Agni Purana· Agni Purāṇa
31
अध्याय 31 / 381

Adhyaya 31

48 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ48 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३१

श्लोक 1

मार्जनविधानं अग्निर् उवाच रक्षां स्वस्य परेषाञ्च वक्ष्ये तां मार्जनाह्वयां ।यया विमुच्यते दुःखैः सुखञ्च प्राप्नुयान्नरः(२)

mārjanavidhānaṃ agnir uvāca rakṣāṃ svasya pareṣāñca vakṣye tāṃ mārjanāhvayāṃ / yayā vimucyate duḥkhaiḥ sukhañca prāpnuyānnaraḥ(2)

हिन्दी अर्थ

साथ बैठकर खाय; इससे आत्मशुद्धि होती है। (दूसरे दिन एकादशीको) प्रातःकाल ऐसे वृक्षसे दाँतन ले, जो दूधवाला हो। उस दाँतनको नारायण-मन्त्रसे सात बार अभिमन्त्रित कर ले।

English

I will now describe (the rite) known as the cleansing for the protection of one's self and others, by which a man would become freed of miseries and get happiness.

अध्याय ३१

श्लोक 2

ॐ नमः परमार्थाय पुरुषाय महात्मने ।अरूपबहुरूपाय व्यापिने परमात्मने

oṃ namaḥ paramārthāya puruṣāya mahātmane / arūpabahurūpāya vyāpine paramātmane

हिन्दी अर्थ

उसका दन्तशुद्धिके लिये उपयोग करके फिर उसे त्याग दे। अपने पातकका स्मरण करके पूर्व, अग्निकोण, उत्तर अथवा ईशानकोणकी ओर मुँह करके अच्छी तरह स्नान करे। फिर 'शुभ' एवं

English

(Salutations) to the Boar, Man-lion and Dwarf (forms ot Visnu), the great sage. Having saluted I shall expound. May my words prove true.

अध्याय ३१

श्लोक 3

निष्कल्मषाय शुद्धाय ध्यानयोगरताय च ।नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत् तत्सिध्यतु मे वचः

niṣkalmaṣāya śuddhāya dhyānayogaratāya ca / namaskṛtya pravakṣyāmi yat tatsidhyatu me vacaḥ

हिन्दी अर्थ

'सिद्ध' की भावना करके, अर्थात् “मैं निष्पाप एवं शुद्ध होकर शुभ सिद्धिको ओर अग्रसर हुआ हूँ'--ऐसा अनुभव करके आचमन-प्राणायामके पश्चात् मन्त्रोपदेष्टा गुरु भगवान् विष्णुसे प्रार्थना

English

(Salutations) to Trivikrama (a form of Visnu, as he measured the three steps and removed the pride of the demon Bali), Rama, Vaikuntha (abode of Visnu), the (Supreme) man. Having saluted I shall expound. May my words become true.

अध्याय ३१

श्लोक 4

वराहाय नृसिंहाय वामनाय महामुने ।नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत्सिध्यतु मे वचः

varāhāya nṛsiṃhāya vāmanāya mahāmune / namaskṛtya pravakṣyāmi yattatsidhyatu me vacaḥ

हिन्दी अर्थ

करके उनकी परिक्रमाके पश्चात् पूजागृहमें प्रवेश करे

English

O Boar, Lord as Man-lion, Lord as Dwarf, Trivikrama,

अध्याय ३१

श्लोक 5

१ मन्त्रजं फलमश्नुते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ सुखं ब्रह्माप्नुयान्नरः इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ८७ त्रिविक्रमाय रामाय वैकुण्ठाय नराय च ।नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि यत्तत् सिध्यतु मे वचः

1 mantrajaṃ phalamaśnute iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 sukhaṃ brahmāpnuyānnaraḥ iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 87 trivikramāya rāmāya vaikuṇṭhāya narāya ca / namaskṛtya pravakṣyāmi yattat sidhyatu me vacaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रार्थना इस प्रकार करे --' देव! संसार-सागरमें मग्न पशुओंको पाशसे छुटकारा दिलानेके लिये आप ही शरणदाता हैं। आप सदा अपने भक्तोंपर वात्सल्यभाव रखते हैं। देवदेव! आज्ञा दीजिये,

English

With these four most excellent weapons, the ever victo¬ rious disc and others of unbroken power, you become destroyer of all wicked things.

अध्याय ३१

श्लोक 6

वराह नरसिंहेश वामनेश त्रिविक्रम ।हरग्रीवेश सर्वेश हृषीकेश हराशुभम्

varāha narasiṃheśa vāmaneśa trivikrama / haragrīveśa sarveśa hṛṣīkeśa harāśubham

हिन्दी अर्थ

प्राकृत पाश-बन्धनोंसे बँधे हुए इन पशुओंको

English

You remove the calamity of such a person and do (him) all good and also (remove) the fear of distress due to fetters of death which is the fruit of sins.

