Agni Purana· Agni Purāṇa
285
अध्याय 285 / 381

Adhyaya 286

33 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ33 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २८५

श्लोक 1

गजचिकित्सा पालकाप्य उवाच(१) गजलक्ष्म चिकित्साञ्च लोमपाद यदामि ते ।दीर्घहस्ता महोच्छ्वासाः प्रसस्तास्ते महिष्णवः

gajacikitsā pālakāpya uvāca(1) gajalakṣma cikitsāñca lomapāda yadāmi te / dīrghahastā mahocchvāsāḥ prasastāste mahiṣṇavaḥ

हिन्दी अर्थ

“वायवी' ग्रहीका आक्रमण होता है। इससे पीड़ित कुमार मुखरोग तथा अङ्गशैथिल्यसे युक्त होता है। वायवीको अन्न, गन्ध, माल्य आदिकी बलि दे और बालकको पञ्चपत्रसे स्नान करावे। राई और

English

A decoction of the five roots, such as those of bilxa, (is an excellent remedy) for fever due to (deranged) wind. Other¬ wise (a decoction of) the root of long peppfer, gu4 Hci and dry ginger is purifying.

अध्याय २८५

श्लोक 2

विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश् च ये ।दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं

viṃśatyaṣṭādaśanakhāḥ śītakālamadāś ca ye / dakṣiṇañconnatandantaṃ vṛṃhitaṃ jaladopamaṃ

हिन्दी अर्थ

निम्बपत्रोंसे धूपित करे। चौदहवें वर्षमे “यक्षिणी ' बालकपर अधिकार करती है। इससे वह शूल, ज्चर, दाह आदिसे पीड़ित होता है। यक्षिणी के उद्देश्यसे पूर्वोक्त विविध भक्ष्य-पदार्थांको बलि विहित है। इसकी शान्तिके लिये पूर्ववत् स्नान आदि भी करने चाहिए। पंद्रहवें वर्षमें बालकको 'मुण्डिका' ग्रहीसे कष्ट प्राप्त होता है। उससे पीड़ित बालकके सदा रक्तपात होता रहता है।

English

Gutjidciy parpafi, miista, kirdta and dry ginger should be given in fever due to (deranged) wind and bile. This is known as paheabhadra (the five beneficial things).

अध्याय २८५

श्लोक 3

कर्णौर् च विपूलौ येषां सूक्ष्मविन्द्वन्वितत्वचौ ।ते धार्या न तथा धार्या वामना ये च सङ्कुशाः(२)

karṇaur ca vipūlau yeṣāṃ sūkṣmavindvanvitatvacau / te dhāryā na tathā dhāryā vāmanā ye ca saṅkuśāḥ(2)

हिन्दी अर्थ

इसकी चिकित्सा नहीं करनी चाहिए

English

A decoction made, of trivrty viidlay kaftikSy the three myrobalans and dragvadha is a purifier, loosens the bowels and has to be drunk to get relief from all fevers.

अध्याय २८५

श्लोक 4

हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो च मूढा मतङ्गजाः ।वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः

hastinyaḥ pārśvagarbhiṇyo ca mūḍhā mataṅgajāḥ / varṇaṃ satvaṃ balaṃ rūpaṃ kāntiḥ saṃhananañjavaḥ

हिन्दी अर्थ

सोलहवीं “वानरी' नामकी ग्रही है। इससे पीड़ित नवयुवक भूमिपर गिरता है और सदा निद्रा तथा ज्वरसे पीड़ित रहता है। वानरीको तीन दिनतक पायस आदिको बलि दे एवं बालकको पूर्ववत् स्नान आदि कर्म कराये। सत्रहवें वर्षमें 'गन्धवती' नामको ग्रही आक्रमण करती है। इससे ग्रस्त बालकके शरीरमें उद्वेग बना रहता है और वह जोर-जोरसे रोता है।

English

DevaddrUy bald, vdsH, the three myrobalans, cyoa, padmaka, and viianga with an equal proportion of candied sugar made into a powder would conquer five kinds of cough.

