Agni Purana· Agni Purāṇa
255
अध्याय 255 / 381

Adhyaya 256

53 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ53 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २५५

श्लोक 1

सीमाविवादादिनिर्णयः अग्निर् उवाच सीम्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरा गणाः ।गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वनगोचराः

sīmāvivādādinirṇayaḥ agnir uvāca sīmno vivāde kṣetrasya sāmantāḥ sthavirā gaṇāḥ / gopāḥ sīmākṛṣāṇā ye sarve ca vanagocarāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा जो कोई बहाना बनाकर किसी विवादास्पद वस्तुका क्रय-विक्रय करता है-इन सबपर पण्यवस्तुके मूल्यसे आठगुना दण्ड लगाना चाहिए । यदि संघबद्ध होकर काम करनेवालोंमेंसे कोई

English

Those who are not suitable to be witnesses are women, old men, children, cheats, intoxicated, lunatics, injured, actors, heretics, men of the writer caste, those having defective sense organs, those that take food from degraded persons, relatives or friends or enemies (of the persons contesting the dispute) and thieves. All people arc deemed to be witnesses in cases of thefts, violence and rashness. A virtuous man accepted by both the parties may be a witness. A person that refuses to answer the questions relating to a loan in which (interest) at the rate of ten per cent (has been allowed) should be made by the king to pay the full amount (together with interest) within fortysix days. The vilest person that does not depose the facts even though he is aware of them, is (considered) as equivalent to the sins of false witnesses and is also liable for similar punishment.

अध्याय २५५

श्लोक 2

नयेयुरेते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः ।सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैर् उपलक्षिताम्

nayeyurete sīmānaṃ sthalāṅgāratuṣadrumaiḥ / setuvalmīkanimnāsthicaityādyair upalakṣitām

हिन्दी अर्थ

देशान्तरमें जाकर मृत्युको प्राप्त हो जाय तो उसके हिस्सेके द्रव्यको दायाद (पुत्र आदि), सपिण्ड) आकर ले लें। उनके न होनेपर उस धनको राजा ग्रहण करे। संघबद्ध होकर काम करनेवालोंमें जो कुटिल या वञ्चक हो, उसे किसी तरहका लाभ दिये बिना ही संघसे बाहर

English

These are the five obligaUons that a person has to discharge daily-— the act of the religious instruction, offering water to the manes, oblations for the gods, oblations to the goblins and entertaining die guests.

अध्याय २५५

श्लोक 3

सामन्ता वा समंग्रामाश् चत्वारो ऽष्टौ दशापि वा(१) ।रक्तस्रग्वसनाः सीमान्नयेयुः क्षितिधारिणः

sāmantā vā samaṃgrāmāś catvāro 'ṣṭau daśāpi vā(1) / raktasragvasanāḥ sīmānnayeyuḥ kṣitidhāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कर दे। उनमेंसे जो अपना कार्य स्वयं करनेमें असमर्थ हो, वह दूसरेसे करावे। होता आदि

English

The word Jdti denotes the castes in general mid the word vma denotes the four principal castes.

अध्याय २५५

श्लोक 4

अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ।अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवत्तकः

anṛte tu pṛthagdaṇḍyā rājñā madhyamasāhasam / abhāve jñātṛcihnānāṃ rājā sīmnaḥ pravattakaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋत्विजों, किसानों तथा शिल्पकर्मोपजीवी नट, नर्तकादिकोंके लिये भी रहन-सहनका ढंग उपर्युक्त कथनसे स्पष्ट कर दिया गया॥ ५१--५४॥ स्तेय-प्रकरण (अब 'स्तेय' अथवा चोरीके विषयमें बताया जाता है। मनुजीने 'साहस' और “चोरी 'में अन्तर बताते हुए लिखा है--''जो द्रव्य-रक्षकोंके समक्ष बलात् पराये धनको लूटा जाता है, वह 'साहस'

English

A deed that has beeh written in the handwriting of the mortgager is valid ' even without the attestation by the witnesses, except in (cases) where undue compulsion had been made.

अध्याय २५५

श्लोक 5

आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु ।एष एव विधिर्ज्ञेयो वर्षाम्वुप्रवहेषु च

ārāmāyatanagrāmanipānodyānaveśmasu / eṣa eva vidhirjñeyo varṣāmvupravaheṣu ca

हिन्दी अर्थ

या 'डकैती' है। तथा जो पराया धन स्वामीको दृष्टिसे बचकर या किसीको चकमा देकर हड़प लिया जाता है, तथा “मैंने यह कर्म किया है '-- यह बात भयके कारण छिपायी जाती है, किसीपर

English

The debt mentioned in a deed has to be discharged by the three men (the debtor, the son or grandson). A mort¬ gage remains in force until the pledge is not redeemed.

अध्याय २५५

श्लोक 6

मर्यादायाः प्रभेदेषु क्षेत्रस्य हरणे तथा ।मर्यादायाश् च दण्ड्याः स्युरधमोत्तममध्यमाः

maryādāyāḥ prabhedeṣu kṣetrasya haraṇe tathā / maryādāyāś ca daṇḍyāḥ syuradhamottamamadhyamāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकट नहीं होने दी जाती, वह सब 'स्तेय' (चोरी) कर्म है।'' चोरको कैसे पकड़ना चाहिए, यह बात बता रहे हैं) किसीके यहाँ चोरी होनेपर ग्राहक -राजकीय कर्मचारी या आरक्षा-विभागका सिपाही ऐसे व्यक्तिको पकड़े, जो लोगोंमें चोरीके लिये विख्यात हो-जिसे सब लोग चोर कहते हैं, अथवा जिसके

English

A new deed has to be written when the old one has been taken abroad or the original writing has len forged or lost or erased or seized or torn or mutilated or burnt.

