Agni Purana· Agni Purāṇa
311
अध्याय 311 / 381

Adhyaya 312

28 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ28 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३११

श्लोक 1

नानामन्त्राः अग्निर् उवाच ॐ विनायकार्चनं वक्ष्ये यजेदाधारशक्तिकम् ।धर्माद्यष्टककन्दञ्च नालं पद्मञ्च कर्णिकाम्

nānāmantrāḥ agnir uvāca oṃ vināyakārcanaṃ vakṣye yajedādhāraśaktikam / dharmādyaṣṭakakandañca nālaṃ padmañca karṇikām

हिन्दी अर्थ

आठ-आठ अक्षरोंके हों तथा अन्तिम चरण ग्यारह अक्षरोंका हो तो उसे 'उपरिष्टाज्योसि ' नामक त्रिष्टुप् छन्द कहते हैं। इसी प्रकार जब आदिके चार चरण पूर्ववत् आठ-आठके हों और अन्तिम पाद बारह अक्षरोंका हो तो उसका नाम “उपरिष्टाज्योति” जगती छन्द होता है

English

I shall describe the (rite of) initiation etc. after having located in a lotus (diagram) furnished with (a diagram of) lion and thunderbolt. (The Tvarita-mezn/ra for this is): **He he, huti, Vajradanta ( one having the tooth like the thunder-bolt)! puru, purtty lulu, roar, roar here! Obeisance to the lion seat!" There should be four lines running across and vertical. A wise man should draw nine squares (formed by these lines). Only the squares in the directions should be taken and those in the in between directions should be destroyed. Outside the angular points of the chambers there should be eight outer lines. The outer line should be divided into two so that the middle horn of the vajra occupies the middle of the outside of the outer chamber. The outer line would be curved. A wise man should divide it into two. The central chamber would have a radiant lotus having yellow petals. One should draw the thunder-bolt and sword above (the lotus) with black dust. The outer square should be adorned with the sign of a thunder-bolt. The votary should add lour signs of thunder-bolt at the entrance. ( If it is done so) the centre of the lotus and the left line will be on the same line. The centre as well as the petals (should be made) red. Initiated women (should be worshipped) in this circle.

अध्याय ३११

श्लोक 2

१ तारहेम्ना चेति ख॥ :प् १४६ केशरं त्रिगुनं पद्मं तीव्रञ्च ज्वलिनीं यजेत् ।नन्दाञ्च सुयशाञ्चोग्रां तेजोवतीं विन्ध्यवासिनीं(१)

1 tārahemnā ceti kha.. :p 146 keśaraṃ trigunaṃ padmaṃ tīvrañca jvalinīṃ yajet / nandāñca suyaśāñcogrāṃ tejovatīṃ vindhyavāsinīṃ(1)

हिन्दी अर्थ

गायत्री आदि सभी छन्दोंके एक पादमें यदि पाँच अक्षर हों तथा अन्य पादोंमें पहलेके अनुसार नियत अक्षर ही हों तो उस छन्दका नाम “शङ्कुमती होता है। जैसे प्रथम पाद पाँच

English

After striking with (the repetition of the mantra of) the weapon, the secret subordinate {mantras) should be located in the disciple. Tlie disciple should be bound with the subordinate {mantras) and then charged with the subordinate {mantras). Then the disciple should be made to throw a flower. He is then led to the sacrificial pit. One hundred oblations should be made with the principal mantra with barley, grains, sesamum and clarified butter. The first oblation (is intended for) the state of a plant, the next one for the state of reptiles (like the serpents), and (the subsequent oblations are) for the states of being a bird, animal and human beings, mortals, Brahma, Vi$nu and Rudra. The concluding oblation would be

अध्याय ३११

श्लोक 3

गणमूर्तिं गणपत्तिं हृदयं स्याद्गणं जयः ।एकदन्तोत्कटशिरःशिखायाचलकर्णिने

gaṇamūrtiṃ gaṇapattiṃ hṛdayaṃ syādgaṇaṃ jayaḥ / ekadantotkaṭaśiraḥśikhāyācalakarṇine

हिन्दी अर्थ

अक्षरका और तीन चरण छ:-छ अक्षरोंका होनेपर उसे “शङ्कुमती गायत्री” कह सकते हैं। १. यहाँ ' भूरिक्' होनेसे एक अक्षरकी अधिकता है । अन्यत्र भी अक्षरोंकी न्यूनता या अधिकता दीखनेपर इसी प्रकार समझना चाहिए। २. उदाहरण ऋग्वेदमें-तमुष्टुहीन्द्रं यो ह स त्वा यः शूरो मघवा यो रथेष्ठाः। प्रतीचश्चिद् यो धीमान् वृषण्वान् ववन्नुषश्चित्तमसो

English

Rite for impregnation.

