English

the cow removes all sin; therefore grant me peace." The cow thus invoked one should offer to a Brahmin.

अध्याय २१०

श्लोक 29

समानं सर्वधेनूनां विधानं चैतदेव हि ।सर्वयज्ञफलं प्राप्य निर्मलो भुक्तिमुक्तिभाक्

samānaṃ sarvadhenūnāṃ vidhānaṃ caitadeva hi / sarvayajñaphalaṃ prāpya nirmalo bhuktimuktibhāk

हिन्दी अर्थ

प्राप्त कर लेता है। पहली गुडधेनु होती है, दूसरी

English

The rule for all cows is the same. Having obtained the fruit of all sacrifices, he is stainless and shares enjoyment and liberation.

अध्याय २१०

श्लोक 30

स्वर्णशृङ्गो शफै रौप्यैः सुशीला वस्त्रसंयुता ।कांस्योपदोहा दातव्या क्षोरिणौ गौः सदक्षिणा

svarṇaśṛṅgo śaphai raupyaiḥ suśīlā vastrasaṃyutā / kāṃsyopadohā dātavyā kṣoriṇau gauḥ sadakṣiṇā

हिन्दी अर्थ

क्षीरधेनु, छठी मधुधेनु, सातवीं शर्कराधेनु, आठवीं कल्पित कृष्णाजिनधेनु। इनके दानको विधि यह बतलायी जाती है कि तरल पदार्थ-सम्बन्धी धेनुओंके प्रतिनिधिरूपसे घड़ोंमें उन पदार्थोको भरकर कुम्भदान करने चाहिए और अन्य

English

A well-behaved cow with golden horns, silver hooves, joined with cloth, with a bronze milk-vessel, a milk-giving cow with fee should be given.

अध्याय २१०

श्लोक 31

दातास्याः स्वर्गमाप्नोति वत्सरान् सोमसम्मितान् ।कपिला चेत्तारयति भूयश्चासप्तमं कुलं

dātāsyāḥ svargamāpnoti vatsarān somasammitān / kapilā cettārayati bhūyaścāsaptamaṃ kulaṃ

हिन्दी अर्थ

धातुओंके रूपमें उन-उन द्रव्योंको राशिका दान करना चाहिए

English

The giver of her attains heaven for years equal to the hairs; if a tawny cow, she saves again up to the seventh generation.

अध्याय २१०

श्लोक 32

स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां कांस्यदोहनकान्वितां ।शक्तितो दक्षिणायुक्तां दत्त्वा स्याद्भुक्तिमुक्तिभाक्

svarṇaśṛṅgīṃ raupyakhurāṃ kāṃsyadohanakānvitāṃ / śaktito dakṣiṇāyuktāṃ dattvā syādbhuktimuktibhāk

हिन्दी अर्थ

(कृष्णाजिनधेनुके दानकी विधि यह है) गोबरसे लिपी-पुती भूमिपर सब ओर दर्भ बिछाकर उसके ऊपर चार हाथका कृष्णमृगचर्म रखे। उसकी ग्रीवा पूर्व दिशाकी ओर होनी चाहिए । इसी प्रकार गोवत्सके स्थानपर छोटे आकारका कृष्णमृगचर्म स्थापित करे। वत्ससहित धेनुका मुख पूर्वको ओर और पैर उत्तर दिशाकी ओर समझे। चार भार गुड़की गुडधेनु सदा ही उत्तम मानी गयी है।

English

Having given a cow with golden horns, silver hooves, bronze milk-vessel, with fee according to ability, one shares enjoyment and liberation.

अध्याय २१०

श्लोक 33

सवत्सरोमतुल्यानि युगान्युभयतोमुखीं ।दत्त्वा स्वर्गमवाप्नोति पूर्वेण विधिना ददेत्

savatsaromatulyāni yugānyubhayatomukhīṃ / dattvā svargamavāpnoti pūrveṇa vidhinā dadet

हिन्दी अर्थ

एक भार गुड़का गोवत्स बनावे। दो भारकी गौ मध्यम होती है। उसके साथ आधे भारका बछड़ा होना चाहिए। एक भारकी गौ कनिष्ठ कही जाती है। इसके चतुर्थांशका वत्स इसके साथ देना

English

Having given a cow with two heads (in the act of calving), for as many ages as the hairs of the calf, one gains heaven; one should give by the earlier rule.

अध्याय २१०

श्लोक 34

आसन्नमृत्युना देया सवत्सा गौस्तु पूर्ववत् ।यमद्वारे महावीरे तप्ता वैतरणी(१) नदी

āsannamṛtyunā deyā savatsā gaustu pūrvavat / yamadvāre mahāvīre taptā vaitaraṇī(1) nadī

हिन्दी अर्थ

चाहिए। गुडधेनु अपने गुड्संग्रहके अनुसार बना लेनी चाहिए पाँच गुञ्जाका एक 'माशा' होता है, सोलह माशेका एक 'सुवर्ण' होता है, चार सुवर्णका “पल' और सौ पलकी 'तुला' मानी गयी है। बीस तुलाका एक भार' होता है एवं चार

English

By one near death a cow with calf should be given as before. At the gate of Yama, great and terrible, is the hot river Vaitarani;

अध्याय २१०

श्लोक 35

तान्तर्तुञ्च ददाम्येनां(२) कृष्णां वैतरणीञ्च गां

tāntartuñca dadāmyenāṃ(2) kṛṣṇāṃ vaitaraṇīñca gāṃ /

हिन्दी अर्थ

आढक (चौंसठ पल)-का एक 'द्रोण' होता है

English

"To cross it I give this black cow, the Vaitarani cow."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 210
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.