Agni Purana· Agni Purāṇa
29
अध्याय 29 / 381

Adhyaya 29

85 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ85 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २९

श्लोक 1

सर्वतोभद्रमण्डलकथनं नारद उवाच साधकः साधयेन्मन्त्रं देवतायतनादिके ।शुद्धभूमौ गृहे प्रार्च्य मण्डले हरिमीश्वरं

sarvatobhadramaṇḍalakathanaṃ nārada uvāca sādhakaḥ sādhayenmantraṃ devatāyatanādike / śuddhabhūmau gṛhe prārcya maṇḍale harimīśvaraṃ

हिन्दी अर्थ

करनी चाहिए। उन बीजोंके अन्तमें अङ्गोंके नाम रहने चाहिए-(यथा-३ आं हृदयाय नमः। ३ ई शिरसे स्वाहा। ॐ ऊं शिखायै वषट्।' इत्यादि)

English

A lotus seat containing thirty-six apartments should be outside in a row. Among these two (squares are set apart) for the path-way and two for the doors in the quarters.

अध्याय २९

श्लोक 1-2

आग्नेयेब्जे च प्रकृतिं याम्येब्जे पुरुषं यजेत्

āgneyebje ca prakṛtiṃ yāmyebje puruṣaṃ yajet

हिन्दी अर्थ

जिनके आदिमें व्यञ्जन अक्षर होते हैं, उनके लक्षण अन्य प्रकारके हैं। दीर्घ स्वरोंके संयोगसे उनके भिन्न-भिन्न रूप होते हैं। उनके अन्तमें अङ्गोंके नाम होते हैं और उन अङ्ग-नामोंके

English

A lotus seat containing thirty-six apartments should be outside in a row. Among these two (squares are set apart) for the path-way and two for the doors in the quarters.

अध्याय २९

श्लोक 2

चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे मण्डलादीनि वै लिखेत् ।रसवाणाक्षिकोष्ठेषु सर्वतोभद्रमालिखेत्

caturastrīkṛte kṣetre maṇḍalādīni vai likhet / rasavāṇākṣikoṣṭheṣu sarvatobhadramālikhet

हिन्दी अर्थ

अन्तमें “नमः ' आदि पद जुड़े होते हैं। (यथा-- 'क्लां हृदयाय नमः। क्लीं शिरसे स्वाहा।' इत्यादि।) हस्व स्वरोंसे युक्त बीजवाले अङ्ग 'उपाङ्ग' कहलाते हैं। देवताके नाम-सम्बन्धी

English

Having allowed a measure (equal to) the space between the joints of the petals, the tops of the petals are drawn in front of it and afterwards.

अध्याय २९

श्लोक 2-2

पुरुषाद्दक्षिणे च वह्निं नैरृते वारुणेनिलं ।आदित्यमैन्दवे पद्मे ऋग्यजुश् चैशपद्मके

puruṣāddakṣiṇe ca vahniṃ nairṛte vāruṇenilaṃ / ādityamaindave padme ṛgyajuś caiśapadmake

हिन्दी अर्थ

अक्षरोंको पृथक्-पृथक् करके, उनमेंसे प्रत्येकके अन्तमें बिन्द्वात्मक बीजका योग करके उनसे अङ्गन्यास करना भी उत्तम माना गया है। अथवा नामके आदि अक्षरको दीर्घ स्वरों एवं हस्व

English

Having allowed a measure (equal to) the space between the joints of the petals, the tops of the petals are drawn in front of it and afterwards.

अध्याय २९

श्लोक 3

षट्त्रिंशत्कोष्ठकैः पद्मं पीठं पङ्क्त्यावहिर्भवेत् ।द्वाभ्यान्तु वीथिका तस्माद् द्वाभ्यां द्वाराणि दिक्षु च

ṣaṭtriṃśatkoṣṭhakaiḥ padmaṃ pīṭhaṃ paṅktyāvahirbhavet / dvābhyāntu vīthikā tasmād dvābhyāṃ dvārāṇi dikṣu ca

हिन्दी अर्थ

स्वरॉसे युक्त करके अङ्ग-उपाङ्गकी कल्पना करे और उनके द्वारा क्रमशः न्यास करे। हृदय आदि अङ्गोंकी कल्पनाके लिये व्यञ्जनोंका यही क्रम है। देवताके मन्त्रका जो अपना स्वर-बीज है,

English

By this drawing there will be six circles on its side. In this way there will be twelve fish and twelve petals.

अध्याय २९

श्लोक 3-2

इन्द्रादींश् च द्वितीयायां पद्मे षोडशके तथा ।सामाथर्वाणमाकाशं वायुं तेजस् तथा जलं

indrādīṃś ca dvitīyāyāṃ padme ṣoḍaśake tathā / sāmātharvāṇamākāśaṃ vāyuṃ tejas tathā jalaṃ

हिन्दी अर्थ

उसके अन्तमें उसका अपना नाम देकर अङ्ग- सम्बन्धी नामोंद्वारा पृथक्-पृथक् वाक्यरचना करके उससे युक्त हृदयादि द्वादश अङ्गोंकी कल्पना करे। पाँचसे लेकर बारह अङ्गोंतकके न्यास-

English

By this drawing there will be six circles on its side. In this way there will be twelve fish and twelve petals.

अध्याय २९

श्लोक 4

वर्तुलं भ्रामयित्वा तु पद्मक्षेत्रं पुरोदितम् ।पद्मार्धे भामयित्वा तु भागं द्वादशमं वहिः

vartulaṃ bhrāmayitvā tu padmakṣetraṃ puroditam / padmārdhe bhāmayitvā tu bhāgaṃ dvādaśamaṃ vahiḥ

हिन्दी अर्थ

वाक्यको कल्पना करके सिद्धिके अनुरूप उनका जप करे। हृदय, सिर, शिखा, कवच, नेत्र और अस्त्र-ये छः अङ्ग हैं। मूलमन्त्रके बीजोंका इन अङ्गोंमें न्यास करना चाहिए। बारह अङ्ग ये हैं

English

Four other places for the feet (are made ready) in the angular points. Besmeared vessels are kept in the four quarters.

अध्याय २९

श्लोक 4-2

पृठिवीञ्च मनश् चैव श्रोत्रं त्वक् चक्षुरर्चयेत् ।रसनाञ्च तथा घ्राणं भूर्भुवश् चैव षोडशं

pṛṭhivīñca manaś caiva śrotraṃ tvak cakṣurarcayet / rasanāñca tathā ghrāṇaṃ bhūrbhuvaś caiva ṣoḍaśaṃ

हिन्दी अर्थ

ऊरु, जानु, जङ्घा और पैर। इनमें क्रमशः न्यास करना चाहिए। “कं टं पं शं वैनतेयाय नमः ।'-- यह गरुडसम्बन्धी बीजमन्त्र है। 'खं ठं फं षं गदायै नमः ।'--यह गदा-मन्त्र है। 'गं डं वं सं

English

Four other places for the feet (are made ready) in the angular points. Besmeared vessels are kept in the four quarters.

अध्याय २९

श्लोक 5

विभज्य भ्रामयेच्छेषं चतुःक्षेत्रन्तु वर्तुलं ।प्रथमं कर्णिकाक्षेत्रं केशराणां द्वितीयकम्

vibhajya bhrāmayeccheṣaṃ catuḥkṣetrantu vartulaṃ / prathamaṃ karṇikākṣetraṃ keśarāṇāṃ dvitīyakam

हिन्दी अर्थ

पुष्ट्यै नमः ।'--यह पुष्टिदेवी-सम्बन्धी मन्त्र है। 'घं टं भं हं श्रियै नमः।--यह श्रीमन्त्र है। 'चं णं मं क्ष॑'-यह पाञ्चजन्य (शङ्क) -का मन्त्र है। “छे तं पं कौस्तुभाय नमः 'यह कौस्तुभ-मन्त्र

English

A wise man has to make eight ornaments of graceful •expressions by the side of the doors. An equal number of orna¬ ments are also to be made by their side.

अध्याय २९

श्लोक 5-2

महर्जनस्तपः सत्यं तथाग्निष्टोममेव च ।अत्यग्निष्टोमकं(१) चोक्थं षोडशीं वाजपेयकं

maharjanastapaḥ satyaṃ tathāgniṣṭomameva ca / atyagniṣṭomakaṃ(1) cokthaṃ ṣoḍaśīṃ vājapeyakaṃ

हिन्दी अर्थ

ॐ अं नमो भगवते वासुदेवाय नमः । ३ आं नमो भगवते संकर्षणाय नम: । ३ अं नमो भगवते प्रद्युम्राय नम: । 3» अः नमो

English

A wise man has to make eight ornaments of graceful •expressions by the side of the doors. An equal number of orna¬ ments are also to be made by their side.