अध्याय ३११

श्लोक 4

गजवक्त्राय कवचं हूं फडन्तं तथाष्टकं ।महोदरो दण्डहस्तः पूर्वादौ मध्यतो यजेत्

gajavaktrāya kavacaṃ hūṃ phaḍantaṃ tathāṣṭakaṃ / mahodaro daṇḍahastaḥ pūrvādau madhyato yajet

हिन्दी अर्थ

३. उदाहरण ऋग्वेदमें-अबोध्याग्नर्ज्म उदेति सूर्यो व्यूषाश्चन्द्रा मह्यावो अचिषा। आयुक्षातामाश्चिना यातवे रथं प्रासावीदेवः सविता

English

Rite performed prior to the movement of the foetus for the sake of getting a male child.

अध्याय ३११

श्लोक 5

जयो गणाधिपो गणनायको ऽथ गणेश्वरः ।वक्रतुण्ड एकदन्तोत्कटलम्बोदरो गज

jayo gaṇādhipo gaṇanāyako 'tha gaṇeśvaraḥ / vakratuṇḍa ekadantotkaṭalambodaro gaja

हिन्दी अर्थ

४. उदाहरण मन्त्रब्राह्मणमें-इमं तमुपस्थं मधुना संसृजामि। प्रजापतेर्मुखमेतद् द्वितीयं तेन पुंसोऽभिभवासि, सर्वान् कामान् ५. उदाहरण ऋवेदमें-बृहद्भिरग्रे अर्चिभिः शुक्रेण देव शोचिषा। भरद्वाजे समिधानो यविषय रेवन्नः शुक्र दीदिहि द्युमत्पावक

English

Rite performed soon after the birth of a child.

अध्याय ३११

श्लोक 6

वक्त्रो विकटाननो ऽथ हूं पूर्वो विघ्ननाशनः ।धूम्रवर्णो महेन्द्राद्यो वाह्ये विघ्नेशपूजनम्

vaktro vikaṭānano 'tha hūṃ pūrvo vighnanāśanaḥ / dhūmravarṇo mahendrādyo vāhye vighneśapūjanam

हिन्दी अर्थ

६. उदाहरण मन्त्र्राह्मणमें-अग्निं क्रव्यादमकृण्वन्, गुहाना स्त्रीणामुपस्थम्। ऋषयः पुराणाः, तेन आज्यमकृण्वं त्रैशुद्धं त्वयि त्वद्दधातु । ७. उदाहरण ऋग्वेदमें-नवानां नवतीनां विषस्य रोपुषीणाम्। सर्वासामग्रभंनामा अरे अस्य योजनं हरिष्ठा मधु त्वा मधुला

English

Vakra, Vikatanana, then "hum" the first, destroyer of obstacles; smoky-colored, Mahendra and the rest; outside, worship of the Lord of obstacles.

अध्याय ३११

श्लोक 7

त्रिपुरापूजनं(२) वक्ष्ये असिताङ्गो रुरुस् तथा ।चण्डः क्रोधस्तथोन्मत्तः कपाली भीषणः क्रमात्

tripurāpūjanaṃ(2) vakṣye asitāṅgo rurus tathā / caṇḍaḥ krodhastathonmattaḥ kapālī bhīṣaṇaḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

चकार॥ (१।१९१।१३) जब एक चरण छः अक्षरोंका हो और अन्य चरणोंमें पहले बताये अनुसार नियत अक्षर ही हों तो उसका नाम “ककुदमती' होगा। जहाँ तीन पादवाले छन्दके पहले और दूसरे चरणमें

English

I shall tell the worship of Tripura: Asitanga, Ruru, Chanda, Krodha, Unmatta, Kapali, Bhishana in order,

अध्याय ३११

श्लोक 8

संहारो भैरवो ब्राह्मीर्मुख्या ह्रस्वास्तु भैरबाः ।ब्रह्माणीषण्मुखा दीर्घा अग्न्यादौ वटुकाः क्रमात्

saṃhāro bhairavo brāhmīrmukhyā hrasvāstu bhairabāḥ / brahmāṇīṣaṇmukhā dīrghā agnyādau vaṭukāḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

अधिक अक्षर हों और बीचवालेमें बहुत ही कम हों, वहाँ उस छन्दका नाम 'पिपीलिकमध्या' होगा। जैसे त्रिपदा गायत्रीके आदि और अन्त चरण आठ-आठ अक्षरके हों तथा बीचवाला

English

Samhara, Bhairava — the chief Brahmis; the short ones are Bhairavas; Brahmani and Shanmukha long ones; in the southeast and the rest the Vatukas in order:

