Agni Purana· Agni Purāṇa
309
अध्याय 309 / 381

Adhyaya 310

36 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३०९

श्लोक 1

त्वरितामूलमन्त्रादिः अग्निर् उवाच दीक्षादि वक्ष्ये विन्यस्य सिंहवज्राकुले ऽब्जके ।हे २ हुति वज्रदन्त पुरु २ लुलु २ गर्ज २ इह सिंहासनाय नमः तिर्यगूर्ध्वगता रेखाश् चत्वारश् चत्वारश् चतुरो भवेत्

tvaritāmūlamantrādiḥ agnir uvāca dīkṣādi vakṣye vinyasya siṃhavajrākule 'bjake / he 2 huti vajradanta puru 2 lulu 2 garja 2 iha siṃhāsanāya namaḥ tiryagūrdhvagatā rekhāś catvāraś catvāraś caturo bhavet

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं--वसिष्ठ ! अब मैं वेदके मूलमन्त्रोंके अनुसार पिङ्गलोक्त छन्दोंका क्रमशः वर्णन करूँगा। मगण, नगण, भगण, यगण,

English

One should offer oblations with rice with (the recita¬ tion of the hymn) iivo bhava, (The repetition of the hymn) yS seniP removes the fear of thieves.

अध्याय ३०९

श्लोक 2

नवभागविभागेन कोष्ठकान् कारयेद्बुधः ।ग्राह्या दिशागताः कोष्ठा विदिशासु विनाशयेत्

navabhāgavibhāgena koṣṭhakān kārayedbudhaḥ / grāhyā diśāgatāḥ koṣṭhā vidiśāsu vināśayet

हिन्दी अर्थ

होते हैं। सभी गण तीन-तीन अक्षरोंके हैं। इनमें मगणके सभी अक्षर गुरु (555) और नगणके सब अक्षर लघु (॥॥।) होते हैं। आदि गुरु (5।।) होनेसे 'भगण' तथा आदि लघु (।55) होनेसे “यगण' होता है। इसी प्रकार अन्त्य गुरु (।।5) होनेसे 'सगण' तथा अन्त्य लघु होनेसे

English

O Brahmin 1 One who makes a thousand oblations with black sesamum with (the recitation of the hymn) yo asmabhy-

अध्याय ३०९

श्लोक 3

वाह्ये वै कोष्ठकोणेषु वाह्यरेखाष्टकं स्मृतम् ।वाह्यकोष्ठस्य वाह्ये तु मध्ये यावत् समानयेत्

vāhye vai koṣṭhakoṇeṣu vāhyarekhāṣṭakaṃ smṛtam / vāhyakoṣṭhasya vāhye tu madhye yāvat samānayet

हिन्दी अर्थ

'तगण' (55।) होता है। पादके अन्तमं वर्तमान हृस्व अक्षर विकल्पसे गुरु माना जाता है।

English

Taitt. Sam. 4.2.9.3a;!}.2.8.6.

अध्याय ३०९

श्लोक 4

वज्रस्य मध्यमं शृङ्गं वाह्यरेखा द्विधार्धतः ।वाह्यरेखा भवेद्वक्रा द्विभङ्गा कारयेद्बुधः

vajrasya madhyamaṃ śṛṅgaṃ vāhyarekhā dvidhārdhataḥ / vāhyarekhā bhavedvakrā dvibhaṅgā kārayedbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

जिह्वामूलीय तथा उपध्मानीयसे अव्यवहित पूर्वमें स्थित होनेपर 'हस्व' भी 'गुरु' माना जाता है, दीर्घ तो गुरु है ही। गुरुका संकेत 'ग' और लघुका संकेत 'ल' है। ये 'ग' और 'ल' गण नहीं हैं। “वसु' शब्द आठकी और “वेद” चारको संज्ञा हैं, इत्यादि बातें लोकके अनुसार जाननी चाहिए

English

Taitt. Sam. 1.5. 11. 4a; 7.4.19.4a.