अध्याय २५५

श्लोक 7

न निषेध्यो ऽल्पबाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः ।परभूमिं हरन् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः

na niṣedhyo 'lpabādhastu setuḥ kalyāṇakārakaḥ / parabhūmiṃ haran kūpaḥ svalpakṣetro bahūdakaḥ

हिन्दी अर्थ

पास चोरीका चिह्न-चोरी गया हुआ माल मिल जाय, उसे पकड़े। अथवा चोरीके दिनसे ही चोरके पदचिह्णोंका अनुसरण करते हुए पता लग जानेपर उस चोरको बंदी बनावे। जो पहले भी

English

(The accused) that has bathed together with the dress and observed fast should be called up and made to carry all the. ordeals in the presence of the king and brahmins.

अध्याय २५५

श्लोक 8

स्वामिने यो ऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रकल्पयेत् ।उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः

svāmine yo 'nivedyaiva kṣetre setuṃ prakalpayet / utpanne svāmino bhogastadabhāve mahīpateḥ

हिन्दी अर्थ

चौर्य-कर्मका अपराधी रहा हो तथा जिसका कोई शुद्ध--निश्चित निवासस्थान न हो, ऐसे व्यक्तिको भी संदेहमें कैद करे। जो पूछनेपर अपनी जाति और नाम आदिको छिपावें, जो द्यूतक्रीडा, वेश्यागमन और मद्यपानमें आसक्त हों, चोरीके विषयमें पूछनेपर जिनका मुँह सूख जाय और स्वर विकृत हो जाय, जो दूसरोंके धन और घरके विषयमें पूछते फिरें, जो गुप्तरूपसे

English

(The accused) that is resorting to the balance is weighed by those conversant with balances. After the balance comes to rest, line is drawn and (the accused) is taken off.

अध्याय २५५

श्लोक 9

फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत् ।१ चत्वारो ऽथ दशापि वेति ख॥ , ग॥ , ञ॥ च :प् ४२५ स प्रदाप्यो ऽकृष्टफलं क्षेत्रमन्येन कारयेत्

phālāhatamapi kṣetraṃ yo na kuryānna kārayet / 1 catvāro 'tha daśāpi veti kha.. , ga.. , ña.. ca :p 425 sa pradāpyo 'kṛṣṭaphalaṃ kṣetramanyena kārayet

हिन्दी अर्थ

विचरण करें, जो आय न होनेपर भी बहुत व्यय करनेवाले हों तथा जो विनष्ट द्रव्यं (फटे-पुराने वस्त्रों और टूटे-फूटे बर्तन आदि)-को बेचते

English

a kind of grain.

अध्याय २५५

श्लोक 10

मासानष्टौ तु महिषी सत्यघातस्य कारिणी ।दण्डनीया तदर्धन्तु गौस्तदर्धमजाविकं

māsānaṣṭau tu mahiṣī satyaghātasya kāriṇī / daṇḍanīyā tadardhantu gaustadardhamajāvikaṃ

हिन्दी अर्थ

हों-ऐसे अन्य लोगोंको भी चोरीके संदेहमें पकड़ लेना चाहिए। जो मनुष्य चोरीके संदेहमें पकड़ा गया हो, वह यदि अपनी निर्दोषिताको प्रमाणित न कर सके तो राजा उससे चोरीका धन दिलाकर उसे चोरका दण्ड दे। राजा चोरसे चोरीका धन दिलाकर उसे अनेक प्रकारके शारीरिक दण्ड देते हुए मरवा डाले। यह दण्ड बहुमूल्य वस्तुओंकी भारी चोरी होनेपर ही देनेयोग्य है;

English

(One should say as below in the water ordeal): "You are the mostholy among the holy. O Purifier! You purify the accused. O Varunia! (You) protect me with the truth.'* Having addressed (the water) thus, one should enter the water holding onto the thighs of a man standing in water upto his navel. His innocence would be established, if one bringing back an arrow simultaneously discharged, finds him fully dived (into the water).

अध्याय २५५

श्लोक 11

भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद् द्विगुणो दमः ।सममेषां विवीतेपि स्वराष्ट्रं महिषीसमम्

bhakṣayitvopaviṣṭānāṃ yathoktād dviguṇo damaḥ / samameṣāṃ vivītepi svarāṣṭraṃ mahiṣīsamam

हिन्दी अर्थ

किंतु यदि चोरी करनेवाला ब्राह्मण हो तो उसके ललाटमें दाग देकर उसको अपने राज्यसे निर्वासित कर दे। यदि गाँवमें मनुष्य आदि किसी प्राणीका वध हो जाय, अथवा धनकी चोरी हो जाय और

English

In the morning and in the evening.

अध्याय २५५

श्लोक 12

यावत् सत्यं विनष्टन्तु तावत् क्षेत्री फलं लभेत् ।पालस्ताड्यो ऽथ गोस्वामी पूर्वोक्तं दण्डमर्हति

yāvat satyaṃ vinaṣṭantu tāvat kṣetrī phalaṃ labhet / pālastāḍyo 'tha gosvāmī pūrvoktaṃ daṇḍamarhati

हिन्दी अर्थ

चोरके गाँवसे बाहर निकल जानेका कोई चिह्न न दिखायी दे तो सारा दोष ग्रामपालपर आता है। वही चोरको पकड़कर राजाके हवाले करे। यदि ऐसा न कर सके तो जिसके घरमें धनको चोरी हुई है, उस गृहस्वामीको चोरीका सारा धन अपने पाससे दे। यदि चोरके गाँवसे बाहर निकल जानेका कोई चिह्न वह दिखा सके तो जिस भूभागमें चोरका प्रवेश हुआ है, उसका अधिपति

English

As long as the crop is destroyed, so long the field-owner gets the fruit; the herdsman is to be beaten, and the cow-owner deserves the previously stated fine.