अध्याय ३११

श्लोक 9

समयपुत्रो वटुको योगिनीपुत्रकस् तथा ।सिद्धपुत्रश् च वटुकः कुलपुत्रश् चतुर्थकः

samayaputro vaṭuko yoginīputrakas tathā / siddhaputraś ca vaṭukaḥ kulaputraś caturthakaḥ

हिन्दी अर्थ

चरण तीन, चार या पाँच अक्षरका हो तो उसे “पिपीलिकमध्या' कहेंगे। इसके विपरीत जब आदि और अन्तवाले पादोंके अक्षर कम हों और बीचवाला पाद अधिक अक्षरोंका हो तो उस "त्रिपाद् गायत्री' आदि छन्दको 'यवमध्या' कहते हैं। यदि 'गायत्री' या “उष्णिक्? आदि

English

Samayaputra Vatuka, Yoginiputraka likewise, Siddhaputra Vatuka, and the fourth Kulaputra;

अध्याय ३११

श्लोक 10

हेतुकः क्षेत्रपालश् च त्रिपुरान्तो द्वितीयकः ।अग्निवेतालो ऽग्निजिह्वः कराली काललोचनः

hetukaḥ kṣetrapālaś ca tripurānto dvitīyakaḥ / agnivetālo 'gnijihvaḥ karālī kālalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

“निचृत्' यह विशेष संज्ञा होती है। एक अक्षरको अधिकता होनेपर वह छन्द ' भूरिक्' नाम धारण करता है। इस प्रकार दो अक्षरोंकी कमी रहनेपर

English

Hetuka and Kshetrapala, Tripurantaka second; Agnivetala, Agnijihva, Karali, Kalalochana,

अध्याय ३११

श्लोक 11

एकपादश् च भीमाक्ष ऐं क्षें प्रेतस्तयासनं ।ऐं ह्रीं द्वौश् च त्रिपुरा पद्मासनसमास्थिता

ekapādaś ca bhīmākṣa aiṃ kṣeṃ pretastayāsanaṃ / aiṃ hrīṃ dvauś ca tripurā padmāsanasamāsthitā

हिन्दी अर्थ

संज्ञा होती है। संदिग्ध अवस्थामें आदि पादके अनुसार छन्दका निर्णय करना चाहिए। जैसे कोई मन्त्र छब्बीस अक्षरका है, उसमें गायत्रीसे दो अक्षर अधिक हैं और उष्णिकूसे दो अक्षर कम--ऐसी दशामें वह 'स्वराडू गायत्री’ छन्द है या “विराड् उष्णिक्' ?-एऐसे संदेहयुक्त स्थलोंमें यदि मन्त्रका पहला चरण ' गायत्री "से मिलता हो

English

Ekapada, Bhimaksha; "aim kshem," the Preta, her seat; "aim hrim" two — Tripura seated in a lotus posture,

अध्याय ३११

श्लोक 12

विभ्रत्यभयपुस्तञ्च वामे वरदमालिकाम् ।१ विवासिनीमिति ख॥ २ त्रिपुरायजनमिति ख॥ , छ॥ , ज॥ , ञ॥ , ट॥ च :प् १४७ मूलेन हृदयादि स्याज्जालपूर्णञ्च कामकम्

vibhratyabhayapustañca vāme varadamālikām / 1 vivāsinīmiti kha.. 2 tripurāyajanamiti kha.. , cha.. , ja.. , ña.. , ṭa.. ca :p 147 mūlena hṛdayādi syājjālapūrṇañca kāmakam

हिन्दी अर्थ

तो उसे 'स्वराडू गायत्री' कहेंगे और यदि प्रथम पाद “उष्णिक् 'से मिलता हो तो उसे 'विराडू उष्णिक्? कह सकते हैं। इसी तरह अन्यत्र भी समझना चाहिए। इसी प्रकार देवता, स्वर, वर्ण

English

holding fearlessness and a book, on the left a boon and a rosary. With the root mantra the heart and the rest; the net-filled one, fulfiller of desire.

अध्याय ३११

श्लोक 13

गोमध्ये नाम संलिख्य चाष्टपत्रे च मध्यतः ।श्मशानादिपटे श्मशानाङ्गारेण विलेखयेत्

gomadhye nāma saṃlikhya cāṣṭapatre ca madhyataḥ / śmaśānādipaṭe śmaśānāṅgāreṇa vilekhayet

हिन्दी अर्थ

तथा गोत्र आदिके द्वारा संदिग्धस्थलमें छन्दका निर्णय हो सकता है। गायत्री आदि छन्दोंके बृहस्पति, मित्रावरुण, इन्द्र तथा विश्वैदेव। उक्त

English

Having written the name in the middle of a cow and in the middle of an eight-petalled lotus, one should write with cremation-ground charcoal on a cremation-ground cloth,

अध्याय ३११

श्लोक 14

चिताङ्गारपिष्टकेन मूर्तिं ध्यात्वा तु तस्य च ।क्षिप्त्वोदरे नीलसूत्रैर् वेष्ट्य चोच्चाठनं भवेत्

citāṅgārapiṣṭakena mūrtiṃ dhyātvā tu tasya ca / kṣiptvodare nīlasūtrair veṣṭya coccāṭhanaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

क्रमशः ये हैं-षड्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम,

English

having meditated on his image made of pyre-charcoal paste, placing it in the belly and wrapping with blue threads, the banishing would result.