अध्याय ३०९

श्लोक 5

मध्यकोष्ठं भवेत्पद्मं पीतकर्णिकमुज्ज्वलम् ।कृष्णेन रजसा लिख्य कुलिशासिशितोर्धता

madhyakoṣṭhaṃ bhavetpadmaṃ pītakarṇikamujjvalam / kṛṣṇena rajasā likhya kuliśāsiśitordhatā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'छन्दस्सारका कथन” नामक तीन सौ अद्टाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Gf. Taitt. Sam. 4.4.12.5a.

अध्याय ३०९

श्लोक 6

वाह्यतश् चतुरस्रन्तु वज्रसम्पुटलाञ्छितम् ।द्वारे प्रदापयेन्मन्त्री चतुरो वज्रसम्पुटान्

vāhyataś caturasrantu vajrasampuṭalāñchitam / dvāre pradāpayenmantrī caturo vajrasampuṭān

हिन्दी अर्थ

गायत्री आदि छन्दोंका वर्णन अग्निदेव कहते हैं-- वसिष्ठ! (गायत्री छन्दके आठ भेद हैं--आर्षी, हैवी, आसुरी, प्राजापत्या,

English

RV. I.89.6a; Vij. Sam. 25.19a; MS. 4.9.27a; 140.1.

अध्याय ३०९

श्लोक 7

पद्मनाम भवेद्वामवीथी चैव समा भवेत् ।गर्भं रक्तं केशराणि मण्डले दीक्षिताः स्त्रियः

padmanāma bhavedvāmavīthī caiva samā bhavet / garbhaṃ raktaṃ keśarāṇi maṇḍale dīkṣitāḥ striyaḥ

हिन्दी अर्थ

अधिकारमें प्रयुक्त हुआ है, अर्थात् इस पूरे प्रकरणमें छन्द-शब्दकी अनुवृत्ति होती है। 'हैवी' गायत्री एक अक्षरको, ' आसुरी ' पंद्रह अक्षरोंको, “प्राजापत्या' आठ अक्षरोंकी, “याजुषी' छ: अक्षरोंकी,

English

AV. 20.127.12a; K&th. Sam. 35.5a.

अध्याय ३०९

श्लोक 8

जयेच्च परराष्ट्राणि क्षिप्रं राज्यमवाप्नुयात् ।मूर्तिं प्रणवसन्दीप्तां हूंकारेण नियोजयेत्

jayecca pararāṣṭrāṇi kṣipraṃ rājyamavāpnuyāt / mūrtiṃ praṇavasandīptāṃ hūṃkāreṇa niyojayet

हिन्दी अर्थ

“साम्नी' गायत्री बारह अक्षरोंको तथा ' आर्ची' अठारह अक्षरोंकी है। यदि साम्नी गायत्रीमें क्रमशः दो-दो अक्षर बढ़ाते हुए उन्हें छः कोष्ठोंमें लिखा जाय, इसी प्रकार आर्ची गायत्रीमें तीन-तीन, प्राजापत्या-गायत्रीमें चार-चार तथा अन्य गायत्रियोंमें अर्थात् हैवी और याजुषीमें

English

Could not be traced.

अध्याय ३०९

श्लोक 9

मूलविद्यां समुच्चार्य मरुद्व्योमगतां द्विज ।प्रथमेन पुनश् चैव कर्णिकायां प्रपूजयेत्

mūlavidyāṃ samuccārya marudvyomagatāṃ dvija / prathamena punaś caiva karṇikāyāṃ prapūjayet

हिन्दी अर्थ

गायत्रीका एक-एक अक्षर क्रमशः छः कोष्ठोंमें

English

Having uttered the root knowledge going through wind and sky, twice-born, one should worship again with the first on the pericarp.

अध्याय ३०९

श्लोक 10

एवं प्रदक्षिणं पूज्य एकैकं वीजमादितः ।दलमध्ये तु विद्याङ्गा आग्नेय्यां पञ्च नैरृतम्(१)

evaṃ pradakṣiṇaṃ pūjya ekaikaṃ vījamāditaḥ / dalamadhye tu vidyāṅgā āgneyyāṃ pañca nairṛtam(1)

हिन्दी अर्थ

और जगती छन्द जानना चाहिए। याजुषी, साम्नी प्रत्येक छन्दके अक्षरोंको पृथक्-पृथक् जोड्नेपर

English

Vij. Sam. 11.43a; Taitt. Sam. 4.1.4.2a.