अध्याय २८५

श्लोक 5

सप्तस्थितो गजश्चेदृक् सङ्ग्रामेरीञ्जयेत्स च ।कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च

saptasthito gajaścedṛk saṅgrāmerīñjayetsa ca / kuñjarāḥ paramā śobhā śivirasya balasya ca

हिन्दी अर्थ

इस ग्रहीको कुल्माष आदिकी बलि दे और पूर्ववत् स्नान, धूपन तथा लेपन आदि कर्म करे। दिनकी स्वामिनी ग्रही “पूतना' कही जाती है और वर्ष-स्वामिनी 'सुकुमारी'॥ ४८--५० ॥

English

The three kinds of salts (as well as) madhuka together with honey, long pepper together with sugar, and ndgara to¬ gether with treacle would remove hiccough.

अध्याय २८५

श्लोक 6

आयत्तं कुञ्जरैश् चैव विजयं पृथिवीक्षितां ।पाकलेषु च सर्वेषु कर्तव्यमनुवासनं

āyattaṃ kuñjaraiś caiva vijayaṃ pṛthivīkṣitāṃ / pākaleṣu ca sarveṣu kartavyamanuvāsanaṃ

हिन्दी अर्थ

हर हर निर्दोषं कुरु कुरु बालिकां बालं स्त्रियं देव्यै हूं हूँ हीं अपसर अपसर दुष्टग्रहान् हूं तद्यथा गच्छन्तु गृह्यकाः, अन्यत्र पन्थानं रुद्रो ज्ञापयति

English

Kdravytty jOjif pepper, grapes, hog-plum, poihranate, natrum, treacle and honey would remedy all kinds of loss of appetite.

अध्याय २८५

श्लोक 7

घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं ।स्कन्धेषु च क्रिया कर्या तथा पालकवन्नृपाः

ghṛtatailaparīpākaṃ sthānaṃ vātavivarjitaṃ / skandheṣu ca kriyā karyā tathā pālakavannṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

--इस सर्वकामप्रद मन्त्रका बालग्रहोंके शान्त्यर्थ प्रयोग करे

English

One should be made to drink the juice of SrAgavera (ginger) together with honey. It would remedy loss of appetite, difficult breathing and cough. It would also remedy catarrh and excess of phlegm.

अध्याय २८५

श्लोक 8

गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज ।आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते

gomūtraṃ pāṇḍurogeṣu rajanībhyāṃ ghṛtandvija / ānāhe tailasiktasya niṣekastasya śasyate

हिन्दी अर्थ

बालिकां वा बलिं गृह गृह्ण जय जय वस वस --इस रक्षाकारी मन्त्रका सर्वत्र बलिदानकर्ममें पाठ किया जाता है। ब्रह्मा, विष्णु, शिव, कार्तिकेय, पार्वती, लक्ष्मी एवं मातृकागण ज्वर तथा दाहसे पीड़ित इस कुमारको छोड़ दें और

English

(The root of) banyan, red earth, (the bark of) lodhra, pomegranate, madhuka and honey should be taken with the scum. It would remove thirst and arrest vomitting.

अध्याय २८५

श्लोक 9

लवणैः पञ्चभिर्मश्रा प्रतिपानाय वारुणी ।१ धन्वन्तरिरुवाचेति ञ॥ २ मर्दना इति ञ॥ :प् ६१ विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान्

lavaṇaiḥ pañcabhirmaśrā pratipānāya vāruṇī / 1 dhanvantariruvāceti ña.. 2 mardanā iti ña.. :p 61 viḍaṅgatriphalāvyoṣasaindhavaiḥ kavalān kṛtān

हिन्दी अर्थ

इसकी भी रक्षा करें। (इस मन्त्रसे भी बालग्रहजनित पीडाका निवारण होता है।)

English

Gudueij vdsaka, lodhra and long pepper together with honey would remedy fever accompanied by thirst, cough and expectoration of phlegm together with blood.

अध्याय २८५

श्लोक 10

मूर्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् ।अग्यङ्गः शिरसः शूले नस्यञ्चैव प्रशस्यते

mūrchāsu bhojayennāgaṃ kṣaudrantoyañca pāyayet / agyaṅgaḥ śirasaḥ śūle nasyañcaiva praśasyate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'बालादिग्रहहर बालतन्त्र-कथन' नायक दो सौ निन्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ग्रहबाधा एवं रोगोंको हरनेवाले मन्त्र तथा औषध आदिका कथन

English

Likewise the juice of the Juice of mixed

अध्याय २८५

श्लोक 11

नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् ।पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते

nāgānāṃ snehapuṭakaḥ pādarogānupakramet / paścāt kalkakaṣāyeṇa śodhanañca vidhīyate

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं-वसिष्ठ। अब मैं ग्रहोंके ग्रहोंको शान्त करनेवाले हैं। हर्ष, इच्छा, भय उपहार और मन्त्र आदिका वर्णन करूँगा, जो और शोकादिसे, प्रकृतिके विरुद्ध तथा अपवित्र

English

(The pulse called) mar fira removes all kinds of pain. (The washings) of rice would remove excess of bile. jYirgundiy iilrivdy ielu and ahkola would remove poisons.