अध्याय २९

श्लोक 6

तृतीयं दलसन्धीनां दलाग्राणां चतुर्थकम् ।प्रसार्य कोणसूत्राणि कोणदिङ्मध्यमन्ततः

tṛtīyaṃ dalasandhīnāṃ dalāgrāṇāṃ caturthakam / prasārya koṇasūtrāṇi koṇadiṅmadhyamantataḥ

हिन्दी अर्थ

है। 'जं खं व॑ं सुदर्शनाय नमः। '--यह सुदर्शनचक्रका मन्त्र है। “सं बं दं लं श्रीवत्साय नमः। '--यह श्रीवत्स-मन्त्र है

English

The four outer compartments are cleansed, as well as one on each side. Three figures are drawn on each side of the petal for beautifying it.

अध्याय २९

श्लोक 6-2

अतिरात्रञ्च सम्पूज्य तथाप्तोर्याममर्चयेत् ।मनो बुद्धिमहङ्कारं शब्दं स्पर्शञ्च रूपकं

atirātrañca sampūjya tathāptoryāmamarcayet / mano buddhimahaṅkāraṃ śabdaṃ sparśañca rūpakaṃ

हिन्दी अर्थ

ॐ बं वनमालायै नमः।' यह वनमालाका और ' ३ पं० पदानाभाय नमः ।'--यह पदा या पदानाभका मन्त्र है। बीजरहित पदवाले मन्त्रोंका अङ्गन्यास उनके पदोंद्वारा ही करना चाहिए।

English

The four outer compartments are cleansed, as well as one on each side. Three figures are drawn on each side of the petal for beautifying it.

अध्याय २९

श्लोक 7

निधाय केशराग्रे तु दलसन्धींस्तु लाञ्छयेत् ।पातयित्वाथ सूत्राणि तत्र पत्राष्टकं लिखेत्

nidhāya keśarāgre tu dalasandhīṃstu lāñchayet / pātayitvātha sūtrāṇi tatra patrāṣṭakaṃ likhet

हिन्दी अर्थ

अङ्गोँमें पृथक्-पृथक् न्यास करे। पहले प्रणवका उच्चारण, फिर हृदय आदि पूर्वोक्त पाँचों अङ्गोंके नाम; क्रम यह है । (उदाहरणके लिये यों समझना चाहिए-' ॐ हृदयाय नमः।' इत्यादि।) पहले

English

In this way, sixteen compartments are formed and in the same manner another circle is formed. In the (figure having) twelve compartments a lotus figure with thirtysix petals (is drawn).

अध्याय २९

श्लोक 7-2

रसं गन्धञ्च पद्मेषु चतुर्विंशतिषु क्रमात् ।१ प्रत्यग्निष्टोमकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्योतिष्टोमकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ८४ जीवं मनोधिपञ्चाहं प्रकृतिं शब्दमात्रकं

rasaṃ gandhañca padmeṣu caturviṃśatiṣu kramāt / 1 pratyagniṣṭomakamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ jyotiṣṭomakamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 84 jīvaṃ manodhipañcāhaṃ prakṛtiṃ śabdamātrakaṃ

हिन्दी अर्थ

प्रणव तथा हृदय-मन्त्रका उच्चारण करे। ( अर्थात् “३० हृदयाय नमः ' कहकर हृदयका स्पर्श करे।) फिर "पराय शिरसे स्वाहा' बोलकर मस्तकका स्पर्श करे । तत्पश्चात् इष्टदेवका नाम लेकर शिखाको

English

In this way, sixteen compartments are formed and in the same manner another circle is formed. In the (figure having) twelve compartments a lotus figure with thirtysix petals (is drawn).

अध्याय २९

श्लोक 8

दलसन्ध्यन्तरालन्तु मानं मध्ये निधाय तु ।दलाग्रं भ्रामयेत्तेन तदग्रं तदनन्तरं

dalasandhyantarālantu mānaṃ madhye nidhāya tu / dalāgraṃ bhrāmayettena tadagraṃ tadanantaraṃ

हिन्दी अर्थ

छूये। अर्थात् ' वासुदेवाय शिखायै वषट्।'-- बोलकर शिखाका स्पर्श करे। इसके बाद ' आत्मने कवचाय हुम्।'-बोलकर कवच-न्यास करे। पुनः देवताका नाम लेकर, अर्थात् “वासुदेवाय

English

Having divided the ground into three parts, an inner figure is marked with two (breadth). For the sake of accompli¬ shing (one's object) one has to mark the five vowels inside and the radii.

अध्याय २९

श्लोक 8-2

वासुदेवादिमूर्तीञ्च तथा चैव दशत्मकं ।मनः श्रोत्रं त्वचं प्रार्च्य चक्षुश् च रसनं तथा

vāsudevādimūrtīñca tathā caiva daśatmakaṃ / manaḥ śrotraṃ tvacaṃ prārcya cakṣuś ca rasanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अस्त्राय फद्।'— बोलकर अस्त्र-न्यासकी क्रिया पूरी करे। आदिमें '3»कारादि' जो नामात्मक पद है, उसके अन्तमें “नमः” पद जोड़ दे और उस नामात्मक पदको चतुर्थ्यन्त करके बोले।

English

Having divided the ground into three parts, an inner figure is marked with two (breadth). For the sake of accompli¬ shing (one's object) one has to mark the five vowels inside and the radii.

अध्याय २९

श्लोक 9

तदन्तरालं तत्पार्श्वे कृत्वा वाह्यक्रमेण च ।केशरे तु लिखेद्द्वौ द्वौ दलमध्ये ततः पुनः

tadantarālaṃ tatpārśve kṛtvā vāhyakrameṇa ca / keśare tu likheddvau dvau dalamadhye tataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

एक व्यूहसे लेकर षड्विंश व्यूहतकके लिये यह समान मन्त्र है। कनिष्ठासे लेकर सभी अङ्गुलियोंमें हाथके अग्रभागमें प्रकृतिका अपने शरीरमें ही पूजन करे। 'पराय' पदसे एकमात्र परम पुरुष

English

Having fixed at the junction of the radius and having moved around the outer circumference and having stationed in the middle link line one has to move upto the root of the radius.

अध्याय २९

श्लोक 9-2

घ्राणं वाक्पाणिपादञ्च द्वात्रिंशद्वारिजेष्विमान् ।चतुर्थावरणे पूज्याः साङ्गाः सपरिवारकाः

ghrāṇaṃ vākpāṇipādañca dvātriṃśadvārijeṣvimān / caturthāvaraṇe pūjyāḥ sāṅgāḥ saparivārakāḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्माका बोध होता है। वही एकसे दो हो जाता है, अर्थात् प्रकृति और पुरुष-दो व्यूहोंमें अभिव्यक्त होता है। ' ३ परायाग्न्यात्मने नमः ।'-- यह व्यापक-मन्त्र है। वसु, अर्क (सूर्य) और

English

Having fixed at the junction of the radius and having moved around the outer circumference and having stationed in the middle link line one has to move upto the root of the radius.

अध्याय २९

श्लोक 10

पद्मलक्ष्मैतत् सामान्यं द्विषट्कदलमुच्यते ।कर्णिकार्धेन मानेन प्राक्संस्थं भ्रामयेत् क्रमात्

padmalakṣmaitat sāmānyaṃ dviṣaṭkadalamucyate / karṇikārdhena mānena prāksaṃsthaṃ bhrāmayet kramāt

हिन्दी अर्थ

अग्नि-ये त्रिव्यूहात्मक मूर्तियाँ हैं-इन तीनोंमें अग्निका न्यास करके हाथ और सम्पूर्ण शरीरमें व्यापक-न्यास करे

English

Then having sprinkled the rows (of compartments) and writing sixteen bhadrakas the rows all around are sprinkled and allotment is made.

अध्याय २९

श्लोक 10-2

पायूपस्थौ च सम्पूज्य मासानां द्वादशाधिपान् ।पुरुषोत्तमादिषड्विंशान् वाह्यावरणके यजेत्

pāyūpasthau ca sampūjya māsānāṃ dvādaśādhipān / puruṣottamādiṣaḍviṃśān vāhyāvaraṇake yajet

हिन्दी अर्थ

वायु और अर्कका क्रमशः दायें और बायें दोनों हाथोंकी अँगुलियोंमें न्यास करे तथा हृदयमें मूर्तिमान् अग्निका चिन्तन करे । त्रिव्यूह-चिन्तनका यही क्रम है। चतुर्व्यूहमें चारों वेदोंका न्यास होता

English

Then having sprinkled the rows (of compartments) and writing sixteen bhadrakas the rows all around are sprinkled and allotment is made.