अध्याय ३०९

श्लोक 11

मध्ये नेत्रं दिशास्त्रञ्च गुह्यकाङ्गे तु रक्षणम् ।हुतयः केशरस्थास्तु वामदक्षिणपार्श्वतः

madhye netraṃ diśāstrañca guhyakāṅge tu rakṣaṇam / hutayaḥ keśarasthāstu vāmadakṣiṇapārśvataḥ

हिन्दी अर्थ

उन सबको 'ब्राह्मी-गायत्री', 'ब्राह्मी-उष्णिक्' आदि छन्द समझना चाहिए। इसी प्रकार याजुषीके पहले जो हैवी, आसुरी और प्राजापत्या नामक तीन भेद हैं, उनके अक्षरोंको पृथक्-पृथक् छः

English

Gould not be traced.

अध्याय ३०९

श्लोक 12

पञ्च पञ्च प्रपूज्यास्तु स्वैः स्वैर् मन्त्रैः प्रपूजयेत् ।लोकपालान्न्यसेदष्टौ वाह्यतो गर्भमण्डले

pañca pañca prapūjyāstu svaiḥ svair mantraiḥ prapūjayet / lokapālānnyasedaṣṭau vāhyato garbhamaṇḍale

हिन्दी अर्थ

कोष्ठोमें जोड़नेपर जितने अक्षर होते हैं, वे हैं। इन भेदोंको स्पष्टरूपसे समझनेके लिये चौंसठ कोष्ठोमें लिखना चाहिए॥ १--५॥ (कोष्ठक इस प्रकार है-)

English

Five and five should be worshipped each with their own mantras; one should place the eight world-guardians outside, in the womb-mandala.

अध्याय ३०९

श्लोक 13

वर्णान्तमग्निमारूटं षष्ठस्वरविभेदितं(२) ।पञ्चदशेन चाक्रान्तं स्वैः स्वैर् नामभि योजयेत्(३)

varṇāntamagnimārūṭaṃ ṣaṣṭhasvaravibheditaṃ(2) / pañcadaśena cākrāntaṃ svaiḥ svair nāmabhi yojayet(3)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'छन्दस्सारका कथन” नामक तीन सौ उनतीसवा अध्याय पूरा हुआ

English

Ending with a letter, mounted on fire, divided by the sixth vowel, covered with the fifteenth, one should join with their own names;

अध्याय ३०९

श्लोक 14

शीघ्रं(४) सिंहे कर्णिकायां यजेद् गन्धादिभिः श्रिये(५) ।१ आग्नेयावन्नैरृतमिति ञ॥ २ ज्येष्ठस्वरविभूषितमिति ख॥ , छ॥ च ३ नामभिर्योजयेदित्ययं पाठः समीचीनो भवितुमर्हति ४ नीलेति ञ॥ ५ श्रियमिति ञ॥ :प् १४१ अष्टाभिर् वेष्टयेत् कुम्मैर्(?) मन्त्राष्टशतमन्त्रितैः

śīghraṃ(4) siṃhe karṇikāyāṃ yajed gandhādibhiḥ śriye(5) / 1 āgneyāvannairṛtamiti ña.. 2 jyeṣṭhasvaravibhūṣitamiti kha.. , cha.. ca 3 nāmabhiryojayedityayaṃ pāṭhaḥ samīcīno bhavitumarhati 4 nīleti ña.. 5 śriyamiti ña.. :p 141 aṣṭābhir veṣṭayet kummair(?) mantrāṣṭaśatamantritaiḥ