अध्याय २८५

श्लोक 12

शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः ।रसैः सम्भोजयेन्नगं वेपथुर्यस्य जायते

śikhitittirilāvānāṃ pippalīmaricānvitaiḥ / rasaiḥ sambhojayennagaṃ vepathuryasya jāyate

हिन्दी अर्थ

भोजनसे और गुरु एवं देवताके कोपसे मनुष्यको पाँच प्रकारके उन्माद होते हैं। वे वातज, कफज, पित्तज, सन्निपातज और आगन्तुक कहे जाते हैं। भगवान् रुद्रके क्रोधसे अनेक प्रकारके देवादि ग्रह उत्पन्न हुए। वे ग्रह नदी, तालाब, पोखरे,

English

Asafoetida, natrum and vyoia (dry ginger) and pepper (each weighing) two palas, an ddhaka (a measure) of ghee soaked in four parts of cow's urine would remedy'insanity.

अध्याय २८५

श्लोक 13

बालबिल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह ।अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः

bālabilvaṃ tathā lodhraṃ dhātakī sitayā saha / atīsāravināśāya piṇḍīṃ bhuñjīta kuñjaraḥ

हिन्दी अर्थ

बिलद्वार और एकान्तवर्ती इकले वृक्षपर रहते और वहाँ जानेवाले पुरुषोंको पकड़ते हैं। इसके सिवा वे सोयी हुई गर्भवती स्त्रीको, जिसका ऋतुकाल निकट है उस नारीको, नंगी औरतको

English

ahkha flower, vacd and kuffha soaked in the juice of brdhmi destroys long-standing epilepsy and insanity. It is also excellent for improving memory.

अध्याय २८५

श्लोक 14

नस्यं करग्रहे देयं घृतं लयणसंयुतम् ।मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता

nasyaṃ karagrahe deyaṃ ghṛtaṃ layaṇasaṃyutam / māgadhīnāgarājājīyavāgūrmustasādhitā

हिन्दी अर्थ

तथा जो ऋतुसत्रान कर रही हो, ऐसी स्त्रीको भी पकड़ते हैं। मनुष्योंके अपमान, वैर, विघ्न, भाग्यमें उलट-फेर इन ग्रहोंसे ही होते हैं। जो मनुष्य देवता, गुरु, धर्मादि तथा सदाचार आदिका उल्लङ्घन करता है, पर्वत और वृक्ष आदिसे गिरता है, अपने केशोंको बार-बार नोचता है तथा लाल आँखें किये रुदन और नर्तन करता है, उसको 'रूप'-ग्रहव्रिशेषसे पीड़ित जानना चाहिए।

English

The ghee made up of the five products got from a cow has also similar effects. The same with mustard is a

अध्याय २८५

श्लोक 15

उत्कर्णके तु दातव्या वाराहञ्च तथा रसम् ।दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम्

utkarṇake tu dātavyā vārāhañca tathā rasam / daśamūlakulatthāmlakākamācīvipācitam

हिन्दी अर्थ

जो मानव उद्देगयुक्त, दाह और शूलसे पीड़ित, भूख-प्याससे व्याकुल और शिरोरोगसे आतुर होता और “मुझे दो, मुझे दो'-यों कहकर याचना करता है, उसे 'बलिकामी ' ग्रहसे पीड़ित

English

A decoction prepared from snake-gourd, amrlay bhSni- mbdy vdsdy ariffaka, parpafa and bark of khadira would appease the fever due to tumour.