अध्याय २५५

श्लोक 13

पथि ग्रामविवीतान्ते क्षेत्रे दोषो न विद्यते ।अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति

pathi grāmavivītānte kṣetre doṣo na vidyate / akāmataḥ kāmacāre cauravaddaṇḍamarhati

हिन्दी अर्थ

ही चोरको पकड्वावे, अथवा चोरीका धन अपने पाससे दे। यदि विवीत-स्थानमें अपहरणको घटना हुई है तो विवीत-स्वामीका ही सारा दोष है। यदि मार्गमें या विवीत-स्थानसे बाहर दूसरे क्षेत्रमें

English

On the road, at the village boundary, in a field — no fault exists; when done unintentionally in free grazing he deserves a thief's fine.

अध्याय २५५

श्लोक 14

महोत्क्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुका च गौः ।पालो येषान्तु मोच्या दैवराजपरिप्लुताः

mahotkṣotsṛṣṭapaśavaḥ sūtikāgantukā ca gauḥ / pālo yeṣāntu mocyā daivarājapariplutāḥ

हिन्दी अर्थ

चोरीका कोई माल मिले या चोरका ही चिह्न लक्षित हो तो चोर पकड्नेके कामपर नियुक्त हुए मार्गपालका अथवा उस दिशाके संरक्षकका दोष होता है। यदि गाँवसे बाहर, किंतु ग्रामको सीमाके अंदरके क्षेत्रमें चोरी आदिकी घटना घटित हो तो उस ग्रामके निवासी ही क्षतिपूर्ति करें। उनपर यह उत्तरदायित्व तभीतक आता है, जबतक चोरका पदचिह सीमाके बाहर गया हुआ

English

Great bulls, released animals, a cow that has calved and a visiting cow, whose herdsman should release them, flooded by fate or king.

अध्याय २५५

श्लोक 15

यथार्पितान् पशून् गोपोः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा ।प्रमादमृतनष्टांश् च प्रदाप्यः कृतवेतनः

yathārpitān paśūn gopoḥ sāyaṃ pratyarpayettathā / pramādamṛtanaṣṭāṃś ca pradāpyaḥ kṛtavetanaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं दिखायी देता। यदि सीमाके बाहर गया दिखायी पड़े, तो जिस ग्राम आदिमें उसका

English

As the cowherd was given the animals, so should he return them in the evening; for those dead or lost through negligence he should pay; he has been paid wages.

अध्याय २५५

श्लोक 16

पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते ।अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च

pāladoṣavināśe tu pāle daṇḍo vidhīyate / ardhatrayodaśapaṇaḥ svāmino dravyameva ca

हिन्दी अर्थ

प्रवेश हो, वहींके लोग चोरको पकड़वाने और चोरीका माल वापस देनेके लिये जिम्मेदार हैं। यदि अनेक गाँवोंके बीचमें एक कोसकी सीमासे बाहर हत्या और चोरीको घटना घटित हुई हो और अधिक जनसमूहको दौड्-धूपसे चोरका पदचिह्न मिट गया हो तो पाँच गाँवके लोग अथवा दस गाँवके लोग मिलकर चोरको पकड्वाने तथा चोरीका माल वापस देनेका उत्तरदायित्व

English

On damage by the herdsman's fault, a fine is ordained for the herdsman: twelve and a half panas and the owner's goods.

अध्याय २५५

श्लोक 17

ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा ।द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत्

grāmecchayā gopracāro bhūmirājavaśena vā / dvijastṛṇaidhaḥpuṣpāṇi sarvataḥ svavadāharet

हिन्दी अर्थ

अपने ऊपर लें। बंदीको गुप्तरूपसे जेलसे छुड़ाकर भगा ले जानेवाले, घोड़ों और हाथियोंकी चोरी करनेवाले तथा बलपूर्वक किसीकी हत्या करनेवाले लोगोंको राजा शूलीपर चढ़वा दे। राजा वस्त्र

English

Cow-pasture by village wish or by the king's authority; a twice-born may take grass, fuel and flowers everywhere as his own.

अध्याय २५५

श्लोक 18

धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् ।द्वे शते खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम्

dhanuḥśataṃ parīṇāho grāmakṣetrāntaraṃ bhavet / dve śate kharvaṭasya syānnagarasya catuḥśatam

हिन्दी अर्थ

आदिकी चोरी करनेवाले और गठरी आदि काटनेवाले चोरोंके प्रथम अपराधमें क्रमशः अङ्गुष्ठ और तर्जनी कटवा दे और दूसरी बार वही अपराध करनेपर उन दोनोंको क्रमशः एक हाथ तथा एक पैरसे हीन कर दे। जो मनुष्य जान- बूझकर चोर या हत्यारेको भोजन, रहनेके लिये स्थान, सर्दीमें तापनेके लिये अग्नि, प्यासे हुएको जल, चोरी करनेके तौर-तरीकेकी सलाह, चोरीके

English

A hundred bows is the circumference between village and field; two hundred for a market-town; four hundred for a city.