हिन्दी अर्थ

'गायत्री'से लेकर 'जगती' तक छन्दोंके भेद तथा उनके अग्निदेव कहते हैं-इस प्रकरणको पूर्ति होनेतक 'पादः' पदका अधिकार (अनुवर्तन) है। जहाँ गायत्री आदि छन्दोंमें किसी पादकी अक्षर-संख्या पूरी न हो, वहाँ 'इय्', 'उव्'

English

quickly one should worship Simha on the pericarp with scents and the rest for prosperity; one should surround with eight pots consecrated by the eight-hundred-fold mantra;

अध्याय ३०९

श्लोक 15

मन्त्रमष्टसहस्रन्तु जप्त्वाङ्गानां दशांशकम् ।तोमं कुर्यादग्निकुण्डे वह्निमन्त्रेण चालयेत्

mantramaṣṭasahasrantu japtvāṅgānāṃ daśāṃśakam / tomaṃ kuryādagnikuṇḍe vahnimantreṇa cālayet

हिन्दी अर्थ

आदिके द्वारा उसकी पूर्ति की जाती है। (जैसे

English

having recited the mantra eight thousand times and a tenth for the limbs, one should make the oblation in the fire-pit and move it with the fire mantra;

अध्याय ३०९

श्लोक 16

निक्षिपेद् हृदयेनाग्निं शक्तिं मध्ये ऽग्निगां स्मरेत् ।गर्भाधानं पुंसवनं जातकर्म च होमयेत्

nikṣiped hṛdayenāgniṃ śaktiṃ madhye 'gnigāṃ smaret / garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ jātakarma ca homayet

हिन्दी अर्थ

“तत्सवितुर्वरेण्यम्' में आठ अक्षरको पूर्तिके लिये “वरेण्यम्' के स्थानमें 'वरेणियम्' समझ लिया जाता है। 'स्वःपते'के स्थानमें “सुवःपते' माना जाता है।) गायत्री छन्दका एक पाद आठ

English

one should cast the fire with the heart-mantra; one should remember the power in the middle going into the fire. One should offer the conception, male-begetting and birth rites;

अध्याय ३०९

श्लोक 17

हृदयेन शतं ह्य् एकं गुह्येकं गुह्याङ्गे जनयेच्छिखिम् ।पूर्णाहुत्या तु विद्यायाः शिवाग्निर्ज्वलितो भवेत्

hṛdayena śataṃ hy ekaṃ guhyekaṃ guhyāṅge janayecchikhim / pūrṇāhutyā tu vidyāyāḥ śivāgnirjvalito bhavet

हिन्दी अर्थ

अक्षरोंका होता है। अर्थात् जहाँ 'गायत्रीके

English

with the heart, a hundred; one in the secret; one should produce the flame in the secret limb. By the full oblation of the knowledge the Shiva-fire becomes blazing.

अध्याय ३०९

श्लोक 18

होमयेम्मूलमन्त्रेण शतञ्चाङ्गं दशांशतः ।निवेदयेत्ततो देव्यास्ततः शिष्यं प्रवेशयेत्

homayemmūlamantreṇa śatañcāṅgaṃ daśāṃśataḥ / nivedayettato devyāstataḥ śiṣyaṃ praveśayet

हिन्दी अर्थ

पाद'का कथन हो, वहाँ आठ अक्षर ग्रहण करने चाहिए। यही बात अन्य छन्दाँके पादोंके सम्बन्धमें भी है। 'जगती' छन्दका पाद बारह अक्षरोंका होता है। विराट्के पाद दस अक्षरोंके बताये गये हैं। 'त्रिष्ठुप्' छन्दका चरण ग्यारह अक्षरोंका है। जिस छन्दका जैसा पाद बताया गया है, उसीके अनुसार कोई छन्द एक पादका, कोई दो पादका, कोई तीनका और कोई चार

English

One should offer with the root mantra, and a hundred for limbs by a tenth; then one should offer to the Goddess; then one should have the disciple enter;

अध्याय ३०९

श्लोक 19

अस्त्रेण ताडनं कृत्वा गुह्याङ्गानि ततो न्यसेत् ।विद्याङ्गैश् चैव सन्नद्धं विद्याङ्गेषु नियोजयेत्

astreṇa tāḍanaṃ kṛtvā guhyāṅgāni tato nyaset / vidyāṅgaiś caiva sannaddhaṃ vidyāṅgeṣu niyojayet