अध्याय ३१

श्लोक 7

अपराजितचक्राद्यैश् चतुर्भिः परमायुधैः ।अखण्डितानुभावैस्त्वं(१) सर्वदुष्टहरो भव

aparājitacakrādyaiś caturbhiḥ paramāyudhaiḥ / akhaṇḍitānubhāvaistvaṃ(1) sarvaduṣṭaharo bhava

हिन्दी अर्थ

आज आपकी कृपासे मैं मुक्त करूँगा।' देवेश्वर श्रीहरिसे इस प्रकार प्रार्थना करके पूजागृहमें प्रविष्ट हो, गुरु पूर्ववत् अग्नि आदिको धारणाओंद्वारा शिष्यभूत समस्त पशुओंका शोधन करके संस्कार

English

(You) destroy the magical incantations set up by others with meditation for working evils, causing diseases and decrepi¬ tude.

अध्याय ३१

श्लोक 8

हरामुकस्य दुरितं सर्वञ्च कुशलं कुरु ।मृत्युबन्धार्तभयदं दुरितस्य च यत् फलम्

harāmukasya duritaṃ sarvañca kuśalaṃ kuru / mṛtyubandhārtabhayadaṃ duritasya ca yat phalam

हिन्दी अर्थ

करनेके पश्चात्, उनका वासुदेवादि मूर्तियोंसे संयोग करे । शिष्योंके नेत्र बाँधकर उन्हें मूर्तियोंकी ओर देखनेका आदेश दे। शिष्य उन मूर्तियोंको ओर पुष्पाञ्जलि फेंके, तदनुसार गुरु उनका नाम-

English

Om, salutations to Vasudeva, Krsna, bearer of sword. Salutations to lotus-eyed, Kesava(and) the first holder of the disc.

अध्याय ३१

श्लोक 9

पराभिध्यानसहितैः प्रयुक्तञ्चाभिचारकम् ।गदस्पर्शमहारोगप्रयोगं जरया जर

parābhidhyānasahitaiḥ prayuktañcābhicārakam / gadasparśamahārogaprayogaṃ jarayā jara

हिन्दी अर्थ

निर्देश करें। पूर्ववत् शिष्योंसे क्रमशः मूर्तियोंका

English

Salutations to you, the divine lion having manes of the hue of molten gold, eyes bright like the burning fire, (and) claws (harder) than thunder-bolt to touch.

अध्याय ३१

श्लोक 10

ॐ नमो वासुदेवाय नमः कृष्णाय खड्गिने ।नमः पुष्करनेत्राय केशवायादिचक्रिणे

oṃ namo vāsudevāya namaḥ kṛṣṇāya khaḍgine / namaḥ puṣkaranetrāya keśavāyādicakriṇe

हिन्दी अर्थ

फूल जिस मूर्तिपर गिरे, गुरु उस शिष्यका वही नाम रखे। कुमारी कन्याके हाथसे काता हुआ लाल रंगका सूत लेकर उसे छः गुना करके बट दे। उस छः गुने सूतकी लंबाई पैरके आँगूठेसे

English

Salutations again and again to you, Kasyapa, the short¬ est statured, adorned with the Rg, Yajur and Sdma \veda) (and) the Dwarf form which covered the earth.

अध्याय ३१

श्लोक 11

नमः कमलकिञ्जल्कपीतनिर्मलवाससे ।महाहररिपुस्कन्धसृष्टचक्राय चक्रिणे

namaḥ kamalakiñjalkapītanirmalavāsase / mahāhararipuskandhasṛṣṭacakrāya cakriṇe

हिन्दी अर्थ

लेकर शिखातककी होनी चाहिए। फिर उसे भी मोड़कर तिगुना कर ले। उक्त त्रिगुणित सूतमें प्रक्रिया-भेदसे स्थित उस प्रकृति देवीका चिन्तन करे, जिसमें सम्पूर्ण विश्वका लय होता है और

English

O Boar, One with huge tusks, you crush all evils completely, their effects and also the effects of sins.

अध्याय ३१

श्लोक 12

द्ंष्ट्रोद्धृतक्षितिभृते(२) त्रयीमूर्तिमते नमः ।महायज्ञवराहाय शेषभोगाङ्कशायिने

dṃṣṭroddhṛtakṣitibhṛte(2) trayīmūrtimate namaḥ / mahāyajñavarāhāya śeṣabhogāṅkaśāyine

हिन्दी अर्थ

जिससे ही समस्त जगत्का प्रादुर्भाव हुआ करता है। उस सूत्रमें प्राकृतिक पाशोंको तत्त्वको संख्याके अनुसार ग्रथित करे, अर्थात् २४ गाँठें लगाकर उनको प्राकृतिक पाशोंके प्रतीक समझे। फिर उस

English

O Man-lion, having a dreadful face (and) the burning

अध्याय ३१

श्लोक 13

तप्तहाटककेशाग्रज्वलत्पावकलोचन ।वज्राधिकनखस्पर्शं दिव्यसिंह नमोस्तु ते

taptahāṭakakeśāgrajvalatpāvakalocana / vajrādhikanakhasparśaṃ divyasiṃha namostu te

हिन्दी अर्थ

ग्रन्थियुक्त सूतको प्यालेमें रखकर कुण्डके पास स्थापित कर दे। तदनन्तर सभी तत्त्वोंका चिन्तन करके गुरु उनका शिष्यके शरीरमें न्यास करे। तत्त्वोंका वह न्यास सृष्टि-क्रमके अनुसार प्रकृतिसे

English

May all these be destroyed by the recitation of (the name of) Visnu. Being struck down by the disc of Hari, may all these (ailments) be completely destroyed.