अध्याय २९

श्लोक 11

तत्पार्श्वे भ्रमयोगेन कुण्डल्यः षड् भवन्ति हि ।एवं द्वादश मत्स्याः स्युर्द्विषट्कदलकञ्च तैः

tatpārśve bhramayogena kuṇḍalyaḥ ṣaḍ bhavanti hi / evaṃ dvādaśa matsyāḥ syurdviṣaṭkadalakañca taiḥ

हिन्दी अर्थ

है। ऋग्वेदका सम्पूर्ण देह तथा हाथमें व्यापक- न्यास करना चाहिए। अङ्गलियोंमें यजुर्वेदका, हथेलियोंमें अथर्ववेदका तथा हृदय और चरणोंमें शीर्षस्थानीय सामवेदका न्यास करे। पञ्चव्यूहमें

English

With the effort that it has to be worshipped, (one has to worship) all formations in the order in the single lotus as described. The progenitor is regarded as the sacrifice.

अध्याय २९

श्लोक 11-2

चक्राब्जे तेषु सम्पूज्या मासानां पतयः क्रमात् ।अष्टौ प्रकृतयः षड्वा पञ्चाथ चतुरो ऽपरे

cakrābje teṣu sampūjyā māsānāṃ patayaḥ kramāt / aṣṭau prakṛtayaḥ ṣaḍvā pañcātha caturo 'pare

हिन्दी अर्थ

पहले आकाशका पूर्ववत् शरीर और हाथमें व्यापक-न्यास करे। फिर अँगुलियोंमें भी आकाशका न्यास करके वायु, ज्योति, जल और पृथ्वीका

English

On the lotus of the wheel the lords of the months are to be worshipped in order. Eight primal ones, or six, or five, or four others.

अध्याय २९

श्लोक 12

पञ्चपत्राभिसिद्ध्यर्थं मत्स्यं कृत्वैवमब्जकम् ।व्योमरेखावहिः पीठन्तत्र कोष्टानि मार्जयेत्

pañcapatrābhisiddhyarthaṃ matsyaṃ kṛtvaivamabjakam / vyomarekhāvahiḥ pīṭhantatra koṣṭāni mārjayet

हिन्दी अर्थ

अङ्गोमें न्यास करे। आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी-इन पाँच तत्त्वोको “पञ्चव्यूह' कहा गया है। मन, श्रवण, त्वचा, नेत्र, रसना और नासिका-इन छः इन्द्रियोंको षड्व्यूहकी संज्ञा दी

English

For accomplishing the five-petalled one, having made the fish and thus the lotus, outside the lines of space the seat; there one should clean the compartments.

अध्याय २९

श्लोक 12-2

रजः पातं ततः कुर्याल्लिखिते मण्डले शृणु ।कर्णिका पीतवर्णा स्याद्रेखाः सर्वाः सिताः समाः

rajaḥ pātaṃ tataḥ kuryāllikhite maṇḍale śṛṇu / karṇikā pītavarṇā syādrekhāḥ sarvāḥ sitāḥ samāḥ

हिन्दी अर्थ

गयी है। मनका व्यापक-न्यास करके शेष पाँचका अङ्गुष्ठ आदिके क्रमसे पाँचों अँगुलियोंमें तथा

English

Then one should drop the dust on the drawn mandala; listen. The pericarp should be yellow; all lines white and even.

अध्याय २९

श्लोक 13

त्रीणि कोणेषु पादार्थं द्विद्विकान्यपराणि तु ।चतुर्दिक्षु विलिप्तानि गात्रकाणि भवन्त्युत

trīṇi koṇeṣu pādārthaṃ dvidvikānyaparāṇi tu / caturdikṣu viliptāni gātrakāṇi bhavantyuta

हिन्दी अर्थ

अङ्गोंमें भी न्यास करे। यह करणात्मक व्यूहका न्यास' कहा गया है। आदिमूर्ति जीव सर्वत्र व्यापक है। भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपोलोक और सत्यलोक-ये सात

English

Three at the corners for the foot; two each in others; plastered in the four directions are the limbs.

अध्याय २९

श्लोक 13-2

द्विहस्ते ऽङ्गुष्टमात्राः स्युर्हस्ते चार्धसमाः सिताः ।पद्मं शुक्लेन सन्धींस्तु कृष्णेन श्यामतोथवा

dvihaste 'ṅguṣṭamātrāḥ syurhaste cārdhasamāḥ sitāḥ / padmaṃ śuklena sandhīṃstu kṛṣṇena śyāmatothavā

हिन्दी अर्थ

लोक 'सप्तव्यूह' कहे गये हैं। इनमेंसे प्रथम भूर्लोकका हाथ एवं सम्पूर्ण शरीरमें न्यास करे। भुवलोंक आदि पाँच लोकोंका अङ्गुष्ठ आदिके क्रमसे पाँचों अङ्गुलियोंमें तथा सातवें सत्यलोकका

English

In two cubits they should be thumb-sized, in one cubit half as much, white; the lotus with white, the junctions with black or dark.

अध्याय २९

श्लोक 14

ततः पङ्क्तिद्वयं दिक्षु वीठ्यर्थन्तु विलोपयेत्(१) ।द्वाराण्याशासु कुर्वीत चत्वारि चतसृष्वपि

tataḥ paṅktidvayaṃ dikṣu vīṭhyarthantu vilopayet(1) / dvārāṇyāśāsu kurvīta catvāri catasṛṣvapi

हिन्दी अर्थ

हथेलीमें न्यास करे। इस प्रकार यह लोकात्मक सप्त व्यूह है, जिसका पूर्वोक्त क्रमसे शरीरमें

English

Then one should erase two rows in the directions for the gateway; one should make four doors in the four quarters.

अध्याय २९

श्लोक 14-2

केशरा रक्तपीताः स्युः कोणान् रक्तेन पूरयेत् ।भूषयेद्योगपीठन्तु यथेष्टं सार्ववर्णिकैः

keśarā raktapītāḥ syuḥ koṇān raktena pūrayet / bhūṣayedyogapīṭhantu yatheṣṭaṃ sārvavarṇikaiḥ

हिन्दी अर्थ

हदयकी 'नमः', सिरकी 'स्वाहा', शिखाकी “वषट्', कवचकी ' हुम्", नेत्रकी ' वौषट्' तथा अस्त्रकी 'फट्' जाति है।

English

The filaments should be red and yellow; one should fill the corners with red; one should adorn the yoga seat as desired with all colors.

अध्याय २९

श्लोक 15

द्वाराणां पार्श्वतः शोभा अष्टौ कुर्याद्विचक्षणः ।१ पङ्क्तिद्वयं द्वयं दिक्षु वीथ्यर्थं विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ८० तत्पार्श्व उपशोभास्तु तावत्यः परिकीर्तिताः

dvārāṇāṃ pārśvataḥ śobhā aṣṭau kuryādvicakṣaṇaḥ / 1 paṅktidvayaṃ dvayaṃ dikṣu vīthyarthaṃ viniyojayediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 80 tatpārśva upaśobhāstu tāvatyaḥ parikīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

न्यास किया जाता है। अब यज्ञात्मक सप्तव्यूहका परिचय दिया जाता है। सप्तयज्ञस्वरूप यज्ञपुरुष परमात्मदेव श्रीहरि सम्पूर्ण शरीर एवं सिर, ललाट, मुख, हृदय, गुह्य और चरणमें स्थित हैं,

English

The wise one should make eight ornaments at the sides of the doors; the sub-ornaments at their sides are declared as many.

अध्याय २९

श्लोक 15-2

लतावितानपत्राद्यैर् वीथिकामुपशोभयेत् ।पीठद्वारे तु शुक्लेन शोभारक्तेन पीततः

latāvitānapatrādyair vīthikāmupaśobhayet / pīṭhadvāre tu śuklena śobhāraktena pītataḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थात् उन अङ्गोंमें उनका न्यास करना चाहिए। वे यज्ञ इस प्रकार हैं-अग्निष्टोम, उक्थ्य, षोडशी, वाजपेय, अतिरात्र और आप्तोर्याम-ये छः यज्ञ तथा सातवें यज्ञात्मा-इन सात रूपोंको ' यज्ञमय

English

One should adorn the lane with creepers, canopies, leaves and the like; at the seat-door white; the ornament red; yellow.

अध्याय २९

श्लोक 16

समीप उपशोभानां कोणास्तु परिकीर्तिताः(१) ।चतुर्दिक्षु ततो द्वे द्वे चिन्तयेन्मध्यकोष्ठकैः

samīpa upaśobhānāṃ koṇāstu parikīrtitāḥ(1) / caturdikṣu tato dve dve cintayenmadhyakoṣṭhakaiḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तव्यूह' कहा गया है॥ २१-२८ ३ ॥

English

Near the sub-ornaments the corners are declared; then in the four directions one should think two and two with the middle compartments.