अध्याय २८५

श्लोक 16

तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् ।अष्टभिर्लवणैः पिष्ठैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम्

tailamūṣaṇasaṃyuktaṃ galagrahagadāpaham / aṣṭabhirlavaṇaiḥ piṣṭhaiḥ prasannāḥ pāyayedghṛtam

हिन्दी अर्थ

जाने। स्त्री, माला, स्नान और सम्भोगकी इच्छासे युक्त मनुष्यको 'रतिकामी' ग्रहसे गृहीत समझना चाहिए पातालनारसिंहादि मन्त्र तथा चण्डीमन्त्र-ये ग्रहोंका

English

The dafamUliy chinnaruhdy mustard, d&rUy pmamavdy Hgru and dry ginger are beneficial for (remedying) fevers, abscess and swelling.

अध्याय २८५

श्लोक 17

मूत्रभङ्गे ऽथ वा वीजं क्वथितं त्रपूषस्य च ।त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्वथितं द्विपः

mūtrabhaṅge 'tha vā vījaṃ kvathitaṃ trapūṣasya ca / tvagdoṣeṣu pivennimbaṃ vṛṣaṃ vā kvathitaṃ dvipaḥ

हिन्दी अर्थ

मर्दन-ग्रहपीड़ाका निवारण करनेवाले हैं

English

Besmearing with a paste (made up) of dh&lakiy sandal, baldy mang&y madhukay blue lotus, darvi and meda mixed with clarified butter would heal a wound.

अध्याय २८५

श्लोक 18

गवां मूत्रं विडङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते ।शृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः

gavāṃ mūtraṃ viḍaṅgāni kṛmikoṣṭheṣu śasyate / śṛṅgaverakaṇādrākṣāśarkarābhiḥ śṛtaṃ payaḥ

हिन्दी अर्थ

(अब ग्रहपीडानाशन भगवान् सूर्यकी आराधना बतलाते हैं) सूर्यदेव अपने दाहिने हाथोंमें हाथोंमें खट्वाङ्ग, कमल, चक्र और शक्ति धारण करते हैं। उनके चार मुख हैं। वे आठ भुजा और बारह नेत्र धारण करते हैं। सूर्यमण्डलके भीतर कमलके आसनपर विराजमान हैं और आदित्यादि

English

Gugguluy the three myrobalans, dry ginger, pepper and long pepper in equal proportions mixed with ghee would heal wounds due to affected arteries and painful fistula.

अध्याय २८५

श्लोक 19

क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः ।मुद्गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते

kṣatakṣayakaraṃ pānaṃ tathā māṃsarasaḥ śubhaḥ / mudgodanaṃ vyoṣayutamarucau tu praśasyate

हिन्दी अर्थ

देवगणोंसे घिरे हुए हैं। इस प्रकार उनका ध्यान और पूजन करके सूर्योदयकालमें उन्हें अर्घ्य दे। अर्घ्यदानका मन्त्र इस प्रकार है-श्वास (य), विष (ओं), अग्निमान् रण्डी (र्+ओं), हल्लेखा

English

The yellow myrobalan boiled in cow's urine with oil and salt should be used every morning. It would remove excess of phlegm and wind.

अध्याय २८५

श्लोक 20

त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरेभपिप्पली ।एतैर् गुल्महरः स्नेहः कृतश् चैव तथापरः

trivṛdvyoṣāgnidantyarkaśyāmākṣīrebhapippalī / etair gulmaharaḥ snehaḥ kṛtaś caiva tathāparaḥ

हिन्दी अर्थ

(हीं)-ये संकेताक्षर हैं। इन सबको जोड़कर शुद्ध मन्त्र हुआ--) 'यौं रौं ऐं ह्वीं कलशार्कायभूभुवः स्वरों ज्वालिनीकुलमुद्धर।' सूर्यदेव कमलके आसनपर विराजमान हैं। उनकी अङ्गकान्ति अरुण है। वे रक्तवस्त्र धारण करते हैं। उनका मण्डल ज्योतिर्मय है। वे उदार स्वभावके हैं और दोनों हाथोंमें कमल धारण

English

A decoction of dry ginger, pepper, long pepper and the three myrobalans should be drunk with alkali and salt as a purgative in (deranged) phlegm and wind. It arrests the in¬ crease of phlegm.