हिन्दी अर्थ

पादका माना गया है। जैसे आठ अक्षरके तीन पादोंका “गायत्री' छन्द और चार पादोंका 'अनुष्टुप्' होता है। 'आदि छन्द' अर्थात् “गायत्री' कहीं छः अक्षरके पादोंसे चार पादोंकी

English

having struck with the weapon one should then place the secret limbs; one equipped with knowledge-limbs should be engaged in the knowledge-limbs;

अध्याय ३०९

श्लोक 20

पुष्पं क्षिपाययेच्छिष्यमानयेदग्निकुण्डकम् ।यवैर् द्वान्यैस्तिलैर् आज्यैर् मूलविद्याशतं हुनेत्

puṣpaṃ kṣipāyayecchiṣyamānayedagnikuṇḍakam / yavair dvānyaistilair ājyair mūlavidyāśataṃ hunet

हिन्दी अर्थ

होती है। जैसे ऋग्वेदमें--' इन्द्रः शचीपतिर्बलेन कहीं-कहीं गायत्री सात अक्षरके पादोंसे तीन पादकी होती है। जैसे ऋग्वेदमें-'युवाकु हि

English

one should have the disciple throw a flower and bring him to the fire-pit; with barley, grains, sesame and ghee one should offer the root knowledge a hundred times.

अध्याय ३०९

श्लोक 21

स्थावरत्वं पुरा होमं सरीसृपमतः परं ।पक्षिमृगपशुत्वञ्च मानुषं ब्राह्ममेव च

sthāvaratvaṃ purā homaṃ sarīsṛpamataḥ paraṃ / pakṣimṛgapaśutvañca mānuṣaṃ brāhmameva ca

हिन्दी अर्थ

(१।१७।४) वह सात अक्षरोंवाली गायत्री “पाद-निचृत्' संज्ञा धारण करती है। यदि गायत्रीका प्रथम पाद आठ अक्षरोंका, द्वितीय पाद सात अक्षरोंका तथा तृतीय पाद छः

English

First the oblation of stationary state, then reptile; birds, beasts, animals; human and Brahma state;

अध्याय ३०९

श्लोक 22

विष्णुत्वञ्चैव रुद्रत्वमन्ते पूर्णाहुतिर्भवेत् ।एकया चैव ह्य् आह्त्या शिष्यः स्याद्दीक्षितो भवेत्

viṣṇutvañcaiva rudratvamante pūrṇāhutirbhavet / ekayā caiva hy āhtyā śiṣyaḥ syāddīkṣito bhavet

हिन्दी अर्थ

अक्षरोंका हो तो वह "प्रतिष्ठा गायत्री' नामक (१।२२।२१) इसके विपरीत यदि गायत्रीका

English

Vishnu-state and Rudra-state — at the end there is a full oblation. With a single oblation the disciple becomes initiated;

अध्याय ३०९

श्लोक 23

अधिकारो भवेदेवं शृणु मोक्षमतः परम् ।सुमेरुस्थो यदा मन्त्री सदाशिवपदे स्थितः

adhikāro bhavedevaṃ śṛṇu mokṣamataḥ param / sumerustho yadā mantrī sadāśivapade sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

आठ अक्षरोंका हो तो उसे 'बर्धमाना'' गायत्री कहते हैं। यदि तीन पादोंबाली गायत्रीका प्रथम

English

authority arises thus; hear now liberation. When the mantra-master, standing on Sumeru, stands in the Sadashiva station,

अध्याय ३०९

श्लोक 24

परे च होमयेत् स्वस्थो ऽकर्मकर्मशतान् दश ।पूर्णाहुत्या तु तद्योगी धर्माधर्मैर् न लिप्यते

pare ca homayet svastho 'karmakarmaśatān daśa / pūrṇāhutyā tu tadyogī dharmādharmair na lipyate