अध्याय २५५

श्लोक 19

स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्दोषो ऽप्रकाशिते ।हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः

svaṃ labhetānyavikrītaṃ kreturdoṣo 'prakāśite / hīnādraho hīnamūlye velāhīne ca taskaraḥ

हिन्दी अर्थ

साधन और उसी कार्यके लिये परदेश जानेके लिये मार्गव्यय देता है, उसको उत्तम साहसका दण्ड देना चाहिए। दूसरेके शरीरपर घातक शस्त्रसे प्रहार करने तथा गर्भवती स्त्रीके गर्भ गिरानेपर

English

One may obtain what is his own sold by another; the buyer's fault when not made known; the thief who sells secretly at low price, or at the wrong time.

अध्याय २५५

श्लोक 20

नष्टापहृतमासाद्य हर्तारं ग्राहयेन्नरम् ।देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत्

naṣṭāpahṛtamāsādya hartāraṃ grāhayennaram / deśakālātipattau vā gṛhītvā svayamarpayet

हिन्दी अर्थ

भी उत्तम साहसका ही दण्ड देना उचित है। किसी भी पुरुष या स्त्रीको हत्या करनेपर उसके शील और आचारको दृष्टिमें रखते हुए उत्तम या अधम साहसका दण्ड देना चाहिए। जो पुरुषको हत्या करनेवाली तथा दूसरोंको जहर देकर मारनेवाली है, ऐसी स्त्रीके गलेमें पत्थर बाँधकर उसे पानीमें फेंक देना चाहिए; (परंतु यदि वह गर्भवती हो तो उस समय उसे ऐसा दण्ड न दे।)

English

Having found what was lost or taken, one should have the thief seized; or having taken it, if the place and time have passed, one should himself hand it over;

अध्याय २५५

श्लोक 21

विक्रेतुर्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् ।क्रेता मूल्यं समाप्नोति तस्माद्यस्तत्र विक्रयी

vikreturdarśanācchuddhiḥ svāmī dravyaṃ nṛpo damam / kretā mūlyaṃ samāpnoti tasmādyastatra vikrayī

हिन्दी अर्थ

गुरु या संतानको मारनेवाली स्त्रीको कान, हाथ,

English

by sight of the seller there is purity; the owner (gets) the thing, the king the fine; the buyer gets the price from the seller there.

अध्याय २५५

श्लोक 22

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतो ऽन्यथा ।पञ्चबन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाप्यभाविते

āgamenopabhogena naṣṭaṃ bhāvyamato 'nyathā / pañcabandho damastasya rājñe tenāpyabhāvite

हिन्दी अर्थ

नाक और ओठ काटकर उसे साँडोँसे कुचलवाकर अथवा खलिहानमें आग लगानेवाले या राजपल्नीसे समागम करनेवाले मनुष्यको सूखे नरकुल या सरकंडों-तिनकोंसे ढककर जला दे

English

What is lost is to be established by title and possession, otherwise not; for him the fine is five-bound to the king, if not established.

अध्याय २५५

श्लोक 23

हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात् ।अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षन्नयतिं पणान्

hṛtaṃ pranaṣṭaṃ yo dravyaṃ parahastādavāpnuyāt / anivedya nṛpe daṇḍyaḥ sa tu ṣannayatiṃ paṇān

हिन्दी अर्थ

किया जाता है। परायी स्त्री और पराये पुरुषका

English

One who gets from another's hand goods that were taken or lost, without informing the king, is fined — he pays six panas;

अध्याय २५५

श्लोक 24

शौल्किकैः स्थानपालैर् वा नष्टापहृतमाहृतं ।अर्वाक् संवत्सरात् स्वामी लभते परतो नृपः

śaulkikaiḥ sthānapālair vā naṣṭāpahṛtamāhṛtaṃ / arvāk saṃvatsarāt svāmī labhate parato nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

कहलाता है। दण्डनीयताकी दृष्टिसे इसके तीन भेद हैं प्रथम, मध्यम और उत्तम। अयोग्य देश और कालमें, एकान्त स्थानमें, बिना कुछ बोले- चाले परायी स्त्रीको कटाक्षपूर्वक देखना और हास्य करना ' प्रथम साहस' माना गया है। उसके पास सुगन्धित वस्तु-इत्र-फुलेल आदि, फूलोंके

English

what was lost and taken is recovered by toll-keepers or station guards; before a year the owner gets it; after that the king.

अध्याय २५५

श्लोक 25

पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे ।महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके

paṇānekaśaphe dadyāccaturaḥ pañca mānuṣe / mahiṣoṣṭragavāṃ dvau dvau pādaṃ pādamajāvike

हिन्दी अर्थ

खाने-पीनेका प्रलोभन देना “मध्यम साहस' कहा गया है । एकान्त स्थानोंमें एक साथ एक आसनपर बैठना, आपसमें सरना, एक-दूसरेके केश पकड़ना आदिको “उत्तम संग्रहण' या “उत्तम साहस' माना

English

For a one-hoofed animal one should give four panas; five for a man; two each for buffalo, camel, cow; a quarter each for sheep and goat.