अध्याय ३१

श्लोक 14

काश्यपायातिह्रस्वाय ऋग्यजुःसामभूषित ।तुभ्यं वामनरूपायाक्रमते गां(३) नमो नमः

kāśyapāyātihrasvāya ṛgyajuḥsāmabhūṣita / tubhyaṃ vāmanarūpāyākramate gāṃ(3) namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

लेकर पृथिवीपर्यन्त होना चाहिए

English

The boar-form of Visnu.

अध्याय ३१

श्लोक 15

वराहाशेषदुष्टानि सर्वपापफलानि वै ।मर्द मर्द महादंष्ट्र मर्द मर्द च तत्फलम्

varāhāśeṣaduṣṭāni sarvapāpaphalāni vai / marda marda mahādaṃṣṭra marda marda ca tatphalam

हिन्दी अर्थ

सूत्र-भेद सम्भव हों, उन सब सूत्र-भेदोंके द्वारा बटे हुए उस सूत्रको ग्रथित करके देना चाहिए। तत्त्वचिन्तक पुरुषोके लिये यही उचित है। हृदयसे लेकर अख््रपर्यन्त पाँच अङ्ग-सम्बन्धी

English

I am uttering verily the truth. Being scared by the reci¬ tation of the names Acyuta (undccaying), Ananta (unending), Govinda (cowherd) (all are synonyms of Visnu), all the diseases are destroyed.

अध्याय ३१

श्लोक 16

१ अखण्डितात्मभावैस्त्वमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ दंष्ट्रोद्धृतभूमिभर्त्रे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ सृजते गामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ८८ नरसिंह करालाख्य दन्तप्रान्तानलोज्ज्वल ।भञ्ज भञ्ज निनादेन दुष्टान्यस्यार्तिनाशन

1 akhaṇḍitātmabhāvaistvamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 daṃṣṭroddhṛtabhūmibhartre iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 sṛjate gāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 88 narasiṃha karālākhya dantaprāntānalojjvala / bhañja bhañja ninādena duṣṭānyasyārtināśana

हिन्दी अर्थ

कार्य-तत््वका कारण-तत्त्वमें लयके क्रमसे) ले। फिर मूल मन्त्रसे सृष्टीशके लिये सौ आहुतियाँ तन्मात्रास्वरूपमें लीन करके उस मायामय सूत्रमें दे। इसके बाद उदासीनभावसे स्थित सृष्टीशको और पशु (जीव-)-के शरीरमें भी प्रकृति, लिङ्गशक्ति, पूर्णाहुति अर्पित करके गुरु श्वेत रज (बालू) कर्ता, बुद्धि तथा मनका उपसंहार करे। तदनन्तर हाथमें लेकर उसे मूल-मन्त्रसे सौ बार अभिमन्त्रित

English

May these evil forces which afflict at the old age, and the children and the youth be scorched by the looks of the Man- lion.

अध्याय ३१

श्लोक 17

ऋग्यजुःसामगर्भाभिर्वाग्भिर्वामनरूपधृक् ।प्रशमं सर्वदुःखानि नयत्त्वस्य जनार्दनः

ṛgyajuḥsāmagarbhābhirvāgbhirvāmanarūpadhṛk / praśamaṃ sarvaduḥkhāni nayattvasya janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चतन्मात्र, बुद्धि, कर्म और पञ्चमहाभूत-इन करे। फिर उससे शिष्यके हृदयपर ताडन करे। बारह रूपॉमें अभिव्यक्त द्वादशात्माका सूत्र और उस समय वियोगवाची क्रियापदसे युक्त बीज- शिष्यके शरीरमें चिन्तन करे । तत्पश्चात् इच्छानुसार मन्त्रों एवं क्रमशः पादादि इन्द्रियोंसे घटित सृष्टिकी सम्पात-विधिसे हवन करके, सृष्टि- वाक्यकी योजना करके अन्तमें “हुँ फट्' का

English

May the dreadful face of the Man-lion of enormous stren¬ gth destroy these evil forces completely for the welfare of the world,

अध्याय ३१

श्लोक 18

ऐकाहिकं द्व्याहिकञ्च तथा त्रिदिवसं ज्वरम् ।चातुर्थकन्तथात्युग्रन्तथैव सततज्वरम्

aikāhikaṃ dvyāhikañca tathā tridivasaṃ jvaram / cāturthakantathātyugrantathaiva satatajvaram

हिन्दी अर्थ

क्रमसे एक-एकके लिये सौ-सौ आहुतियाँ देकर उच्चारण करे। इस प्रकार पृथिवी आदि तत्त्वोंका पूर्णाहुति करे। प्यालेमें रखे हुए ग्रथित सूत्रको वियोग कराकर आचार्य भावनाद्वारा उन्हें अग्निमें ऊपरसे ढककर उसे कुम्भेशको अर्पित करे। फिर होम दे। इस तरह कार्य-तत्त्वोंका कारण-तत्त्वोंमें यथोचित रीतिसे अधिवासन करके भक्त शिष्यको होम अथवा लय करते हुए क्रमशः अखिल

English

O Man-lion, O Great lion, possessor of garland of flames, Fiery-mouthed, Possessor of fiery eyes, Lord of all, devour the evil forces completely.