अध्याय २८५

श्लोक 21

भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः ।सर्वानेव समुत्पन्नन् विद्रवान् समुपाहरेत्

bhedanadrāvaṇābhyaṅgasnehapānānuvāsanaiḥ / sarvāneva samutpannan vidravān samupāharet

हिन्दी अर्थ

करते हैं। उनकी प्रकृति सौम्य है तथा सारे अङ्ग दिव्य आभूषणोंसे विभूषित हैं। सूर्य आदि सभी ग्रह सौम्य, बलदायक तथा कमलधारी हैं। उन सबका वस्त्र विद्युत्-पुञ्जके समान प्रकाशमान है ।

English

The decoction of long pepper, the root of long pepper, vacd, citraka and dry ginger should be drunk to remedying constipation.

अध्याय २८५

श्लोक 22

यष्टिकं मुद्गसूपेन(१) शारदेन तथा पिवेत् ।बालबिल्वैस् तथा लेपः फटुरोगेषु शस्यते

yaṣṭikaṃ mudgasūpena(1) śāradena tathā pivet / bālabilvais tathā lepaḥ phaṭurogeṣu śasyate

हिन्दी अर्थ

पीतवर्ण, शुक्र शुक्लवर्ण, शनैश्वर काले कोयलेके समान कृष्ण तथा राहु और केतु धूमके समान ' सहस्रार हुं फट'--यह 'सुदर्शन' या 'महासुदर्शनमन्त्र' है। यह व्यापक प्रभावशाली होनेके कारण ' व्योमव्यापी' कहा गया है। “विटपनासिक' शब्द नूसिंहरूपकी उग्रताका सूचक है। बड़े-बड़े वृक्ष उनकी नासिकाके अन्तर्गत आ जाते हैं। पृथ्वी और पाताललोकमें उनका प्रताप फैला हुआ है तथा पाताललोकमें उनका प्रादुर्भाव हुआ था, इसलिये भी उनको “पातालनारसिंह' कहते हैं।

English

One should drink the great remedy — rdsn&y guduci, root of castor and devaddru in case of rheumatism (that affects) all the limbs, joints, bones and marrow.

अध्याय २८५

श्लोक 23

विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् ।पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये

viḍaṅgendrayavau hiṅgu saralaṃ rajanīdvayam / pūrvāhṇe pāyayet piṇḍān sarvaśūlopaśāntaye

हिन्दी अर्थ

“पातालनारसिंहमन्त्र' इस प्रकार है--

English

Long pepper and castor-oil may be used. One would conquer quickly acute gout accompanied by burning sensation by drinking snake-gourd, the three varieties of my¬ robalans, tivrakapuka and amrta boiled with mustard or treacle.

अध्याय २८५

श्लोक 24

प्रधानभोजने तेषां यष्टिकव्रीहिशालयः ।मध्यमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः

pradhānabhojane teṣāṃ yaṣṭikavrīhiśālayaḥ / madhyamau yavagodhūmau śeṣā dantini cādhamāḥ

हिन्दी अर्थ

“उग्र वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्। नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् ॥' दुर्गासप्तशतीके सभी मन्त्र यहाँ “चण्डीमन्त्र'के नामसे अभिहित हुए हैं। ' नारसिंहाद्या'के आदि पदसे ' वीरनृसिंह' तथा 'सुदर्शन- नृसिंहादि' मन्त्र समझने चाहिए। “वीरनृसिंह-मन्त्र' इस प्रकार है-- ३ नमो भगवते वीरनृसिंहाय ज्चालामालापिनद्धाङ्ायाग्निनेत्राय सर्वभूतविनाशनाय दह दह पच पच रक्ष रक्ष हीं हीं फट् स्वाहा।' इसका एक दूसरा रूप इस प्रकार भी है-' ३ नमो भगवते रक्ष रक्ष हुं फट् स्वाहा ।' ' सुदर्शन-नृसिंहमन्त्र इस प्रकार है--' 3 सहस्रारज्चालावर्तिने क्षौं हन हन हुं फट् स्वाहा।'

English

A karika (a measure of weight) each of the root of long pepper, the five kinds of salts, long pepper, citraka, dry ginger, the three varieties of myrobalans, triorty vacS, two sorts of alkali, iadvalay dantiy svarraklri and vifdnikd (should ground well) and kola (a measure of weight) measure of pill should be drunk with jujube. (This would remedy) swelling. It is an excellent remedy with trivrt for indigestion and enlargement of the abdomen etc. Milk together with ddruy varfdbhS and dry ginger would be excellent for removing swelling. Sprinkling with a decoction of arka, varfdbhU and bhunimba would remove swelling.