अध्याय २५५

श्लोक 26

स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते ।नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रुतम्

svakuṭumbāvirodhena deyaṃ dārasutādṛte / nānvaye sati sarvasvaṃ deyaṃ yaccānyasaṃśrutam

हिन्दी अर्थ

गया है। संग्रहणके कार्यमें प्रवृत्त पुरुषको बंदी बना लेना चाहिए-यह बात निम्नाङ्कित श्लोकमें बता रहे हैं) केशग्रहणपूर्वक परस्त्रीके साथ क्रीडा करनेवाले पुरुषको व्यभिचारके अपराधमें पकड्ना चाहिए। सजातीय नारीसे समागम करनेवालेको एक हजार पण, अपनेसे नीच जातिको स्त्रीसे सम्भोग

English

One should give without conflict with one's family, except wife and sons. When there is lineage, not all property should be given, nor what is promised to another;

अध्याय २५५

श्लोक 27

प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः ।देयं प्रतिश्रुतञ्चैव दत्वा नापहरेत् पुनः

pratigrahaḥ prakāśaḥ syāt sthāvarasya viśeṣataḥ / deyaṃ pratiśrutañcaiva datvā nāpaharet punaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवालेको पाँच सौ पण एवं उच्चजातिकी नारीसे संगम करनेवालेको वधका दण्ड दे और ऐसा करनेवाली स्त्रीक नाक-कान आदि करवा डाले। जो पुरुष परस्त्रीको नीवी (कटिवस्त्र),

English

acceptance should be open, especially for immovables. What is to be given and what is promised, having given one should not take back.

अध्याय २५५

श्लोक 28

दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्धमासिकं ।वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां प्रतीक्षणम्

daśaikapañcasaptāhamāsatryahārdhamāsikaṃ / vījāyovāhyaratnastrīdohyapuṃsāṃ pratīkṣaṇam

हिन्दी अर्थ

स्तन, कञ्चुकी, नाभि और केशोंका स्पर्श करता है, अनुचित देशकालमें सम्भाषण करता है, अथवा उसके साथ एक आसनपर बैठता है, उसे भी व्यभिचारके दोषमें पकडना चाहिए। जो स्त्री मना करनेपर भी परपुरुषके साथ सम्भाषण करे, उसको सौ पण और जो पुरुष निषेध करनेपर भी परस्त्रीके साथ सम्भाषण करे तो उसे दो सौ

English

Waiting periods: ten, one, five, seven days, a month, three days, half a month — for seeds, iron, carriage, jewels, women, milch animals, men.

अध्याय २५५

श्लोक 29

अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शते ।अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्चदशायसि

agnau suvarṇamakṣīṇaṃ dvipalaṃ rajate śate / aṣṭau trapuṇi sīse ca tāmre pañcadaśāyasi

हिन्दी अर्थ

पणका दण्ड देना चाहिए। यदि वे दोनों मना करनेके बाद भी सम्भाषण करते पाये जाये तो उन्हें व्यभिचारका दण्ड देना चाहिए। पशुके साथ मैथुन करनेवालेपर सौ पण तथा नीचजातिको

English

In fire gold is not lost; in silver two palas per hundred; eight in tin and lead; fifteen in copper and iron;

अध्याय २५५

श्लोक 30

शते दशपलावृद्धिरौर्णे कार्पासिके तथा ।मध्ये पञ्चपला ज्ञेया सूक्ष्मे तु त्रिपला मता

śate daśapalāvṛddhiraurṇe kārpāsike tathā / madhye pañcapalā jñeyā sūkṣme tu tripalā matā

हिन्दी अर्थ

स्त्री या गौसे समागम करनेवालेपर पाँच सौ पणका दण्ड करे। किसीको अवरुद्धा (खरीदी हुई) दासी तथा रखेल स्त्रीक साथ उसके समागमके योग्य होनेपर भी समागम करनेवाले पुरुषपर पचास पणका दण्ड लगाना चाहिए। दासीके साथ बलात्कार करनेवालेके लिये दस पणका विधान है। चाण्डाली या संन्यासिनीसे समागम करनेवाले मनुष्यके ललाटमें ' भग'का चिह्न अङ्कित

English

wool and cotton ten palas increase per hundred; in medium five palas to be known; in fine three palas is held;

अध्याय २५५

श्लोक 31

कार्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः ।न क्षयो न च वृद्धिस्तु कौशेये वल्कलेषु च

kārmike romabaddhe ca triṃśadbhāgaḥ kṣayo mataḥ / na kṣayo na ca vṛddhistu kauśeye valkaleṣu ca

हिन्दी अर्थ

करके उसे देशसे निर्वासित कर दे॥ ६८--७३॥ प्रकीर्णक-प्रकरण

English

in worked and hair-bound goods a thirtieth part is held loss; no loss nor increase in silk and bark-cloth.

अध्याय २५५

श्लोक 32

देशं कालञ्च भोगञ्च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम् ।द्रव्याणां कुशला ब्रूयुर्यत्तद्दाप्यमसंशयम्

deśaṃ kālañca bhogañca jñātvā naṣṭe balābalam / dravyāṇāṃ kuśalā brūyuryattaddāpyamasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य राजाज्ञाको न्यूनाधिक करके लिखता है, अथवा व्यभिचारी या चोरको छोड़ देता है, राजा उसे उत्तम साहसका दण्ड दे। ब्राह्मणको अभक्ष्य पदार्थका भोजन कराके दूषित करनेवाला उत्तम साहसके दण्डका भागी होता है। कृत्रिम स्वर्णका व्यवहार करनेवाले तथा मांस बेचनेवालेको एक हजार पणका दण्ड दे और उसे नाक, कान और हाथ--इन तीन अङ्गोसे हीन कर दे। यदि

English

Having known the place, time and enjoyment, and the strength and weakness in a loss, those skilled in goods should state what is to be paid, without doubt.