अध्याय २९

श्लोक 16-2

उपशोभाञ्च नीलेन कोणशङ्ख्यांश् च वै सितान् ।भद्रके पूरणं प्रोक्तमेवमन्येषु पूरणं

upaśobhāñca nīlena koṇaśaṅkhyāṃś ca vai sitān / bhadrake pūraṇaṃ proktamevamanyeṣu pūraṇaṃ

हिन्दी अर्थ

बुद्धि, अहंकार, मन, शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध-ये आठ तत्त्व अष्टव्यूहरूप हैं। इनमेंसे बुद्धितत््तका हाथ और शरीरमें व्यापक- न्यास करे। फिर उपर्युक्त आठों तत्त्वोंका क्रमशः

English

The sub-ornament with blue and the corner conches with white; the filling in the auspicious is declared, and thus the filling in others.

अध्याय २९

श्लोक 17

चत्वारि वाह्यतो मृज्यादेकैकं पार्श्वयोरपि ।शोभार्थं पार्श्वयोस्त्रीणि त्रीणि लुम्पद्दलस्य तु

catvāri vāhyato mṛjyādekaikaṃ pārśvayorapi / śobhārthaṃ pārśvayostrīṇi trīṇi lumpaddalasya tu

हिन्दी अर्थ

चरणोंके तलवों, मस्तक, ललाट, मुख, हृदय, नाभि, गुह्य देश और पैर-इन आठ आङ्गोंमें न्यास करना चाहिए। इन सबको ' अष्टव्यूहात्मक पुरुष' कहा गया है। जीव, बुद्धि, अहंकार, मन,

English

One should erase four outside, one at each side; for the ornament three and three at the sides of the vanishing petal.

अध्याय २९

श्लोक 17-2

त्रिकोणं सितरक्तेन कृष्णेन च विभूषयेत् ।द्विकोणं रक्तपीताभ्यां नाभिं कृष्णेन चक्रके

trikoṇaṃ sitaraktena kṛṣṇena ca vibhūṣayet / dvikoṇaṃ raktapītābhyāṃ nābhiṃ kṛṣṇena cakrake

हिन्दी अर्थ

शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध-गुण-इनका समुदाय 'नवव्यूह' है। इनमेंसे जीवका दोनों हाथोंके अँगूठोंमें न्यास करे और शेष आठ तत्त्वोंका क्रमशः दाहिने हाथको तर्जनीसे लेकर

English

One should decorate the triangle with white and red and black; the two-cornered with red and yellow; the navel in the wheel with black.

अध्याय २९

श्लोक 18

तद्वद्विपर्यये कुर्यादुपशोभां ततः परम् ।कोणस्यान्तर्वहिस्त्रीणि चिन्तयेद्द्विर्विभेदतः

tadvadviparyaye kuryādupaśobhāṃ tataḥ param / koṇasyāntarvahistrīṇi cintayeddvirvibhedataḥ

हिन्दी अर्थ

बायें हाथकी तर्जनीतक आठ अंगुलियोंमें न्यास करे। सम्पूर्ण देह, सिर, ललाट, मुख, हृदय, नाभि, गुह्यम, जानु और पाद-इन नौ स्थानोंमें उपर्युक्त नौ तत्त्वोंका न्यास करके इन्द्रका पूर्ववत्

English

Likewise in reverse one should make the sub-ornament afterward; one should think three inside and outside the corner, with two divisions.

अध्याय २९

श्लोक 18-2

अरकान् पीतरक्ताभिः श्यामान् नेमिन्तु रक्ततः ।सितश्यामारुणाः कृष्णाः पीता रेखास्तु वाह्यतः

arakān pītaraktābhiḥ śyāmān nemintu raktataḥ / sitaśyāmāruṇāḥ kṛṣṇāḥ pītā rekhāstu vāhyataḥ

हिन्दी अर्थ

व्यापक-न्यास किया जाय तो यही ' दशव्यूहात्मक न्यास' हो जाता है

English

The spokes with yellow and red, the dark ones; the rim with red; the lines outside are white, dark, ruddy, black and yellow.

अध्याय २९

श्लोक 19

एवं षोडशकोष्ठं स्यादेवमन्यत्तु मण्डलम् ।द्विषट्कभागे षट्त्रिंशत्पदं पद्मन्तु वीथिका

evaṃ ṣoḍaśakoṣṭhaṃ syādevamanyattu maṇḍalam / dviṣaṭkabhāge ṣaṭtriṃśatpadaṃ padmantu vīthikā

हिन्दी अर्थ

दोनों अङ्गु्ठोमें, तल्ठयमें, तर्जनी आदि आठ अँगुलियोंमें तथा सिर, ललाट, मुख, हृदय,

English

Thus there are sixteen compartments; so is another mandala; in twelve and six portions thirty-six squares; the lotus, the lane.

अध्याय २९

श्लोक 19-2

शालिपिष्टादि शुक्लं स्याद्रक्तं कौसुम्भकादिकम् ।हरिद्रया च हारिद्रं कृष्णं स्याद्दग्धधान्यतः

śālipiṣṭādi śuklaṃ syādraktaṃ kausumbhakādikam / haridrayā ca hāridraṃ kṛṣṇaṃ syāddagdhadhānyataḥ

हिन्दी अर्थ

पादद्वय--इन ग्यारह अङ्घाँमें ग्यारह इन्द्रियात्मक तत्त्वोंका जो न्यास किया जाता है, उसे “ एकादशव्यूह-न्यास' कहा गया है। वे ग्यारह

English

White is made of rice flour and the like; red of safflower and the like; yellow with turmeric; black from burnt grain.

अध्याय २९

श्लोक 20

एका पङ्क्तिः प्राभ्यां तु द्वारशोभादि पूर्ववत् ।द्वादशाङ्गुलिभिः पद्ममेकहस्ते तु मण्डले

ekā paṅktiḥ prābhyāṃ tu dvāraśobhādi pūrvavat / dvādaśāṅgulibhiḥ padmamekahaste tu maṇḍale

हिन्दी अर्थ

तत्त्व इस प्रकार हैं-मन, श्रवण, त्वचा, नेत्र, जिह्वा, नासिका, वाक्, हाथ, पैर, गुदा और उपस्थ। मनका व्यापक-न्यास करे। अङ्गुष्ठ्वयमें श्रवणेन्द्रियका न्यास करके शेष त्वचा आदि आठ

English

One row for the east; the door-ornaments and so on as before; a lotus of twelve finger-breadths in a one-cubit mandala.

अध्याय २९

श्लोक 20-2

शमीपत्रादिकैः श्यामं वीजानां लक्षजाप्यतः ।चतुर्लक्षैस्तु मन्त्राणां विद्यानां लक्षसाधनम्

śamīpatrādikaiḥ śyāmaṃ vījānāṃ lakṣajāpyataḥ / caturlakṣaistu mantrāṇāṃ vidyānāṃ lakṣasādhanam

हिन्दी अर्थ

तत्त्वोंका तर्जनी आदि आठ अँगुलियोंमें न्यास करना चाहिए। शेष जो ग्यारहवाँ तत्त्व (उपस्थ) है, उसका तलढद्वयमें न्यास करे। मस्तक, ललाट,

English

Dark with shami leaves and the like; by a hundred thousand repetitions of seed-syllables; with four hundred thousand of mantras; a hundred thousand accomplishes knowledges.

अध्याय २९

श्लोक 21

द्विहस्ते हस्तमात्रं स्याद्वृद्ध्या द्वारेण वाचरेत् ।अपीठञ्चतुरस्रं स्याद्विकरञ्चक्रपङ्कजम्

dvihaste hastamātraṃ syādvṛddhyā dvāreṇa vācaret / apīṭhañcaturasraṃ syādvikarañcakrapaṅkajam

हिन्दी अर्थ

गुल्फ और पैर--इन ग्यारह आङ्गोंमें भी पूर्वोक्त ग्यारह तत्त्वोंका क्रमशः न्यास करे। विष्णु, मधुसूदन, त्रिविक्रम, वामन, श्रीधर, हृषीकेश, पद्मनाभ, दामोदर, केशव, नारायण, माधव और

English

In a two-cubit one it is one cubit; by increase or by the door one may proceed; the seat is four-sided, without rays; the wheel-lotus.

अध्याय २९

श्लोक 21-2

अयुतं बुद्धिविद्यानां स्तोत्राणाञ्च सहस्रकम् ।पूर्वमेवाथ लक्षेण मन्त्रशुद्धिस् तथात्मनः

ayutaṃ buddhividyānāṃ stotrāṇāñca sahasrakam / pūrvamevātha lakṣeṇa mantraśuddhis tathātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

गोविन्द-यह ' द्वादशात्मक व्यूह' है। इनमेंसे विष्णुका तो व्यापक-न्यास करे और शेष भगवन्नामोंका अङ्गुष्ठ आदि दस अँगुलियों एवं करतलमें न्यास करके, फिर पादतल, दक्षिण

English

Ten thousand for the intellect-knowledges and a thousand for hymns of praise; first, by a hundred thousand, the purification of the mantra and of oneself.