अध्याय २८५

श्लोक 25

यवश् चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनः ।नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं

yavaś caiva tathaivekṣurnāgānāṃ balavardhanaḥ / nāgānāṃ yavasaṃ śuṣkaṃ tathā dhātuprakopaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

वर्णवाले बताये गये हैं। इन सबके बायें हाथ बायीं जाँघपर स्थित हैं और दाहिने हाथमें अभयमुद्रा शोभा पाती है। ग्रहोंके अपने-अपने नामके आदि अक्षर बिन्दुयुक्त होकर बीजमन्त्र

English

Oil (prepared) with vidangQy analay rock-salt, rdsndy agrakfdra and daru boiled with four times water saturated with a pungent material would remove inflammation of the glands of the neck and would remedy goitre if used as an unguent.

अध्याय २८५

श्लोक 26

मदक्षिणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते ।दीपनीयैस् तथा द्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभः

madakṣiṇasya nāgasya payaḥpānaṃ praśasyate / dīpanīyais tathā dravyaiḥ śṛto māṃsarasaḥ śubhaḥ

हिन्दी अर्थ

होते हैं। 'फट्'का उच्चारण करके दोनों हाथोंका संशोधन करे। फिर अन्नुष्ठसे लेकर करतलपर्यन्त करन्यास और नेत्ररहित हृदयादि पञ्चाङ्गन्यास करके भानुके मूल बीजस्वरूप तीन अक्षरों (हां, हीं, सः)' द्वारा व्यापकन्यास करे। उसका क्रम इस प्रकार है--मूलाधारचक्रसे पादाग्रपर्यन्त प्रथम बीजका, कण्ठसे मूलाधारपर्यन्त द्वितीय बीजका और मूर्धासे लेकर कण्ठपर्यन्त तृतीय बीजका

English

Pills made of pdfhdy nikumbha, pepper, dry ginger, long pepper, the three kinds of myrobalans and agni boiled with cow's urine would remedy abdominal tumour, spleen and the like.

अध्याय २८५

श्लोक 27

वायसः कुक्कुरश्चोभौ काकोलूककुलो हरिः ।भवेत् क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डो युद्धे महापदि(२)

vāyasaḥ kukkuraścobhau kākolūkakulo hariḥ / bhavet kṣaudreṇa saṃyuktaḥ piṇḍo yuddhe mahāpadi(2)

हिन्दी अर्थ

न्यास करे।' इस प्रकार अआङ्गन्याससहित व्यापकन्यासका सम्पादन करके अर्घ्यपात्रको अस्त्र-

English

Vasdy margosa, snake-gourd and the three myrobalans would destroy (deranged) wind and bile. Powdered viadga if licked with honey would destroy worms.

अध्याय २८५

श्लोक 28

कटुमत्स्यविडङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः ।हरिद्रा चेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः

kaṭumatsyaviḍaṅgāni kṣāraḥ koṣātakī payaḥ / haridrā ceti dhūpoyaṃ kuñjarasya jayāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

उच्चारण करके उस पात्रको जलसे भर दे। फिर उसमें गन्ध, पुष्प, अक्षत और दूर्वा डालकर पुनः उसे अभिमन्त्रित करे। उस अभिमन्त्रित जलसे अपना और पूजाद्रव्यका अवश्य ही प्रोक्षण तत्पश्चात् योगपीठकी कल्पना करके उस पीठके पायोंके रूपमें 'प्रभूत' आदिको कल्पना करे। वे क्रमशः इस प्रकार हैं-प्रभूत, विमल,

English

The yellow myrobalan together with vi4ailgay rock salt, k$dra (alkaline salt) and cow's urine (will also produce the same effect). The barks of iallakl, jujube, rose apple, ptydla.

अध्याय २८५

श्लोक 29

पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षिकम् तथा ।नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते

pippalītaṇḍulāstailaṃ mādhvīkaṃ mākṣikam tathā / netrayoḥ pariṣekoyaṃ dīpanīyaḥ praśasyate

हिन्दी अर्थ

कोणोंमें और मध्यभागमें इनके नामके अन्तमें “नमः पद जोड़कर इनका आवाहन-पूजन करे।

English

One should lick powdered emblic myrobalan soaked in (the juice of) the same with honey, clarified butter and sugar and drink milk if desirous of enjoying women.