अध्याय २५५

श्लोक 33

बलाद्दासीकृतश् चौरैर् विक्रीतश्चापि मुच्यते ।स्वामिप्राणप्रदो भक्तत्यागात्तन्निष्क्रयादपि

balāddāsīkṛtaś caurair vikrītaścāpi mucyate / svāmiprāṇaprado bhaktatyāgāttanniṣkrayādapi

हिन्दी अर्थ

पशुओंका स्वामी समर्थ होते हुए भी अपने दाढ़ों और सींगोंवाले पशुओंसे मारे जाते हुए मनुष्यको छुड़ाता नहीं है तो उसको प्रथम साहसका दण्ड दिया जाना चाहिए। यदि पशुके आक्रमणका

English

One forced into slavery by thieves and also sold is freed; one who saves his master's life, from abandoning the devotion, also by ransom;

अध्याय २५५

श्लोक 34

प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकः ।वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः

pravrajyāvasito rājño dāsa āmaraṇāntikaḥ / varṇānāmānulomyena dāsyaṃ na pratilomataḥ

हिन्दी अर्थ

शिकार होनेवाला मनुष्य जोर-जोरसे चिल्लाकर पुकारे कि ' अरे! मैं मारा गया। मुझे बचाओ', उस दशामें भी यदि पशुओंका स्वामी उसके प्राण नहीं बचाता तो वह दूने दण्डका भागी होता है। जो अपने कुलमें कलङ्क लगनेके डरसे घरमें घुसे

English

one who has fallen from renunciation is the king's slave till death; slavery is in the order of castes, not against the order.

अध्याय २५५

श्लोक 35

कृतशिल्पोपि निवसेत् कृतकालं गुरोर्गृहे ।अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्त्रत्फलप्तदः

kṛtaśilpopi nivaset kṛtakālaṃ gurorgṛhe / antevāsī guruprāptabhojanastratphalaptadaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए जार (परस्त्रीलम्पट)-को चोर बताता है, अर्थात् 'चोर-चोर' कहकर निकालता है, उसपर पाँच सौ पण दण्ड लगाना चाहिए। जो राजाको प्रिय न लगनेवाली बात बोलता है, राजाकी ही

English

Even one who has completed his craft should stay for the stipulated time in the teacher's house; the resident pupil, with food from the teacher, gives the fruit of that.

अध्याय २५५

श्लोक 36

राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणान्न्यस्य तत्र तु ।त्रैविद्यं वृत्तिमद्ब्रूयात् स्वधर्मः पाल्यतामिति

rājā kṛtvā pure sthānaṃ brāhmaṇānnyasya tatra tu / traividyaṃ vṛttimadbrūyāt svadharmaḥ pālyatāmiti

हिन्दी अर्थ

निन्दा करता है तथा राजाको गुप्त मन्त्रणाका भेदन करता-शत्रुपक्षके कानोंतक पहुँचा देता है, उस मनुष्यकी जीभ काटकर उसे राज्यसे निकाल देना चाहिए। मृतकके अङ्गसे उतारे गये वस्त्र आदिका विक्रय करनेवाले, गुरुकी ताड्ना करनेवाले तथा राजाकी सवारी और आसनपर बैठनेवालेको राजा उत्तम साहसका दण्ड दे। जो क्रोधमें आकर किसीकी दोनों आँखें फोड़ देता है, उस अपराधीको,

English

The king, having made a place in the city and settled Brahmins there, should say to the one with livelihood in the three Vedas: "Let your own dharma be maintained."

अध्याय २५५

श्लोक 37

निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् ।सो ऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश् च यः

nijadharmāvirodhena yastu sāmayiko bhavet / so 'pi yatnena saṃrakṣyo dharmo rājakṛtaś ca yaḥ

हिन्दी अर्थ

जो राजाके अनन्य हितचिन्तकोंमें न होते हुए भी राजाके लिये अनिष्टसूचक फलादेश करता है, उस ज्यौतिषीको तथा जो ब्राह्मण बनकर जीविका चला रहा हो, उस शूद्रको आठ सौ पणके दण्डसे

English

One who is bound by contract without conflict with his own dharma, he too is to be protected with effort, and the dharma made by the king.

अध्याय २५५

श्लोक 38

गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच्च यः ।सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत्

gaṇadravyaṃ haredyastu saṃvidaṃ laṅghayecca yaḥ / sarvasvaharaṇaṃ kṛtvā taṃ rāṣṭrādvipravāsayet

हिन्दी अर्थ

दण्डित करना चाहिए। जो मनुष्य न्यायसे पराजित होनेपर भी अपनी पराजय न मानकर पुनः न्यायके लिये उपस्थित होता है, उसको धर्मपूर्वक पुनः जीतकर उसके ऊपर दुगुना दण्ड लगावे। राजाने अन्यायपूर्वक जो अर्थदण्ड लिया हो, उसे तीसगुना करके वरुणदेवताको निवेदन करनेके पश्चात् स्वयं ब्राह्मणोंको बाँट दे। जो राजा धर्मपूर्वक व्यबहारोंको देखता है, उसे धर्म, अर्थ, कीर्ति, लोकपंक्ति,

English

One who takes a guild's property and who breaks an agreement, having confiscated all his property, one should banish him from the kingdom.

अध्याय २५५

श्लोक 39

कर्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिभिः ।यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दमम्

kartavyaṃ vacanaṃ sarvaiḥ samūhahitavādibhiḥ / yastatra viparītaḥ syātsa dāpyaḥ prathamaṃ damam

हिन्दी अर्थ

उपग्रह (अर्थसंग्रह), प्रजाओंसे बहुत अधिक सम्मान और स्वर्गलोकमें सनातन स्थान-ये सात गुण प्राप्त होते हैं

English

The word of those speaking for the benefit of the group should be done by all; whoever is contrary there should first be made to pay a fine.