अध्याय ३१

श्लोक 19

दोषोत्थं सन्निपातोत्थं तथैवागन्तुकं ज्वरम् ।शमं नयाशु गोविन्द च्छिन्धि च्छिन्ध्यस्य वेदनाम्(१)

doṣotthaṃ sannipātotthaṃ tathaivāgantukaṃ jvaram / śamaṃ nayāśu govinda cchindhi cchindhyasya vedanām(1)

हिन्दी अर्थ

दीक्षा दे। करनी, कैंची, धूल या बालू, खड्या तत्त्वोके आश्रयभूत श्रीहरिमें सबका लय कर दे। मिट्टी और अन्य उपयोगी वस्तुओंका भी संग्रह विद्वान् पुरुष इसी क्रमसे सब तत्त्वोंको श्रीहरितक करके उन सबको उसके वामभागमें स्थापित कर पहुँचाकर, उन सम्पूर्ण तत्त्वोंके अधिष्ठानका स्मरण दे। फिर मूल-मन्त्रसे उनका स्पर्श करके अधिवासित करे। उक्त रीतिसे ताडनद्वारा भूतों और इन्द्रियोंसे

English

O Sudarsana, the huge fire and great sound (you) destroy (all evils). O Vibhlsana (one who frightens) 1 may all the evil demons get destroyed.

अध्याय ३१

श्लोक 20

नेत्रदुःखं शिरोदुःखं दुःखञ्चोदरसम्भवम् ।अन्तःश्वासमतिश्वासं(२) परितापं सवेपथुम्

netraduḥkhaṃ śiroduḥkhaṃ duḥkhañcodarasambhavam / antaḥśvāsamatiśvāsaṃ(2) paritāpaṃ savepathum

हिन्दी अर्थ

करे। तत्पश्चात् श्रीहरिके स्मरणपूर्वक कुशोंपर वियोग कराकर शुद्ध हुए शिष्यको अपनावे और भूतोंके लिये बलि दे और कहे --« नमो भूतेभ्यः।' प्रकृतिसे उसकी समताका सम्पादन करके पूर्वोक्त इसके बाद चँदोवों, कलशों और लड्डुओंसे अग्निमें उसके उस प्राकृतभावका भी हवन कर मण्डपको सुसज्जित करके मण्डलके भीतर भगवान् दे। फिर गर्भाधान, जातकर्म, भोग और लयका

English

a kind of disease in which pimples appear on die body. See MW- a.

अध्याय ३१

श्लोक 21

गुदघ्राणाङ्घ्रिरोगांश् च कुष्ठरोगांस् तथा क्षयं(३) ।कामलादींस् तथा रोगान् प्रमेहांश्चातिदारुणान्

gudaghrāṇāṅghrirogāṃś ca kuṣṭharogāṃs tathā kṣayaṃ(3) / kāmalādīṃs tathā rogān pramehāṃścātidāruṇān

हिन्दी अर्थ

विष्णुका पूजन करे। फिर अग्निको घीसे तृप्त करके, अनुष्ठान करके उस-उस कर्मके निमित्त वहाँ शिष्योंको पास बुलाकर बद्धपद्मासनसे बिठावे और आठ-आठ बार शुद्धयर्थ होम करे। तदनन्तर दीक्षा दे। बारी-बारीसे उन सबका प्रोक्षण करके आचार्य पूर्णाहुतिद्वारा शुद्ध तत्वका उद्धार करके विष्णुहस्तसे उनके मस्तकका स्पर्श करे। प्रकृतिसे अव्याकृत प्रकृतिपर्य॑न्त सम्पूर्ण जगतका क्रमानुसार

English

May the Man-lion (deity), the soul of all beings, possess¬ ing terrific roars protect me in the east, west, south and north.

अध्याय ३१

श्लोक 22

भगन्दरातिसारांश् च मुखरोगांश् च वल्गुलीम् ।अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रांश् च रोगानन्यांश् च दारुणान्

bhagandarātisārāṃś ca mukharogāṃś ca valgulīm / aśmarīṃ mūtrakṛcchrāṃś ca rogānanyāṃś ca dāruṇān

हिन्दी अर्थ

विकृतिपर्यन्त, अधिभूत और अधिहैवतसहित परम तत्त्वमें लय कर दे। उस परम तत्त्वको भी सम्पूर्ण सृष्टिको आध्यात्मिक करके अर्थात् सबको ज्ञानयोगसे परमात्मामें विलीन करके बन्धनमुक्त अपने आत्मामें स्थित मानकर, हृदयमें ही क्रमशः हुए जीवको अविनाशी परमात्मपदमें प्रतिष्ठित उसका संहार करे॥ २७-३६ ३ ॥ करे। तत्पश्चात् विद्वान् पुरुष यह अनुभव करे कि

English

May Lord Janardana of manifold forms protect me in heavens, on the earth, in the sky, behind me, on the sides and in front of me.