अध्याय २८५

श्लोक 30

पूरीषञ्चटकायाश् च तथा पारावतस्य च ।क्षीरवृक्षकरीषाश् च(३) प्रसन्नयेष्टमञ्जनं

pūrīṣañcaṭakāyāś ca tathā pārāvatasya ca / kṣīravṛkṣakarīṣāś ca(3) prasannayeṣṭamañjanaṃ

हिन्दी अर्थ

१. इनका उद्धार “शारदातिलक' में इस प्रकार है-- आकाशमग्निदीर्घन्दुसंयुक्तं २. जैसा कि 'शारदातिलक ' में निर्देश किया गया है-- कण्ठादाधारकावधि । मूर्धादि कण्ठपर्यन्तं क्रमाद् बीजत्रयं न्यसेत् ॥

English

MaAgd, dhdtakl flower, lodhra and blue lotus should be given to women together with milk. It would remedy pradara (a disease) of women.

अध्याय २८५

श्लोक 31

१ मुद्ग्यूषेणेति ज॥ , ञ॥ च २ मदाय हीति ञ॥ ३ क्षीरवृक्षकरीराश्चेति ञ॥ :प् ६३ अनेनाञ्जितनेत्रस्तु करोति कदनं रणे ।उत्पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च

1 mudgyūṣeṇeti ja.. , ña.. ca 2 madāya hīti ña.. 3 kṣīravṛkṣakarīrāśceti ña.. :p 63 anenāñjitanetrastu karoti kadanaṃ raṇe / utpalāni ca nīlāni sustantagarameva ca

हिन्दी अर्थ

योगपीठके ऊपर हृदयकमलमें तथा दिशा- विदिशाओंमें दीप्ता आदि शक्तियोंको स्थापना करे पीठके ऊपरी भागमें हृदयकमलको स्थापित करके उसके केसरोंमें आठ शक्तियोंको पूजा

English

The juice of garlic, ginger, figru or plantain (may be taken) separately. One may drink them with (the mixture of)

अध्याय २८५

श्लोक 32

तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम् ।नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश् च मास्यपि

taṇḍulodakapiṣṭāni netranirvāpanaṃ param / nakhavṛddhau nakhacchedastailasekaś ca māsyapi

हिन्दी अर्थ

करनी चाहिए। 'रां दीप्तायै नमः पूर्वस्याम्। रीं सूक्ष्मायै नमः आग्रेयकेसरे। रूं जयायै नमः दक्षिणकेसरे। रें भद्रायै नमः नैऋत्यकेसरे। रैं विभूत्यै नमः पश्चिमकेसरे। रौं विमलायै नमः वायव्यकेसरे। रौं अमोघायै नमः उत्तरकेसरे। र॑ विद्युतायै नमः ईशानकेसरे। रः सर्वतोमुख्यै नमः मध्ये।'- इस प्रकार शक्तियोंको अर्चना करके ' ॐ ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाय सौराय योगपीठाय

English

Clarified butter together with the three myrobalans is an excellent remedy against blindness. One should drink ghee boiled with the three myrobalans, dry ginger," pepper, long pepper and rock-salt. It would strengthen eyesight, loosen bowels, strengthen heart, stimulate digestion and remedy cold. The filament of blue lotus together with cowdung and water is (known as) collyrium. It would be beneficial for day or night blindness.

अध्याय २८५

श्लोक 33

शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस् तथा ।शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते

śayyāsthānaṃ bhaveccāsya karīṣaiḥ pāṃśubhis tathā / śarannidāghayoḥ sekaḥ sarpiṣā ca tatheṣyate

हिन्दी अर्थ

नमः।' इस मन्त्रसे समस्त पीठको पूजा करे। सुब्रत! तत्पश्चात् रवि आदि मूर्तियोंका आवाहन करके उन्हें पाद्यादि समर्पित करे और क्रमशः हृदादि षडङ्गन्यासपूर्वक पूजन करे। ' खं कान्तौ '

English

Clarified butter together with the three myrobalans is an excellent remedy against blindness. One should drink ghee boiled with the three myrobalans, dry ginger," pepper, long pepper and rock-salt. It would strengthen eyesight, loosen bowels, strengthen heart, stimulate digestion and remedy cold. The filament of blue lotus together with cowdung and water is (known as) collyrium. It would be beneficial for day or night blindness.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 285
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.