अध्याय २९

श्लोक 22

पद्मार्धं नवभिः प्रोक्तं नाभिस्तु तिसृभिः स्मृता ।अष्टाभिर्द्वारकान् कुर्यान्नेमिन्तु चतुरङ्गुलैः

padmārdhaṃ navabhiḥ proktaṃ nābhistu tisṛbhiḥ smṛtā / aṣṭābhirdvārakān kuryānnemintu caturaṅgulaiḥ

हिन्दी अर्थ

पादादिमें भी न्यास करना चाहिए

English

Half the lotus is said to be of nine; the navel is remembered as three; with eight make the doors; the rim with four finger-breadths.

अध्याय २९

श्लोक 22-2

तथापरेण लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रीकृतो भवेत् ।पूर्वमेवासमो होमो वीजानां सम्प्रकीर्तितः

tathāpareṇa lakṣeṇa mantraḥ kṣetrīkṛto bhavet / pūrvamevāsamo homo vījānāṃ samprakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

यह द्वादशव्यूह हुआ। अब पञ्चविंश एवं षड्विंश व्यूहका परिचय दिया जाता है। पुरुष, बुद्धि, अहंकार, मन, चित्त, शब्द, स्पर्श, रस, रूप, गन्ध, श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्वा, नासिका,

English

Likewise, with another hundred thousand, the mantra becomes made a field; first the incomparable oblation of the seed-syllables is declared.

अध्याय २९

श्लोक 23

त्रिधा(२) विभज्य च क्षेत्रमन्तर्द्वाभ्यामथाङ्कयेत् ।पञ्चान्तस्वरसिद्ध्यर्थं(३) तेष्वस्फाल्य लिखेदरान्

tridhā(2) vibhajya ca kṣetramantardvābhyāmathāṅkayet / pañcāntasvarasiddhyarthaṃ(3) teṣvasphālya likhedarān

हिन्दी अर्थ

वायु और आकाश ये पचीस तत्त्व हैं। इनमेंसे पुरुषका सर्वाङ्गमें व्यापक-न्यास करके, दसका अङ्गुष्ठ आदिमें न्यास करे। शेषका करतल, सिर,

English

Dividing the field in three, one should mark the inside with two; for the success of the five final vowels, striking on them, one should draw the spokes.

अध्याय २९

श्लोक 23-2

पूर्वसेवा दशांशेन मन्त्रादीनां प्रकीर्तिता ।परश् चर्ये तु मन्त्रे तु मासिकं व्रतमाचरेत्

pūrvasevā daśāṃśena mantrādīnāṃ prakīrtitā / paraś carye tu mantre tu māsikaṃ vratamācaret

हिन्दी अर्थ

उपस्थ, हृदय और मूर्धामें क्रमशः न्यास करे। इन्हींमें सर्वप्रथम परमपुरुष परमात्माको सम्मिलित करके उनका पूर्ववत् व्यापक-न्यास कर दिया जाय तो षड्विंश व्यूहका न्यास सम्पन्न हो जाता

English

The preliminary service with a tenth part is declared for mantras and the rest; in the higher practice of a mantra one should observe a monthly vow.

अध्याय २९

श्लोक 24

इन्दीवरदलाकारानथवा मातुलाङ्गवत् ।पद्मपत्रायतान्वापि लिखेदिच्छानुरूपतः

indīvaradalākārānathavā mātulāṅgavat / padmapatrāyatānvāpi likhedicchānurūpataḥ

हिन्दी अर्थ

है। विद्वान् पुरुषको चाहिए कि अष्टदल-

English

One should draw them shaped like blue lotus petals or like citron, or lotus-leaf-wide, as desired.

अध्याय २९

श्लोक 24-2

भुवि न्यसेद्वामपादं न गृह्णीयात् प्रतिग्रहम् ।एवं द्वित्रिगुणेनैव मध्यमोत्तमसिद्धयः

bhuvi nyasedvāmapādaṃ na gṛhṇīyāt pratigraham / evaṃ dvitriguṇenaiva madhyamottamasiddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

कमलचक्रमें प्रकृतिका चिन्तन करके उसका हैं॥ ४०--४८ ॥

English

One should set the left foot on the ground and not accept gifts; thus with two or three times, the middle and highest accomplishments.

अध्याय २९

श्लोक 25

भ्रामयित्वा वहिर् नेमावरसन्ध्यन्तरे स्थितः ।भ्रामयेदरमूलन्तु सन्धिमध्ये व्यवस्थितः

bhrāmayitvā vahir nemāvarasandhyantare sthitaḥ / bhrāmayedaramūlantu sandhimadhye vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजन करे। उस कमलके पूर्व, दक्षिण, पश्चिम और उत्तर दलोंमें हृदय आदि चार अङ्गोंका न्यास करे। अग्निकोण आदिके दलोंमें अस्त्र एवं वैनतेय (गरुड) आदिको पूर्ववत् स्थापित करे।

English

Having turned it outside at the rim, standing between the lower junctions, one should turn the root of the spoke, stationed in the middle of the junction.

अध्याय २९

श्लोक 25-2

मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि येन स्यान्मन्त्रजं फलम् ।स्थूलं शब्दमयं रूपं विग्रहं वाह्यमिष्यते

mantradhyānaṃ pravakṣyāmi yena syānmantrajaṃ phalam / sthūlaṃ śabdamayaṃ rūpaṃ vigrahaṃ vāhyamiṣyate

हिन्दी अर्थ

इसी तरह पूर्वादि दिशाओंमें इन्द्रादि दिकूपालोंका चिन्तन करे। इन सबके ध्यान-पूजनकी विधि एक-सी है। (सूर्य, सोम और अग्निरूप) त्रिव्यूहमें अग्निका स्थान मध्यमें है। पूर्वादि दिशाओंके

English

I shall tell the meditation on mantra by which the fruit born of mantra occurs: the gross, sound-made form is held the outer body.

अध्याय २९

श्लोक 26

१ परिमार्जिता इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ द्विधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ पञ्चान्तरस्त्वसिद्ध्यर्थमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चोत्तरस्तु सिद्ध्यर्थमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ८१ अरमध्ये स्थितो मधमरणिं भ्रामयेत् समम् ।एवं सिद्ध्यन्तराः सम्यक् मातुलाङ्गनिभाः समाः

1 parimārjitā iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 dvidhā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 pañcāntarastvasiddhyarthamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ pañcottarastu siddhyarthamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 81 aramadhye sthito madhamaraṇiṃ bhrāmayet samam / evaṃ siddhyantarāḥ samyak mātulāṅganibhāḥ samāḥ

हिन्दी अर्थ

दलोंमें जिनका आवास है, उन देवताओंके साथ कमलको कर्णिकामें नाभस (आकाशकी भाँति

English

Standing in the middle of the spoke, one should turn the churning-stick evenly; thus the accomplishments are properly, like citron, even.

अध्याय २९

श्लोक 26-2

सुक्ष्मां ज्योतिर्मयं रूपं हार्दं चिन्तामयं भवेत् ।चिन्तया रहितं यत्तु तत् परं प्रकीर्तितम्

sukṣmāṃ jyotirmayaṃ rūpaṃ hārdaṃ cintāmayaṃ bhavet / cintayā rahitaṃ yattu tat paraṃ prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

साधकको चाहिए कि वह सम्पूर्ण मनोरथोंकी सिद्धिके लिये तथा राज्यपर विजय पानेके लिये विश्वरूप (परमात्मा)-का यजन करे। सम्पूर्ण

English

The subtle, light-made form is of the heart, made of thought; what is free of thought is declared the supreme.

अध्याय २९

श्लोक 27

विभज्य सप्तधा क्षेत्रं चतुर्दशकरं समम् ।द्विधा कृते शतं ह्य् अत्र षण्नवत्यधिकानि तु

vibhajya saptadhā kṣetraṃ caturdaśakaraṃ samam / dvidhā kṛte śataṃ hy atra ṣaṇnavatyadhikāni tu

हिन्दी अर्थ

इन्द्र आदि दिकूपालोंके साथ ही उन श्रीहरिकी पूजाका विधान है। ऐसा करनेवाला उपासक सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर सकता है। अन्तमें विष्वक्सेनको नाम-मन्त्रसे पूजा करे। नामके साथ

English

Dividing the field in seven, fourteen cubits even; divided in two, here a hundred and ninety-six more.