अध्याय ३१

श्लोक 23

ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः ।कफोद्भवाश् च ये केचित् ये चान्ये सान्निपातिकाः

ye vātaprabhavā rogā ye ca pittasamudbhavāḥ / kaphodbhavāś ca ye kecit ye cānye sānnipātikāḥ

हिन्दी अर्थ

इससे तन्मात्रस्वरूप हुई सारी सृष्टि जीवके ' शिष्य शुद्ध, बुद्ध, परमानन्द-संदोहमें निमग्न एवं समान हो जाती है। इसके बाद कुम्भेश्वरसे प्रार्थना कृतकृत्य हो चुका है।' ऐसा चिन्तन करनेके करके गुरु पूर्वोक्त सूत्रका संस्कार करनेके अनन्तर, पश्चात् गुरु पूर्णाहुति दे। इस प्रकार दीक्षा-कर्मको अग्निके समीप आ उसको अपने पास ही रख समाप्ति होती है॥ ३७--४७॥

English

As Visnu (protects) the entire universe (consisting of) the celestials, demons and mortals, may the evils of this person be put down by that truth.

अध्याय ३१

श्लोक 24

आगन्तुकाश् च ये रोगा लूता विस्फोटकादयः ।ते सर्वे प्रशमं यान्तु वासुदेवापमार्जिताः(५)

āgantukāś ca ye rogā lūtā visphoṭakādayaḥ / te sarve praśamaṃ yāntu vāsudevāpamārjitāḥ(5)

हिन्दी अर्थ

क यथा --' ॐ रां (नमः) कर्मेन्द्रियाणि वियुङ्क्ष्व हुं फट्; ३ यं (नमः) भूतानि वियुङ्क्ष्व हुं फट्।' इत्यादि।

English

As the sins get destroyed atonce by the remembrance of Visnu, may all evil of this person get destroyed by that truth.

अध्याय ३१

श्लोक 25

विलयं यान्तु ते सर्वे विष्णोरुच्चारणेन च ।क्षयं गछ्हन्तु चाशेषास्ते चक्राभिहता हरेः

vilayaṃ yāntu te sarve viṣṇoruccāraṇena ca / kṣayaṃ gachhantu cāśeṣāste cakrābhihatā hareḥ

हिन्दी अर्थ

अब मैं उन प्रयोग-सम्बन्धी मन्त्रोंका वर्णन करता हूँ, जिनसे दीक्षा, होम और लय सम्पादित होते हैं। “३ यं भूतानि वियुङ्क्ष्व हुं फट्।' (अर्थात् भूतोंको मुझसे अलग करो।)--इस

English

As the Supreme Lord Visnu has been extolled in the vedcinta (the philosophical inquiry is known as it forms the con¬ cluding portion of the Vedas) may all the evils of this person get destroyed by that truth.

अध्याय ३१

श्लोक 26

१ छिन्द छिन्दास्य वेदनामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ अनिश्वासमतिश्वासमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ तथैव च इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ ये रोगाः पित्तसम्भवा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ वासुदेवपराजिता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ८९ अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभीषिताः ।नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

1 chinda chindāsya vedanāmiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 aniśvāsamatiśvāsamiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 tathaiva ca iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 ye rogāḥ pittasambhavā iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 vāsudevaparājitā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 89 acyutānantagovindanāmoccāraṇabhīṣitāḥ / naśyanti sakalā rogāḥ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham

हिन्दी अर्थ

भूताँसे वियोजन (बिलगाव) होता है। यहाँ वियोजनके दो मन्त्र हैं। एक तो वही है, जिसका ऊपर वर्णन हुआ है और दूसरा इस प्रकार है-- “ ॐ यं भूतान्यापातयेऽहम्।' (मैं भूतोंको अपनेसे

English

Frightened by the utterance of the names Achyuta, Ananta and Govinda, all diseases perish — I speak the truth, the truth.

अध्याय ३१

श्लोक 27

स्थावरं जङ्गमं वापि कृत्रिमं चापि यद्विषम् ।दन्तोद्भवं नखभवमाकाशप्रभवं विषम्

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ vāpi kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam / dantodbhavaṃ nakhabhavamākāśaprabhavaṃ viṣam

हिन्दी अर्थ

दूर गिराता हूँ) । इस मन्त्रसे 'आपातन' (वियोजन) करके पुनः दिव्य प्रकृतिसे यों संयोजन किया जाता है। उसके लिये मन्त्र सुनो-'ॐ यं भूतानि युद्छ्व।' अब होम-मन्त्रका वर्णन करता

English

Whatever poison, immovable or movable, or artificial, born of teeth, born of nails, born of the sky,

अध्याय ३१

श्लोक 28

लूतादिप्रभवं यच्च विषमन्यत्तु दुःखदं ।शमं नयतु तत् सर्वं कीर्तितोस्य जनार्दनः

lūtādiprabhavaṃ yacca viṣamanyattu duḥkhadaṃ / śamaṃ nayatu tat sarvaṃ kīrtitosya janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

हूँ। उसके बाद पूर्णाहुतिका मन्त्र बताऊँगा

English

born of spiders and the like, or any other poison that gives pain — may it all be brought to peace; Janardana is praised for him.