अध्याय २५५

श्लोक 40

समूहकार्यप्रहितो यल्लभेत्तत्तदर्पयेत् ।एकादशगुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत् स्वयम्

samūhakāryaprahito yallabhettattadarpayet / ekādaśaguṇaṃ dāpyo yadyasau nārpayet svayam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें “वाक्यारुष्यादि प्रकरणोंका कथन” नामक दो सौ अद्वावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ऋग्विधान-विविध कामनाओंकी सिद्धिके लिये प्रयुक्त होनेवाले ऋग्वेदीय मन्त्रोंका निर्देश

English

One sent on the group's business should hand over whatever he gets; if he does not hand it over himself, he is to pay eleven-fold.

अध्याय २५५

श्लोक 41

वेदज्ञाः शुचयो ऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः ।कर्तव्यं वचनं तेषां समूहहितवादिनां

vedajñāḥ śucayo 'lubdhā bhaveyuḥ kāryacintakāḥ / kartavyaṃ vacanaṃ teṣāṃ samūhahitavādināṃ

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं— वसिष्ठ! अब मैं महर्षि पुष्करके द्वारा परशुरामजीके प्रति वर्णित ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेदका विधान कहता हूँ, जिसके अनुसार मन्त्रोंके जप और होमसे

English

They should be Veda-knowers, pure, free of greed, thinkers of the business; the word of those speaking for the group's good is to be followed.

अध्याय २५५

श्लोक 42

श्रेणिनैगमपाखण्डिगणानामप्ययं विधिः ।भेदञ्चैषां नृपो रक्षेत् पूर्ववृत्तिञ्च पालयेत्

śreṇinaigamapākhaṇḍigaṇānāmapyayaṃ vidhiḥ / bhedañcaiṣāṃ nṛpo rakṣet pūrvavṛttiñca pālayet

हिन्दी अर्थ

भोग एवं मोक्षकी प्राप्ति होती है पुष्कर बोले परशुराम! अब मैं प्रत्येक वेदके अनुसार तुम्हारे लिये कर्तव्यकर्मोका वर्णन करता हूँ। पहले तुम भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाले “ऋग्विधान'को सुनो। गायत्री-मन्त्रका

English

This rule applies also to guilds, merchant bodies, sects and groups. The king should protect their division and maintain their former conduct.

अध्याय २५५

श्लोक 43

गृहीतवेतनः कर्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् ।अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः

gṛhītavetanaḥ karma tyajan dviguṇamāvahet / agṛhīte samaṃ dāpyo bhṛtyai rakṣya upaskaraḥ

हिन्दी अर्थ

विशेषतः प्राणायामपूर्वक जलमें खड़े होकर तथा होमके समय जप करनेवाले पुरुषकी समस्त मनोवाञ्छित कामनाओंको गायत्री देवी पूर्ण कर देती हैं । ब्रह्मन्! जो दिनभर उपवास करके केवल

English

One who has taken wages and abandons the work should pay double; if not taken, equal; the servants should protect the equipment.

अध्याय २५५

श्लोक 44

दाप्यस्तु दशमं भागं बाणिज्यपशुसस्यतः ।अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षिता

dāpyastu daśamaṃ bhāgaṃ bāṇijyapaśusasyataḥ / aniścitya bhṛtiṃ yastu kārayetsa mahīkṣitā

हिन्दी अर्थ

रात्रिमें भोजन करता और उसी दिन अनेक बार स्नान करके गायत्री-मन्त्रका दस सहस्र जप करता है, उसका वह जप समस्त पापोंका नाश करनेवाला है। जो गायत्रीका एक लाख जप करके हवन करता है, वह मोक्षका अधिकारी होता है। 'प्रणव' परब्रह्म है। उसका जप सभी पापोंका हनन करनेवाला है। नाभिपर्यन्त जलमें स्थित होकर ३शकारका सौ बार जप करके

English

A tenth part should be paid from trade, cattle and crops. One who has work done without fixing the wage,

अध्याय २५५

श्लोक 45

देशं कालञ्च यो ऽतीयात् कर्म कुर्याच्च यो ऽन्यथा ।तत्र तु स्वामिनश्छन्दो ऽधिकं देयं कृते ऽधिके

deśaṃ kālañca yo 'tīyāt karma kuryācca yo 'nyathā / tatra tu svāminaśchando 'dhikaṃ deyaṃ kṛte 'dhike

हिन्दी अर्थ

अभिमन्त्रित किये गये जलको जो पीता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है। गायत्रीके प्रथम अक्षर प्रणवकी तीन मात्राएँ- अकार, उकार और मकार-ये ही 'ऋक्', 'साम' और यजुष्'-

English

who exceeds the place and time, or does the work otherwise, there the master's wish — more should be given for more work done.

अध्याय २५५

श्लोक 46

यो यावत् कुरुते कर्म तावत्तस्य तु वेतनम् ।उभयोरप्यसाध्यञ्चेत् साध्ये कुर्याद्यथाश्रुतम्

yo yāvat kurute karma tāvattasya tu vetanam / ubhayorapyasādhyañcet sādhye kuryādyathāśrutam

हिन्दी अर्थ

तीन वेद हैं, ये ही ब्रह्मा, विष्णु और शिव तीनों देवता हैं तथा ये ही गार्हपत्य, आहवनीय और दक्षिणाग्रि-तीनों अग्नियाँ हैं। गायत्रीकी जो सात महाव्याहतियाँ हैं, वे ही सातो लोक हैं। इनके उच्चारणपूर्वक गायत्री-मन्त्रसे किया हुआ होम समस्त पापोंका नाश करनेवाला होता है।

English

As much work as one does, so much is his wage. If both cannot settle it, he should do the possible as agreed.