अध्याय २९

श्लोक 27-2

वराहसिंहशक्तीनां स्थूलरूपं प्रधानतः ।चिन्तया रहितं रूपं वासुदेवस्य कीर्तितम्

varāhasiṃhaśaktīnāṃ sthūlarūpaṃ pradhānataḥ / cintayā rahitaṃ rūpaṃ vāsudevasya kīrtitam

हिन्दी अर्थ

'रौँ' बीज लगा ले, अर्थात् "रौं विष्वक्सेनाय नमः।' बोलकर उनके लिये पूजनोपचार अर्पित करे

English

The gross form is mainly that of Varaha, Narasimha and the Shaktis; the form free of thought is declared that of Vasudeva.

अध्याय २९

श्लोक 28

कोष्टकानि चतुर्भिस्तैर् मध्ये भद्रं समालिखेत् ।परितो विसृजेद्वीथ्यै तथा दिक्षु समालिखेत्

koṣṭakāni caturbhistair madhye bhadraṃ samālikhet / parito visṛjedvīthyai tathā dikṣu samālikhet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणे 'वासुदेवादि मन्त्रोके लक्षण / तथा न्यास-का वर्णन ' नामक पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

With four compartments, in the middle one should draw an auspicious square; all around leave a lane; likewise in the directions one should draw.

अध्याय २९

श्लोक 28-2

इतरेषां स्मृतं रूपं हार्दं चिन्तामयं सदा ।स्थूलं वैराजमाख्यातं सूक्ष्मं वै लिङ्गितं भवेत्

itareṣāṃ smṛtaṃ rūpaṃ hārdaṃ cintāmayaṃ sadā / sthūlaṃ vairājamākhyātaṃ sūkṣmaṃ vai liṅgitaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

मुद्राओंके लक्षण नारदजी कहते हैं- मुनिगण! अब मैं मुद्राओंका और बायें अङ्गुष्ठको ऊपर उठाये रखे। सारांश यह लक्षण बताऊँगा। सांनिध्य' (संनिधापिनी) आदि' है कि बायें और दाहिने-दोनों हाथोंके अँगूठे मुद्राके प्रकार-भेद हैं। पहली मुद्रा अञ्जलि' है, ऊपरकी ओर ही उठे रहें। यही ' हृदयानुगा' मुद्रा

English

The form of the others is remembered as of the heart, always made of thought; the gross is called Vairaja; the subtle becomes the marked.

अध्याय २९

श्लोक 29

कमलानि पुनर्वीथ्यै परितः परिमृज्य तु ।द्वे द्वे मध्यमकोष्ठे तु ग्रीवार्थं दिक्षु लोपयेत्

kamalāni punarvīthyai paritaḥ parimṛjya tu / dve dve madhyamakoṣṭhe tu grīvārthaṃ dikṣu lopayet

हिन्दी अर्थ

दूसरी वन्दनी है और तीसरी हदयानुगा है । बायें है। (इसीको कोई 'संरोधिनी' और कोई ' निष्ठुरा" हाथकी मुट्टीसे दाहिने हाथके अँगूठेको बाँध ले कहते हैं) । व्यूहार्चनमें ये तीन मुद्राएँ साधारण हैं ।

English

Again, around the lane, having cleaned the lotuses, in the middle compartment two and two for the neck should be erased in the directions.

अध्याय २९

श्लोक 29-2

चिन्तया रहितं रूपमैश्वरं परिकीर्तितम् ।हृत्पुण्डरीकनिलयञ्चैतन्यं ज्योतिरव्ययम्

cintayā rahitaṃ rūpamaiśvaraṃ parikīrtitam / hṛtpuṇḍarīkanilayañcaitanyaṃ jyotiravyayam

हिन्दी अर्थ

१. दोनों हाथोंके अँगूठोंको ऊपर करके मुट्ठी बाँधकर दोनों मुट्धियोंको परस्पर सटानेसे ' संनिधापिनी मुद्रा' होती है ।

English

The form free of thought is declared the Lordly; the consciousness dwelling in the lotus of the heart, the imperishable light.

अध्याय २९

श्लोक 30

चत्वारि वाह्यतः पश्चात्त्रीणि त्रीणि तु लोपयेत् ।ग्रीवापार्श्वे वहिस्त्वेका शोभा सा परिकीर्तिता

catvāri vāhyataḥ paścāttrīṇi trīṇi tu lopayet / grīvāpārśve vahistvekā śobhā sā parikīrtitā

हिन्दी अर्थ

२. आदि' पदसे आवाहनी ' आदि मुद्राओंको ग्रहण करना चाहिए। उनके लक्षण ग्रन्थान्तरसे जानने चाहिए।

English

Four outside, afterward three and three should be erased; at the sides of the neck one outside — that is called ornament.

अध्याय २९

श्लोक 30-2

वीजं वीजात्मकं ध्यायेत् कदम्बकुसुमाकृतिं ।कुम्भान्तरगतो दीपो निरुद्धप्रसवो यथा

vījaṃ vījātmakaṃ dhyāyet kadambakusumākṛtiṃ / kumbhāntaragato dīpo niruddhaprasavo yathā

हिन्दी अर्थ

३. यहाँ अञ्जलिको प्रथम मुद्रा कहा गया है। ' अञ्जलि' और ' वन्दनी '--दोनों मुद्राएँ प्रसिद्ध हैं; अत: उनका विशेष लक्षण यहाँ नहीं दिया गया है। तथापि मन्त्रमहार्णवमें अञ्जलिको ही ' अञ्जलिमुद्रा' कहते हैं, यह परिभाषा दी गयी है--' अञ्जल्यञ्जलिमुद्रा स्यात्।'

English

One should meditate on the seed as made of seed, in the form of a kadamba flower, like a lamp inside a pot with its emission blocked.

अध्याय २९

श्लोक 31

विमृज्य वाह्यकोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि मार्जयेत् ।मण्डलं नवभागं स्यान्नवव्यूहं हरिं यजेत्

vimṛjya vāhyakoṇeṣu saptāntastrīṇi mārjayet / maṇḍalaṃ navabhāgaṃ syānnavavyūhaṃ hariṃ yajet

हिन्दी अर्थ

४. हाथ जोड़कर नमस्कार करना ही 'वन्दनी' मुद्रा है। ईशान शिवगुरुदेव-पद्धतिमें इसका लक्षण इस प्रकार दिया गया है--

English

Having cleaned the outer corners, one should wipe seven and inside three; the mandala should be of nine parts; one should worship Hari in the nine-fold array.

अध्याय २९

श्लोक 31-2

संहतः केवलस्तिष्ठेदेवं मन्त्रेश्वरो हृदि ।अनेकशुषिरे कुम्भे तावन्मात्रा गभस्तयः

saṃhataḥ kevalastiṣṭhedevaṃ mantreśvaro hṛdi / anekaśuṣire kumbhe tāvanmātrā gabhastayaḥ

हिन्दी अर्थ

“बद्ध्वाञ्जलिं पङ्कजकोशकल्पं यददक्षिणज्येष्ठिकया तु वामाम् । ज्येष्ठां समाक्रम्य तु वन्दनीयं मुद्रा नमस्कारविधौ प्रयोज्या॥' अर्थात् कमल-मुकुलके समान अञ्जलि बाँधकर, जब दाहिने अँगूठेसे बायें अँगूठेको दबा दिया जाय तो “बन्दिनी मुद्रा' होती है। इसका प्रयोग नमस्कारके लिये होना चाहिए (उत्तरार्ध क्रियापाद, सप्तम पटल ९)।

English

Compact and alone, thus the lord of the mantra stays in the heart; in a pot with many holes, rays of just that measure.

अध्याय २९

श्लोक 32

पञ्चविंशतिकव्यूहं मण्डलं विश्वरूपगं ।द्वात्रिंशद्धस्तकं क्षेत्रं भक्तं द्वात्रिंशता समं

pañcaviṃśatikavyūhaṃ maṇḍalaṃ viśvarūpagaṃ / dvātriṃśaddhastakaṃ kṣetraṃ bhaktaṃ dvātriṃśatā samaṃ

हिन्दी अर्थ

५. यहाँ मूलमें ' हृदयानुगा' मुद्राका जो लक्षण दिया गया है, वही अन्यत्र 'संरोधिनी मुद्रा 'का लक्षण है । मन्त्रमहार्णवमें संनिधापिनी मुद्रा'का लक्षण देकर कहा है--' अन्तःप्रवेशिताङ्गुष्ठा सैव संरोधिनी मता।' अर्थात् संनिधापिनीको ही यदि उसकी मुट्टियोंके भीतर अङ्गुषठका प्रवेश हो तो ' संरोधिनी' कहते हैं। हृदयानुगामें बायीं मुट्ठीके भीतर दाहिनी मुद्ठीका अँगूठा रहता है और बायाँ अँगूठा खुला रहता है, परंतु संरोधिनीमें दोनों ही अँगूठे मुद्ठीके भीतर रहते हैं, यही अन्तर है।

English

A mandala of twenty-five arrays going to the universal form; a field of thirty-two cubits divided by thirty-two evenly.