अध्याय ३१

श्लोक 29

ग्रहान् प्रेतग्रहांश्चापि तथा वै डाकिनीग्रहान्(१) ।वेतालांश् च पिशाचांश् च गन्धर्वान् यक्षराक्षसान्(२)

grahān pretagrahāṃścāpi tathā vai ḍākinīgrahān(1) / vetālāṃś ca piśācāṃś ca gandharvān yakṣarākṣasān(2)

हिन्दी अर्थ

भूतानि संहर स्वाहा।'--यह होम-मन्त्र है और 3» अं ३» नमो भगवते वासुदेवाय अं वौषट्।'-- यह पूर्णाहुति-मन्त्र है। पूर्णाहुतिके पश्चात् तत्त्वमें शिष्यको संयुक्त करे। विद्वान् पुरुष इसी तरह

English

Seizing spirits, the corpse-seizers and the Dakini-seizers, Vetalas, Pishachas, Gandharvas, Yakshas and Rakshasas,

अध्याय ३१

श्लोक 30

शकुनीपूतनाद्यांश् च तथा वैनायकान् ग्रहान् ।मुखमण्डीं तथा क्रूरां रेवतीं वृद्धरेवतीम्

śakunīpūtanādyāṃś ca tathā vaināyakān grahān / mukhamaṇḍīṃ tathā krūrāṃ revatīṃ vṛddharevatīm

हिन्दी अर्थ

समस्त तत्त्वोंका क्रमशः शोधन करे। तत्त्वोंके अपने-अपने बीजके अन्तमें 'नमः' पद जोड़कर ताडनादिपूर्वक तत्त्व-शुद्धिका सम्पादन करे

English

Shakuni, Putana and the like, and the Vinayaka seizers, Mukhamandi and the cruel Revati, old Revati,

अध्याय ३१

श्लोक 31

वृद्धकाख्यान् ग्रहांश्चोग्रांस् तथा मातृग्रहानपि ।बालस्य विष्णोश् चरितं हन्तु बालग्रहानिमान्

vṛddhakākhyān grahāṃścogrāṃs tathā mātṛgrahānapi / bālasya viṣṇoś caritaṃ hantu bālagrahānimān

हिन्दी अर्थ

ॐ रां (नमः) कर्मेन्द्रियाणि।', “39 दें (नमः) बुद्धीन्द्रियाणि।'--इन पदोंके अन्तमें “वियुङ्श्ष्व हुं फट्।' को संयोजना करे। पूर्वोक्त “यं' बीजके समान ही इन उपर्युक्त बीजोंसे भी

English

the fierce seizers called Vriddhaka, and the mother-seizers too — may the deeds of the child Vishnu destroy these child-seizers.

अध्याय ३१

श्लोक 32

वृद्धाश् च ये ग्रहाः केचिद्ये च बालग्रहाः क्वचित् ।नरसिंहस्य ते दृष्ट्या दग्धा ये चापि यौवने

vṛddhāś ca ye grahāḥ kecidye ca bālagrahāḥ kvacit / narasiṃhasya te dṛṣṭyā dagdhā ye cāpi yauvane

हिन्दी अर्थ

ताडन आदिका प्रयोग होता है। “३ सुं गन्धतन्मात्रे

English

Whatever old seizers there are, and child-seizers anywhere, those burnt by Narasimha's glance, and those even in youth,

अध्याय ३१

श्लोक 33

सदा(३) करालवदनो नरसिंहो महाबलः ।ग्रहानशेषान्निःशेषान् करोतु जगतो हितः

sadā(3) karālavadano narasiṃho mahābalaḥ / grahānaśeṣānniḥśeṣān karotu jagato hitaḥ

हिन्दी अर्थ

संहर स्वाहा।'-ये क्रमशः संयोजन और होमके

English

may Narasimha, ever of terrible face and great strength, benefactor of the world, make all the seizers utterly nothing.

अध्याय ३१

श्लोक 34

नरसिंह महासिंह ज्वालामालोज्ज्वलानन ।ग्रहानशेषान् सर्वेश खाद खादाग्निलोचन

narasiṃha mahāsiṃha jvālāmālojjvalānana / grahānaśeṣān sarveśa khāda khādāgnilocana

हिन्दी अर्थ

प्रकार उत्तरवर्ती क्मोमें भी प्रयोग किया जाता है । “३ रां रसतन्मात्रे। ॐ तें रूपतन्मात्रे। ॐ वं

English

O Narasimha, great lion, face blazing with garlands of flame, lord of all, devour, devour all seizers, fire-eyed one.

अध्याय ३१

श्लोक 35

ये रोगा ये महोत्पाता यद्विषं ये महाग्रहाः ।यानि च क्रूरभृतानि ग्रहपीडाश् च दारुणाः

ye rogā ye mahotpātā yadviṣaṃ ye mahāgrahāḥ / yāni ca krūrabhṛtāni grahapīḍāś ca dāruṇāḥ

हिन्दी अर्थ

३» सों अहंकारे। ३» नं बुद्धौ। ३० ३» प्रकृतौ।' यह दीक्षायोग एकव्यूहात्मक मूर्तिके लिये संक्षेपसे बताया गया है। नवव्यूहादिक मूर्तियोंके विषयमें भी ऐसा ही प्रयोग है। मनुष्य प्रकृतिको दग्ध

English

Whatever diseases, great portents, poison, great seizers, whatever cruel beings, and terrible troubles of seizure,

अध्याय ३१

श्लोक 36

शस्त्रक्षतेषु ये दोषा ज्वालागर्दभकादयः ।तानि सर्वाणि सर्वात्मा परमात्मा जनार्दनः

śastrakṣateṣu ye doṣā jvālāgardabhakādayaḥ / tāni sarvāṇi sarvātmā paramātmā janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