अध्याय २५५

श्लोक 47

अराजदैविकन्नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः ।प्रस्थानविघ्नकृच्चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम्

arājadaivikannaṣṭaṃ bhāṇḍaṃ dāpyastu vāhakaḥ / prasthānavighnakṛccaiva pradāpyo dviguṇāṃ bhṛtim

हिन्दी अर्थ

जप करनेयोग्य एवं उत्कृष्ट मन्त्र हैं। परशुरामजी!

English

A carrier should pay for goods lost without king's or fate's cause; one who obstructs departure should pay double wage.

अध्याय २५५

श्लोक 48

प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन् ।भृतिमर्धपथे सर्वां प्रदाप्यस्त्याजकोअपि च

prakrānte saptamaṃ bhāgaṃ caturthaṃ pathi saṃtyajan / bhṛtimardhapathe sarvāṃ pradāpyastyājakoapi ca

हिन्दी अर्थ

(१०।१९०। १-३) इत्यादि जलके भीतर डुबकी लगाकर जपा जाय तो सर्वपापनाशक होता है। ' अग्निमीळे पुरोहितम्०' (ऋगवेद १।१। १)-- यह ऋग्वेदका प्रथम मन्त्र अग्निदेवताका सूक्त है। अर्थात् ' अग्नि’ इसके देवता हैं। जो मस्तकपर अग्निका पात्र धारण करके एक वर्षतक इस सूक्तका जप करता है, तीनों काल स्नान करके हवन करता है, गृहस्थोंके घरमें चूल्हेकी आग

English

When he has begun, a seventh part; abandoning on the road, a fourth; abandoning at half the road, the whole wage should be paid.

अध्याय २५५

श्लोक 49

ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं गतं ।गृह्णीयाद्धूर्तकितवादितराद्दशकं शतं

glahe śatikavṛddhestu sabhikaḥ pañcakaṃ gataṃ / gṛhṇīyāddhūrtakitavāditarāddaśakaṃ śataṃ

हिन्दी अर्थ

बुझ जानेपर उनके यहाँसे भिक्षान्न लाकर उससे जीवननिर्वाह करता है तथा उक्त प्रथम सूक्तके अनन्तर जो वायु आदि देवताओंके सात सूक्त (१।१।२ से ८ सूक्त) कहे गये हैं, उनका भी

English

In a wager, a hundred with interest: the gambling-house keeper takes five; from rogue gamblers ten per hundred;

अध्याय २५५

श्लोक 50

स सम्यक्पालितो दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतं ।जितमुद्ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी

sa samyakpālito dadyādrājñe bhāgaṃ yathākṛtaṃ / jitamudgrāhayejjetre dadyātsatyaṃ vacaḥ kṣamī

हिन्दी अर्थ

जो प्रतिदिन शुद्धचित्त होकर जप करता है, वह मनोवाञ्छित कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। जो मेधा (धारण-शक्ति)-को प्राप्त करना चाहे, वह प्रतिदिन 'सदसस्पति०' (१।१८।६-८) इत्यादि तीन ऋचाओंका जप करे॥ २--११॥

English

he, well protected, should give the king a share as arranged. He should make the winnings collected and give them to the winner, being forgiving and truthful.

अध्याय २५५

श्लोक 51

प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डले ।जितं सशभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु

prāpte nṛpatinā bhāge prasiddhe dhūrtamaṇḍale / jitaṃ saśabhike sthāne dāpayedanyathā na tu

हिन्दी अर्थ

आदि-ये नौ ऋचाएँ अकालमृत्युका नाश करनेवाली कही गयी हैं। कैदमें पड़ा हुआ

English

When the king's share is obtained among a known gang of rogues, he should have the winnings paid in the gaming-hall place, not otherwise.

अध्याय २५५

श्लोक 52

द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश् च त एव हि ।राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः

draṣṭāro vyavahārāṇāṃ sākṣiṇaś ca ta eva hi / rājñā sacihnā nirvāsyāḥ kūṭākṣopadhidevinaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋचाओंका जप करे। इसके जपसे पापी समस्त पापॉसे छूट जाता है और रोगी रोगरहित हो जाता है। जो शाश्वत कामनाकी सिद्धि एवं बुद्धिमान् मित्रको प्राप्ति चाहता हो, वह प्रतिदिन इन्द्रदेवताके 'इन्द्रस्थ°' आदि सोलह ऋचाओंका जप करे। 'हिरण्यस्तूपः०' (१०। १४९। ५) इत्यादि मन्त्रका

English

The overseers of the dealings and the witnesses are those same; false dice-players and cheaters should be banished by the king, marked.

अध्याय २५५

श्लोक 53

द्यूतमेकमुखं कार्यं तस्करज्ञानकारणात् ।एष एव विधिर्ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये

dyūtamekamukhaṃ kāryaṃ taskarajñānakāraṇāt / eṣa eva vidhirjñeyaḥ prāṇidyūte samāhvaye

हिन्दी अर्थ

जप करनेवाला शत्रुओंकी गतिविधिमें बाधा पहुँचाता है। 'ये ते पन्थाः०' (१।३५। ११)-का जप करनेसे मनुष्य मार्गमें क्षेमका भागी होता है। जो रुद्रदेवता-सम्बन्धिनी छः ऋचाओंसे प्रतिदिन

English

Gambling should be made single-faced for the purpose of knowing thieves. The same rule is to be known in betting on living beings and challenges.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 255
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.