अध्याय २९

श्लोक 32-2

प्रसरन्ति वहिस्तद्वन्नाडीभिर्वीजरश्मयः ।अथावभासतो दैवीमात्मीकृत्य तनुं स्थिताः

prasaranti vahistadvannāḍībhirvījaraśmayaḥ / athāvabhāsato daivīmātmīkṛtya tanuṃ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

६. ईशानशिवगुरुदेव मिश्रने शब्दान्तरसे यही बात कही है। उन्होंने संनिरोधिनीको निष्ठुराकी संज्ञा दी है --

English

Thus the seed-rays spread out through channels; then shining, taking the divine body as their own, they stand.

अध्याय २९

श्लोक 33

एवं कृते चतुर्विंशत्यधिकन्तु सहस्रकं ।कोष्ठकानां समुद्दिष्टं मध्ये शोडशकोष्ठकैः

evaṃ kṛte caturviṃśatyadhikantu sahasrakaṃ / koṣṭhakānāṃ samuddiṣṭaṃ madhye śoḍaśakoṣṭhakaiḥ

हिन्दी अर्थ

'संलग्नमु्योः करयोः स्थितोर्ध्वज्येष्ठायुगं यत्र समुन्नताग्रम् । सा संनिधापिन्यथ सैव गर्भावुष्ठा भवेच्चेदिह निष्ठुराख्या ॥'

English

When thus done, a thousand and twenty-four compartments are indicated, with sixteen compartments in the middle.

अध्याय २९

श्लोक 33-2

हृदयात् प्रस्थिता नाड्यो दर्शनेन्द्रियगोचराः ।अग्नीषोमात्मके तासां नाड्यौ नासाग्रसंस्थिते

hṛdayāt prasthitā nāḍyo darśanendriyagocarāḥ / agnīṣomātmake tāsāṃ nāḍyau nāsāgrasaṃsthite

हिन्दी अर्थ

जाती हैं। दोनों हाथोंमें अँगूठेसे कनिष्ठातककी तीन अँगुलियोंको नवाकर कनिष्ठा आदिको क्रमशः मुक्त करनेसे आठ मुद्राएँ बनती हैं। 'अकचरतपयश'-ये जो आठ वर्ग हैं,

English

The channels set out from the heart are within the range of sight; of them the two, of the nature of fire and moon, stand at the nose-tip.

अध्याय २९

श्लोक 34

भद्रकं परिलिख्याथ पार्श्वे पङ्क्तिं विमृज्य तु ।ततः षोडशभिः कोष्टैर् दिक्षु भद्राष्टकं लिखेत्(१)

bhadrakaṃ parilikhyātha pārśve paṅktiṃ vimṛjya tu / tataḥ ṣoḍaśabhiḥ koṣṭair dikṣu bhadrāṣṭakaṃ likhet(1)

हिन्दी अर्थ

उनके जो पूर्व बीज (अं कं चं टं इत्यादि) हैं, उनको ही सूचित करनेवाली उक्त आठ मुद्राएँ हैं --ऐसा निश्चय करे। फिर पाँचों अँगुलियोंको ऊपर करके हाथको सम्मुख करनेसे जो नवीं

English

Having drawn an auspicious square, and erased the row at the side, then with sixteen compartments one should draw eight auspicious squares in the directions.

अध्याय २९

श्लोक 34-2

सम्यग्गुह्येन योगेन जित्वा देहसमीरणम् ।जपध्यानरतो मन्त्री मन्त्रलक्षणमश्नुते(१)

samyagguhyena yogena jitvā dehasamīraṇam / japadhyānarato mantrī mantralakṣaṇamaśnute(1)

हिन्दी अर्थ

मुद्रा बनती है, वह नवम बीज (क्षे)-के

English

Having mastered the body's breath by the right secret yoga, the mantra-master devoted to repetition and meditation attains the mark of the mantra.

अध्याय २९

श्लोक 35

ततोपि पङ्क्तिं सम्मृज्य तद्वत् षोडशभद्रकं ।लिखित्वा परितः पङ्क्तिं विमृज्याथ प्रकल्पयेत्

tatopi paṅktiṃ sammṛjya tadvat ṣoḍaśabhadrakaṃ / likhitvā paritaḥ paṅktiṃ vimṛjyātha prakalpayet

हिन्दी अर्थ

दाहिने हाथके ऊपर बायें हाथको उतान रखकर उसे धीरे-धीरे नीचेको झुकाये। यह वराहकी मुद्रा मानी गयी है। ये क्रमशः अङ्गोंकी मुद्राएँ हैं। बायीं मुट्ठीमें बँधी हुई एक-एक

English

Having again cleaned a row, likewise drawing sixteen auspicious squares, then erasing the row all around one should arrange.

अध्याय २९

श्लोक 35-2

संशुद्धभूततन्मात्रः सकामो योगमभ्यसन् ।अणिमादिमवाप्नोति विरक्तः प्रविलङ्घ्य च ।देवात्मके भूतमात्रान्मुच्यते चेन्द्रियग्रहात्

saṃśuddhabhūtatanmātraḥ sakāmo yogamabhyasan / aṇimādimavāpnoti viraktaḥ pravilaṅghya ca / devātmake bhūtamātrānmucyate cendriyagrahāt

हिन्दी अर्थ

अँगुलीको क्रमशः मुक्त करे और पहलेकी मुक्त हुई अँगुलीको फिर सिकोड़ ले। बायें हाथमें ऐसा करनेके बाद दाहिने हाथमें भी यही क्रिया करे। बायीं मुद्वीके अँगूठेको ऊपर उठाये रखे। ऐसा

English

With purified elements and subtle elements, practicing yoga with desire, he obtains anima and the rest; dispassionate, having crossed beyond, in the divine he is freed from mere elements and the grasp of the senses.

अध्याय २९

श्लोक 36

द्वारद्वादशकं दिक्षु त्रीणि त्रीणि यथाक्रमं ।षड्भिः परिलुप्यान्तर्मध्ये चत्वारि पार्श्वयोः

dvāradvādaśakaṃ dikṣu trīṇi trīṇi yathākramaṃ / ṣaḍbhiḥ parilupyāntarmadhye catvāri pārśvayoḥ

हिन्दी अर्थ

करनेसे मुद्राएँ सिद्ध होती हैं

English

Twelve doors in the directions, three and three in order; having erased with six, four in the middle at the sides.

अध्याय २९

श्लोक 37

चत्वार्यन्तर्वहिर्द्वे तु शोभार्थं परिमृज्य तु ।उपद्वारसिद्ध्यर्थं त्रीण्यन्तः पञ्च वाह्यतः

catvāryantarvahirdve tu śobhārthaṃ parimṛjya tu / upadvārasiddhyarthaṃ trīṇyantaḥ pañca vāhyataḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें "मुद्रालक्षण-वर्णन ' नामक छन्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Four inside and two outside, erased for ornament; for the success of the sub-doors, three inside and five outside.

अध्याय २९

श्लोक 38

१ दिक्षु तत्राष्टकं लिखेदिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ८२ परिमृज्य तथा शोभां पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।वहिः कोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि कोष्ठानि मार्जयेत्

1 dikṣu tatrāṣṭakaṃ likhediti kha, ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 82 parimṛjya tathā śobhāṃ pūrvavat parikalpayet / vahiḥ koṇeṣu saptāntastrīṇi koṣṭhāni mārjayet

हिन्दी अर्थ

शिष्योंको दीक्षा देनेकी विधिका वर्णन नारदजी कहते हैं-- महर्षिगण! अब मैं सब फिर वासुदेव-मन्त्रसे उत्तान हाथके द्वारा समस्त कुछ देनेवाली दीक्षाका वर्णन करूँगा। कमलाकार विकिर वस्तुओंको सब ओर बिखेरे। उस समय मण्डलमें श्रीहरिका पूजन करे। दशमी तिथिको पूर्वाभिमुख खड़ा हो, मन-ही-मन भगवान् विष्णुका

English

Having cleaned, one should arrange the ornament as before; outside at the corners seven and inside three compartments should be erased.

अध्याय २९

श्लोक 39

पञ्चविंशतिकव्यूहे परं ब्रह्म यजेत् कजे(१) ।मध्ये पूर्वादितः पद्मे वासुदेवादयः क्रमात्

pañcaviṃśatikavyūhe paraṃ brahma yajet kaje(1) / madhye pūrvāditaḥ padme vāsudevādayaḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

समस्त यज्ञ-सम्बन्धी द्रव्यका संग्रह एवं संस्कार (शुद्धि) करके रख ले। नरसिंह-बीज-मन्त्र (क्षौं)- से सौ बार उसे अभिमन्त्रित करके, उस

English

In the twenty-five-fold array one should worship the supreme Brahman on the lotus; in the middle, from the east on the lotus, Vasudeva and the others in order.