हिन्दी अर्थ

सात अक्षरोंका हो तो उसका नाम 'अतिपाद' निचत्’ होता है। यदि दो चरण नौ-नौ अक्षरोंके हों और तीसरा चरण छः अक्षरोंका हो तो वह “नागी' नामकी गायत्री होती है। जैसे ऋग्वेदमें--

English

he should offer in the supreme, self-established, ten hundred acts and non-acts; by the full oblation that yogi is not tainted by dharma and adharma,

अध्याय ३०९

श्लोक 25

मोक्षं याति परंस्थानं यद्गत्वा न निवर्तते ।यथा जले जलं क्षिप्तं जलं देही शिरस् तथा

mokṣaṃ yāti paraṃsthānaṃ yadgatvā na nivartate / yathā jale jalaṃ kṣiptaṃ jalaṃ dehī śiras tathā

हिन्दी अर्थ

ऋध्यामां ओहैः ॥' (४।१०।१) यदि प्रथम चरण छः अक्षरोंका और द्वितीय-तृतीय नौ-नौ अक्षरोंके हों तो “बाराही गायत्री' नामक छन्द होता है। जैसे सामवेदमें-'अग्ने मृड महाँ

English

and goes to liberation, the supreme state from which one does not return. As water cast in water, so the embodied one's head;

अध्याय ३०९

श्लोक 26

कुम्भैः कुर्याच्चाभिषेकं जयराज्यादिसर्वभाक् ।कुमारी ब्राह्मणी पूज्या गुर्वादेर्दक्षिणां ददेत्

kumbhaiḥ kuryāccābhiṣekaṃ jayarājyādisarvabhāk / kumārī brāhmaṇī pūjyā gurvāderdakṣiṇāṃ dadet

हिन्दी अर्थ

अस्यय आदेवयुं जनम्। इयेथ बर्हिरासदम्॥' (२३) अब तीसरे अर्थात् 'विराट्' नामक भेदको बतलाते हैं। जहाँ दो ही चरणोंका छन्द हो, वहाँ यदि प्रथम चरण बारह और द्वितीय चरण आठ अक्षरका हो तो वह ' द्विपाद् विराट्' नामक गायत्री छन्द है। जैसे ऋहवेदमें-- नृभिर्येमानो हर्यतो विचक्षणो। राजा देवः समुद्रियः ॥' (९।१०७।१६) ग्यारह अक्षरोंके तीन चरण

English

one should make the consecration with pots; he shares victory, kingdom and all. A maiden and a Brahmin woman are to be honored; one should give a fee to the teacher and the rest.

अध्याय ३०९

श्लोक 27

यजेत् सहस्रमेकन्तु पूजां कृत्वा दिने दिने ।तिलाज्यपुरहोमेन(१) देवी श्रीः कामदा भवेत्

yajet sahasramekantu pūjāṃ kṛtvā dine dine / tilājyapurahomena(1) devī śrīḥ kāmadā bhavet

हिन्दी अर्थ

होनेपर 'त्रिपाद् विराट्' नामक गायत्री होती है। उदाहरण ऋग्वेदमें -' दुहीयन् मित्रधितये युवाकु

English

One should worship a thousand; having done worship day by day, with sesame, ghee and city oblation, the goddess Shri becomes the granter of desires;

अध्याय ३०९

श्लोक 28

ददाति विपुलान् भोगान् यदन्यच्च समीहते ।जप्त्वा ह्य् अक्षरलक्षन्तु निधानाधिपतिर्भवेत्

dadāti vipulān bhogān yadanyacca samīhate / japtvā hy akṣaralakṣantu nidhānādhipatirbhavet

हिन्दी अर्थ

जब दो चरण आठ-आठ अक्षरोंके और एक चरण बारह अक्षरोंका हो तो वेदमें उसे “उष्णिक् ' नाम दिया गया है। प्रथम और तृतीय चरण आठ अक्षरोंके हों और बीचका द्वितीय चरण बारह अक्षरोंका हो तो वह तीन पादोंका "ककुप् उष्णिक् ' नामक छन्द होता है। जैसे ऋग्वेदमें - “सुदेवः समहासति सुवीरो नरो मरुतः स मर्त्यः।