करके उसे निर्वाणस्वरूप परमात्मामें लीन कर दे। फिर भूतोंको शुद्धि करके कर्मेन्द्रियोंका शोधन करे

English

whatever faults in weapon wounds, "flame-donkey" and the like — all those, Janardana, Self of all, Supreme Self,

अध्याय ३१

श्लोक 37

१ तथा वेतालिकान् ग्रहानिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ गन्धर्वान् राक्ससानपि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ शटा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् ९० किञ्चिद्रूपं समास्याय वासुदेवास्य नाशय

1 tathā vetālikān grahāniti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 gandharvān rāksasānapi iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 śaṭā iti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 90 kiñcidrūpaṃ samāsyāya vāsudevāsya nāśaya //

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् ज्ञानेन्द्रियोंका, तन्मात्राओंका, मन, बुद्धि एवं अहंकारका तथा लिङ्गात्माका शोधन करके सबके अन्तमें पुनः प्रकृतिको शुद्धि करे। “शुद्ध हुआ प्राकृत पुरुष ईश्वरीय धाममें प्रतिष्ठित

English

having assumed some form, O Vasudeva, destroy.

अध्याय ३१

श्लोक 38

क्षिप्त्वा सुदर्शनञ् चक्रं ज्वालामालातिभीषणम् ।सर्वदुष्टोपशमनं कुरु देववराच्युत

kṣiptvā sudarśanañ cakraṃ jvālāmālātibhīṣaṇam / sarvaduṣṭopaśamanaṃ kuru devavarācyuta

हिन्दी अर्थ

है। उसने सम्पूर्ण भोगोंका अनुभव कर लिया है और अब वह मुक्तिपदमें स्थित है ।'--इस प्रकार ध्यान करे और पूर्णाहुति दे। यह अधिकार-प्रदान करनेवाली दीक्षा है। पूर्वोक्त मन्त्रके आङ्गाँद्वारा

English

Hurling the Sudarshana discus, most terrible with garlands of flame, bring peace to all evils, O Achyuta, best of gods.

अध्याय ३१

श्लोक 39

सुदर्शन महाज्वाल च्छिन्धि च्छिन्धि महारव(१) ।सर्वदुष्टानि रक्षांसि क्षयं यान्तु विभीषण

sudarśana mahājvāla cchindhi cchindhi mahārava(1) / sarvaduṣṭāni rakṣāṃsi kṣayaṃ yāntu vibhīṣaṇa

हिन्दी अर्थ

आराधना करके, तत्त्वसमूहको समभाव (प्रकृत्यवस्था) -में पहुँचाकर, क्रमशः इसी रीतिसे शोधन करके, अन्तमें साधक अपनेको सम्पूर्ण सिद्धियोंसे युक्त परमात्मरूपसे स्थित अनुभव

English

Sudarshana, of great flame, cut, cut, of great sound; let all evil demons go to destruction, O terrible one.

अध्याय ३१

श्लोक 40

प्राच्यां प्रतीच्यां च दिशि दक्षिणोत्तरतस् तथा ।रक्षाङ्करोतु सर्वात्मा नरसिंहः सुगर्जितः(२)

prācyāṃ pratīcyāṃ ca diśi dakṣiṇottaratas tathā / rakṣāṅkarotu sarvātmā narasiṃhaḥ sugarjitaḥ(2)

हिन्दी अर्थ

करते हुए पूर्णाहुति दे-यह साधकविषयक दीक्षा कही गयी है। यदि यज्ञोपयोगी द्रव्यका सम्पादन (संग्रह) न हो सके, अथवा अपनेमें असमर्थता हो तो समस्त उपकरणोंसहित श्रेष्ठ गुरु

English

In the east and west, in the south and north, may Narasimha, Self of all, roaring well, make protection.

अध्याय ३१

श्लोक 41

दिवि भुव्यन्तरीक्षे च पृष्ठतः पार्श्वतोग्रतः ।रक्षाङ्करोतु भगवान् बहुरूपी जनार्दनः

divi bhuvyantarīkṣe ca pṛṣṭhataḥ pārśvatogrataḥ / rakṣāṅkarotu bhagavān bahurūpī janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्ववत् इष्टदेवका पूजन करके, तत्काल उन्हें अधिवासित करके, द्वादशी तिथिमें शिष्यको

English

In heaven, on earth, in the air, behind, at the side, in front, may the revered Janardana of many forms make protection.

अध्याय ३१

श्लोक 42

यथा विष्णुर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषं ।तेन सत्येन दुष्टानि शममस्य व्रजन्तु वै(३)

yathā viṣṇurjagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣaṃ / tena satyena duṣṭāni śamamasya vrajantu vai(3)

हिन्दी अर्थ

शारीरिक सदुणोंसे सम्पन्न हो, ऐसा शिष्य यदि अधिक धनवान् न हो तो वेदीपर इष्टदेवका पूजनमात्र करके दीक्षा ग्रहण करे। आधिहैविक. आधिभौतिक और आध्यात्मिक, सम्पूर्ण अध्वाका

English

As Vishnu is all the world with gods, demons and men, by that truth may the evils of this one be quieted.