अध्याय २९

श्लोक 40

वराहं पूजयित्वा च पूर्वपद्मे ततः क्रमात् ।व्यूहान् सम्पूजयेत्तावत् यावत् षड्विंशमो भवेत्

varāhaṃ pūjayitvā ca pūrvapadme tataḥ kramāt / vyūhān sampūjayettāvat yāvat ṣaḍviṃśamo bhavet

हिन्दी अर्थ

विनाश करनेके उद्देश्यसे सब ओर सरसों छीटे। फिर वहाँ सर्वस्वरूपा प्रासादरूपिणी शक्तिका न्यास करे । सर्वौषधियोंका संग्रह करके बिखेरनेके उपयोगमें आनेवाली सरसों आदि वस्तुओंको

English

Having worshipped Varaha, then in order on the east lotus, one should worship the arrays until the twenty-sixth.

अध्याय २९

श्लोक 41

यथोक्तं व्यूहमखिलमेकस्मिन् पङ्कजे क्रमात् ।यष्टव्यमिति यत्नेन(२) प्रचेता मन्यते ऽध्वरं(३)

yathoktaṃ vyūhamakhilamekasmin paṅkaje kramāt / yaṣṭavyamiti yatnena(2) pracetā manyate 'dhvaraṃ(3)

हिन्दी अर्थ

शुभ पात्रमें रखकर साधक वासुदेव-मन्त्रसे उनका सौ बार अभिमन्त्रण करे। तदनन्तर वासुदेवसे लेकर नारायणपर्यन्त पूर्वोक्त पाँच मूर्तियों (वासुदेव,

English

The whole array as stated in a single lotus in order should be worshipped with effort — Prachetas thinks it a sacrifice.

अध्याय २९

श्लोक 42

सत्पन्तु मूर्तिभेदेन विभक्तं मन्यते ऽच्युतं ।चत्वारिंशत् करं क्षेत्रं ह्य् उत्तरं(४) विभजेत् क्रमात्

satpantu mūrtibhedena vibhaktaṃ manyate 'cyutaṃ / catvāriṃśat karaṃ kṣetraṃ hy uttaraṃ(4) vibhajet kramāt

हिन्दी अर्थ

चिन्तन करते हुए तीन बार उन विकिर वस्तुओंको

English

He thinks the good Achyuta divided by difference of forms. A field of forty cubits one should divide in order further north.

अध्याय २९

श्लोक 43

एकैकं सप्तधा भूयस्तथैवैकं द्विधा पुनः ।चतुःषष्ट्युत्तरं सप्तशतान्येकं सहस्रकं

ekaikaṃ saptadhā bhūyastathaivaikaṃ dvidhā punaḥ / catuḥṣaṣṭyuttaraṃ saptaśatānyekaṃ sahasrakaṃ

हिन्दी अर्थ

स्थापित भगवान् विष्णुका अङ्गसहित पूजन करे। अस्त्र-मन्त्रसे वर्धनीको सौ बार अभिमन्त्रित करके अविच्छिन्न जलधारासे सींचते हुए उसे ईशानकोणको ओर ले जाय। कलशको पीछे ले

English

Each in seven again, and likewise one in two again; seven hundred and sixty-four, one thousand.

अध्याय २९

श्लोक 44

कोष्ठकानां भद्रकञ्च मध्ये षोडशकोष्ठकैः ।पार्श्वे वीथीं ततश्चाष्टभद्राण्यथ च वीथिका

koṣṭhakānāṃ bhadrakañca madhye ṣoḍaśakoṣṭhakaiḥ / pārśve vīthīṃ tataścāṣṭabhadrāṇyatha ca vīthikā

हिन्दी अर्थ

जाकर विकिरपर स्थापित करे। विकिर-द्रव्योंको कुशद्वारा एकत्र करके कुम्भेश और कर्करीका यजन करे

English

Of compartments, the auspicious square, and in the middle sixteen compartments; at the side the lane, then eight auspicious squares, then the lane.

अध्याय २९

श्लोक 45

षोडशाब्जान्यथो वीथी चतुर्विंशतिपङ्कजं ।वीथीपद्मानि द्वात्रिंशत् पङ्क्तिवीथिकजान्यथ

ṣoḍaśābjānyatho vīthī caturviṃśatipaṅkajaṃ / vīthīpadmāni dvātriṃśat paṅktivīthikajānyatha

हिन्दी अर्थ

पञ्चरत्नयुक्त सवस्त्र वेदीपर श्रीहरिकी पूजा करे। अग्निमें भी उनको अर्चना करके पूर्ववत्

English

Sixteen lotuses, then the lane; a twenty-four-fold lotus; thirty-two lane lotuses, and lane-born in rows.

अध्याय २९

श्लोक 46

चत्वारिंशत्ततो वीथी शेषपङ्क्तित्रयेण च ।द्वारशोभोपशोभाः स्युर्दिक्षु मध्ये विलोप्य च

catvāriṃśattato vīthī śeṣapaṅktitrayeṇa ca / dvāraśobhopaśobhāḥ syurdikṣu madhye vilopya ca

हिन्दी अर्थ

संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध तथा नारायण)-के मन्त्रोद्वारा उनका संतर्पण करे। तत्पश्चात् पुण्डरीक- मूल-मन्तरोद्वारा पञ्चगव्य तैयार करे और कुशाग्रसे मन्त्रसे उखा (पात्रविशेष)-का प्रक्षालन करके

English

Then forty with the lane and the remaining three rows; the door-ornaments and sub-ornaments should be after erasing in the middle in the directions.

अध्याय २९

श्लोक 47

द्विचतुःषड्द्वारसिद्ध्यै चतुर्दिक्षु विलोपयेत् ।पञ्च त्रीण्येककं वाह्ये शोभोपद्वारसिद्धये

dvicatuḥṣaḍdvārasiddhyai caturdikṣu vilopayet / pañca trīṇyekakaṃ vāhye śobhopadvārasiddhaye

हिन्दी अर्थ

३ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥'

English

For success of two, four and six doors one should erase in the four directions; five, three and one outside for success of ornament and sub-door.

अध्याय २९

श्लोक 48

१ शुभे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ यष्टव्यमिति यज्ञेन इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यष्टव्यमिति मन्त्रेण इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ प्रचेता मन्यते ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ ह्युत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ८३ द्वाराणां पार्श्वयोरन्तः षड् वा चत्वारि मध्यतः ।द्वे द्वे लुम्पेदेवमेव षड् भवन्त्युपशोभिकाः

1 śubhe iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 yaṣṭavyamiti yajñena iti ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ yaṣṭavyamiti mantreṇa iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 pracetā manyate dhruvamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 hyuttamamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 83 dvārāṇāṃ pārśvayorantaḥ ṣaḍ vā catvāri madhyataḥ / dve dve lumpedevameva ṣaḍ bhavantyupaśobhikāḥ

हिन्दी अर्थ

साधक उसमें गायका दूध भरकर वासुदेव-मन्त्रसे उसका अवेक्षण करे और संकर्षण-मन्त्रसे सुसंस्कृत किये गये दूधमें घृताक्त चावल छोड़ दे। इसके बाद प्रद्युम्र-मन्त्रसे करछुलद्वारा उस दूध और

English

Inside at the sides of the doors six, or four in the middle; one should erase two and two; thus the sub-ornaments become six.

अध्याय २९

श्लोक 49

एकस्यां दिशि सङ्ख्याः स्युः चतस्रः प्रिसङ्ख्यया

ekasyāṃ diśi saṅkhyāḥ syuḥ catasraḥ prisaṅkhyayā

हिन्दी अर्थ

चावलका आलोडन करके धीरे-धीरे उसे उलाटे-

English

In one direction the numbers should be four, by the count.

अध्याय २९

श्लोक 50

एकैकस्यां दिशि त्रीणि द्वाराण्यपि भवन्त्युत ।पञ्च पञ्च तु कोणेषु पङ्क्तौ पङ्क्तौ क्रमात् मृजेत् ।कोष्टकानि भवेदेवं मर्त्येष्ट्यं मण्डलं शुभं

ekaikasyāṃ diśi trīṇi dvārāṇyapi bhavantyuta / pañca pañca tu koṇeṣu paṅktau paṅktau kramāt mṛjet / koṣṭakāni bhavedevaṃ martyeṣṭyaṃ maṇḍalaṃ śubhaṃ

हिन्दी अर्थ

अनिरुद्ध-मन्त्र पढ़कर उसे आगसे नीचे उतार दे। तदनन्तर उसपर जल छिड़के और घृतालेपन करके हाथमें भस्म लेकर उसके द्वारा नारायण-

English

In each direction there are three doors also; five and five at the corners, in each row in order one should erase. The compartments will thus be so; the auspicious mandala for mortals' worship.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 29
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.