English

she gives abundant enjoyments and whatever else is desired. Having recited a lakh of syllables one becomes lord of treasures;

अध्याय ३०९

श्लोक 29

द्विगुणेन भवेद्राज्यं त्रिगुणेन च यक्षिणी ।चतुर्गुणेन ब्रह्मत्वं ततो विष्णुपदं भवेत्

dviguṇena bhavedrājyaṃ triguṇena ca yakṣiṇī / caturguṇena brahmatvaṃ tato viṣṇupadaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

चरण बारह अक्षरोंका और द्वितीय-तृतीय चरण आठ-आठ अक्षरोंके हों तो “पुर उष्णिकू'

English

with double, kingdom; with triple, a Yakshini; with fourfold, Brahma-state, then Vishnu's station;

अध्याय ३०९

श्लोक 30

षड्गुणेन महासिद्धिर् लक्षेणैकेन पापहा ।दश जप्त्वा देहशुद्ध्यै तीर्थस्नानफलं शतात्

ṣaḍguṇena mahāsiddhir lakṣeṇaikena pāpahā / daśa japtvā dehaśuddhyai tīrthasnānaphalaṃ śatāt

हिन्दी अर्थ

१. उदाहरण ऋगवेदमें-त्वमग्रे यज्ञानां होता विश्वेषां हितः । देवेभिर्मानुषे जने॥ (६। १६। १) २. ऋग्वेदे यथा-प्रेष्ठं वो अतिथिं स्तुषे मित्रमिव प्रियम्। अग्नि रथं न वेद्यम्॥ (८।८४। १) ३. इस मन्त्रमे 'मर्त्य'के स्थानमें व्यूहकी रीतिसे 'मर्तिय' मानने तथा ' अस्यासते'के स्थानमें ' अस्य आसते' इस प्रकार दीर्घ-व्यूह करनेसे पादकी पूर्ति होती है।

English

with sixfold, great success; with a single lakh, destroyer of sin; having recited ten for body-purity, from a hundred the fruit of bathing in holy places.

अध्याय ३०९

श्लोक 31

पटे वा प्रतिमायां वा शीघ्रां वै स्थण्डिले यजेत् ।शतं सहस्रमयुतं जपे होमे प्रकीर्तितम्

paṭe vā pratimāyāṃ vā śīghrāṃ vai sthaṇḍile yajet / śataṃ sahasramayutaṃ jape home prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

नामक तीन पादोंवाला छन्द होता है। जैसे ऋग्वेदमें--' अप्स्वन्तरमृतमप्सु भेषजमपामुत प्रशस्तये। देवा भवत वाजिनः॥' (१ । २३। १९) जब प्रथम और द्वितीय चरण आठ-आठ अक्षरोंके

English

On cloth or on an image, or on a platform one should quickly worship her. A hundred, a thousand, ten thousand are declared in recitation and oblation.

अध्याय ३०९

श्लोक 32

एवं विधानतो जप्त्वा लक्षमेकन्तु होमयेत् ।महिषाजमेषमांसेन नरजेन पुरेण(२) वा

evaṃ vidhānato japtvā lakṣamekantu homayet / mahiṣājameṣamāṃsena narajena pureṇa(2) vā

हिन्दी अर्थ

हों और तृतीय चरण बारह अक्षरोंका हो तो “परोष्णिक् ' छन्द होता है। जैसे ऋग्वेदमें-- ' अग्ने वाजस्य गोमत ईशानः सहसो यहो। अस्मे सात-सात अक्षरोंके चार चरण होनेपर भी “उष्णिक्' नामक छन्द होता है। जैसे ऋग्वेदमें --

English

Having recited thus by rule, one should offer a lakh with buffalo, goat or ram meat, or with human-born (offering) or city;