अध्याय ३१

श्लोक 43

यथा विष्णौ स्मृते सद्यः सङ्क्षयं यान्ति पातकाः ।सत्येन तेन सकलं दुष्टमस्य प्रशाम्यतु

yathā viṣṇau smṛte sadyaḥ saṅkṣayaṃ yānti pātakāḥ / satyena tena sakalaṃ duṣṭamasya praśāmyatu

हिन्दी अर्थ

सृष्टिक्रमसे शिष्यके शरीरमें चिन्तन करके, गुरु पहले बारी-बारीसे आठ आहुतियोंद्वारा एक- एककी तृप्ति करनेके पश्चात्, सृष्टिमान् हो, वासुदेव आदि विग्रहोंका उनके निज-निज मन्त्रोंद्रारा पूजन

English

As at the remembrance of Vishnu sins at once go to destruction, by that truth may all evil of this one be pacified.

अध्याय ३१

श्लोक 44

परमात्मा यथा विष्णुर्वेदान्तेषु च गीयते ।तेन सत्येन सकलं दुष्टमस्य प्रशाम्यतु

paramātmā yathā viṣṇurvedānteṣu ca gīyate / tena satyena sakalaṃ duṣṭamasya praśāmyatu

हिन्दी अर्थ

एवं हवन करे और हवन-पूजनके पश्चात् अग्नि आदिका विसर्जन कर दे। तत्पश्चात् पूर्वोक्त होमद्वारा संहारक्रमसे तत्त्वोंका शोधन करे ॥ ६०--६८ ॥ दीक्षाकर्ममें पहले जिन सूत्रोंमें गाँठें बाँधी

English

As Vishnu is sung as the Supreme Self in the Vedantas, by that truth may all evil of this one be pacified.

अध्याय ३१

श्लोक 45

यथा यज्ञेश्वरो विष्णुर्देवेष्वपि हि गीयते ।सत्येन तेन सकलं यन्मयोक्तं तथास्तु तत्

yathā yajñeśvaro viṣṇurdeveṣvapi hi gīyate / satyena tena sakalaṃ yanmayoktaṃ tathāstu tat

हिन्दी अर्थ

गयी थीं, उनकी वे गाँठें खोल, गुरु उन्हें शिष्यके शरीरसे लेकर, क्रमश: उन तत्त्वोंका शोधन करे। प्राकृतिक अग्नि एवं आधिहैविक विष्णुमें अशुद्ध- मिश्रित शुद्ध-तत्वको लीन करके पूर्णाहुतिद्वारा

English

As Vishnu, lord of sacrifice, is sung even among the gods, by that truth may all that I have said be so.

अध्याय ३१

श्लोक 46

शान्तिरस्तु शिवञ्चास्तु दुष्टमस्य प्रशाम्यतु ।वासुदेवशरीरोत्थैः कुशैर् निर्मथितं मया(४)

śāntirastu śivañcāstu duṣṭamasya praśāmyatu / vāsudevaśarīrotthaiḥ kuśair nirmathitaṃ mayā(4)

हिन्दी अर्थ

शिष्यको उस तत्त्वसे संयुक्त करे। इस प्रकार शिष्य प्रकृतिभावको प्राप्त होता है। तत्पश्चात् गुरु उसके प्राकृतिक गुणोंको भावनाद्वारा दग्ध करके उसे उनसे छुटकारा दिलावे। ऐसा करके वे

English

May there be peace and welfare; may this one's evil be pacified. With kusha grass arising from Vasudeva's body, churned by me,

अध्याय ३१

श्लोक 47

अपमार्जतु गोविन्दो नरो नारायणस् तथा ।तथास्तु सर्वदुःखानां प्रशमो जपनाद्धरेः

apamārjatu govindo naro nārāyaṇas tathā / tathāstu sarvaduḥkhānāṃ praśamo japanāddhareḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा क्रमशः सम्पूर्ण तत्त्वोंका वेदीगत श्रीहरिमें शोधन करे। ताडनद्वारा तत्त्वांका वियोजन करके उन्हें आत्मामें गृहीत करे और पुनः इष्टदेवके साथ उनका संयोजन एवं शोधन करके, स्वभावतः

English

may Govinda, Nara and Narayana wipe it away. So may all sorrows be quieted by repeating Hari.

अध्याय ३१

श्लोक 48

१ महाबल इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ स्वर्गर्जितैर् इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ३ प्रयान्तु वै इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ कुशैर् निर्णाशितमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् ९१ अपमार्जनकं शस्त्रं सर्वरोगादिवारणम् ।अयं हरिः कुशो विष्णुर्हता रोगा मया तव

1 mahābala iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 svargarjitair iti ga, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 3 prayāntu vai iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 kuśair nirṇāśitamiti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 91 apamārjanakaṃ śastraṃ sarvarogādivāraṇam / ayaṃ hariḥ kuśo viṣṇurhatā rogā mayā tava

हिन्दी अर्थ

ग्रहण करनेके अनन्तर ले आकर क्रमशः शुद्ध तत्त्वके साथ संयुक्त करे। सर्वत्र ध्यानयोग एवं उत्तान मुद्राद्वारा शोधन करे

English

The wiping-weapon removes all diseases and the like. This is Hari, kusha, Vishnu; diseases are destroyed by me for you.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 31
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.