अध्याय ३०९

श्लोक 33

तिलैर् यवैस् तथा लाजैर् व्रीहिगोधूमकाम्रकैः ।श्रीफलैर् आज्यसंयुक्तैर् होमयित्वा व्रतञ्चरेत्

tilair yavais tathā lājair vrīhigodhūmakāmrakaiḥ / śrīphalair ājyasaṃyuktair homayitvā vratañcaret

हिन्दी अर्थ

आठ-आठ अक्षरके चार चरणोंका ' अनुष्टुप्' नामक छन्द होता है । जैसे यजुर्वेदमें - सहस्त्रशीर्षा

English

with sesame, barley, parched rice, rice, wheat, and mango, with Shri-fruit joined with ghee, having offered, one should practice the vow.

अध्याय ३०९

श्लोक 34

अर्धरात्रेषु सन्नद्धः खड्गचापशरादिमान् ।एकवासा विचित्रेण रक्तपीतासितेन वा

ardharātreṣu sannaddhaḥ khaḍgacāpaśarādimān / ekavāsā vicitreṇa raktapītāsitena vā

हिन्दी अर्थ

'त्रिपाद अनुष्टुप्’ दो तरहके होते हैं। एक तो वह है, जिसके प्रथम चरणमें आठ तथा द्वितीय और तृतीय चरणोंमें बारह-बारह अक्षर होते हैं। दूसरा वह है, जिसका मध्यम अथवा अन्तिम पाद आठ अक्षरका हो तथा शेष दो चरण बारह-बारह अक्षरके हों। आठ अक्षरके मध्यम पादवाले “त्रिपाद् अनुष्टुप्'का उदाहरण जैसे ऋगवेदमें-'पर्यूपु प्र धन्व वाजसातय, परि वृत्राणि

English

At midnight, girded, with sword, bow, arrows and the like, in a single garment, in a varied one, or red, yellow or black,

अध्याय ३०९

श्लोक 35

नीलेन वाथ वस्त्रेण देवीं तैर् एव चार्चयेत् ।व्रजेद्दक्षिणदिग्भागं द्वारे दद्याद्बलिं बुधः

nīlena vātha vastreṇa devīṃ tair eva cārcayet / vrajeddakṣiṇadigbhāgaṃ dvāre dadyādbaliṃ budhaḥ

हिन्दी अर्थ

सक्षणिः। द्विषस्तरध्या ऋणया न ईयसे॥' (९।११०।१) तथा आठ अक्षरके अन्तिम चरणवाले 'त्रिपाद् अनुष्टुप्'का उदाहरण ऋग्वेदमें--' मा कस्मै धातमभ्यमित्रिणे नो मा

English

or blue cloth — with those very one should worship the Goddess. One should go to the south; at the door the wise one should give the offering;

अध्याय ३०९

श्लोक 36

१ तिलाज्यप्लवहोमेनेति ख॥ , छ॥ च २ प्लवेनेति ख॥ , छ॥ च :प् १४३ दूतीमन्त्रेण द्वारादौ एकवृक्षे श्मशानके ।एवञ्च सर्वकामाप्तिर्भुङ्क्ते सर्वां महीं नृपः

1 tilājyaplavahomeneti kha.. , cha.. ca 2 plaveneti kha.. , cha.. ca :p 143 dūtīmantreṇa dvārādau ekavṛkṣe śmaśānake / evañca sarvakāmāptirbhuṅkte sarvāṃ mahīṃ nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि एक चरण 'जगती'का (अर्थात् बारह अक्षरका) हो और शेष तीन चरण गायत्रीके (अर्थात् आठ-आठ अक्षरके) हों तो यह चार चरणोंका 'बृहती छन्द' होता है। इसमें भी जब पहलेका स्थान तीसरा चरण ले ले अर्थात् वही जगतीका पाद हो और शेष तीन चरण गायत्रीके हों तो उसे “पथ्या बृहती' कहते हैं। जैसे सामवेदमें-मा चिदन्यद विशंसत सखायो मा

English

with the messenger mantra at the door and the rest, at a lone tree, in a cremation ground. So all desires are obtained; the king enjoys the whole earth.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 309
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.