अध्याय ३११

श्लोक 15

ॐ नमो भगवति ज्वालामानिनि गृध्रगणपरिवृते स्वाहा युद्धेगच्छन् जपन्मन्त्रं पुमान् साक्षाज्जयी भवेत् ।ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं श्रियै नमः उत्तरादौ च घृणिनी सूर्या पुज्या चतुर्दले

oṃ namo bhagavati jvālāmānini gṛdhragaṇaparivṛte svāhā yuddhegacchan japanmantraṃ pumān sākṣājjayī bhavet / oṃ śrīṃ hrīṃ klīṃ śriyai namaḥ uttarādau ca ghṛṇinī sūryā pujyā caturdale

हिन्दी अर्थ

क्रमशः गायत्री आदि छन्दोंके वर्ण हैं। 'कृति' नामवाले छन्दोंका वर्ण गोरोचनके समान है और अतिच्छन्दोंका वर्ण श्यामल है। अग्निवेश्य, काश्यप, गौतम, अङ्गिरा, भार्गव, कौशिक तथा वसिष्ठ ये क्रमशः उक्त सात छन्दोंके गोत्र बताये गये हैं

English

"Om homage to the Lady Jvalamalini, surrounded by hosts of vultures, svaha" — a man who goes to battle reciting this mantra is visibly victorious. "Om shrim hrim klim, homage to Shri" — in the north and so on, Ghrini and Surya are to be worshipped in a four-petalled lotus,

अध्याय ३११

श्लोक 16

आदित्या प्रभावती च हेमाद्रिमधुराश्रयः ।ॐ ह्रीं गौर्यै नमः गौरीमन्त्रः सर्वकरः होमाद्ध्यानाज्जपार्चनात्

ādityā prabhāvatī ca hemādrimadhurāśrayaḥ / oṃ hrīṃ gauryai namaḥ gaurīmantraḥ sarvakaraḥ homāddhyānājjapārcanāt

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापृराणमें 'छन्दस्सारका कथन” नामक तीन सौ तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Aditya and Prabhavati, refuge of the golden mountain and sweetness. "Om hrim, homage to Gauri" — the Gauri mantra does all, by oblation, meditation, recitation and worship.

अध्याय ३११

श्लोक 17

रक्ता चतुर्भुजा पाशवरदा दक्षिणे करे ।अङ्कुशाभययुक्तान्तां प्रार्थ्य सिद्धात्मना पुमान्

raktā caturbhujā pāśavaradā dakṣiṇe kare / aṅkuśābhayayuktāntāṃ prārthya siddhātmanā pumān

हिन्दी अर्थ

उत्कृति आदि छन्द, गण-छन्द और मात्रा-छन्दोका निरूपण अग्निदेव कहते हैं--वसिष्ठजी ! एक सौ चार जायँ तो क्रमशः निम्नाङ्कित छन्द होते हैं-सौ अक्षरोंका 'उत्कृति' छन्द होता है। जैसे अक्षरोंकी 'अभिकृति, छानबे अक्षरोंको यजुर्वेदमें -' होता यक्षदश्चिनौ छागस्य०' इत्यादि “संस्कृति, बानबे अक्षरोंको ' विकृति, अठासी (२१।४१) 'उत्कृति' छन्दमेंसे चार-चार घटाते अक्षरोंकी ' आकृति”, चौरासी अक्षरोंको ' प्रकृति",

English

Red, four-armed, with noose and boon in the right hand, joined with goad and fearlessness — a man, having prayed to her with a perfected self, ...

अध्याय ३११

श्लोक 18

जीवेद्वर्षशतं धीमान्न चौरारिभयं भवेत् ।क्रुद्धः प्रसादी भवति युधि मन्त्राम्बुपानतः

jīvedvarṣaśataṃ dhīmānna caurāribhayaṃ bhavet / kruddhaḥ prasādī bhavati yudhi mantrāmbupānataḥ

हिन्दी अर्थ

१. ' अभिकृति' आदि छन्दोंके उदाहरणका प्रतीकमात्र यहाँ दिया जाता है, विशेष जानकारीके लिये वेदोंमें अनुसंधान करना चाहिए। यजुर्वेदे-' देवो अग्नि: स्विष्टकृत् देवान्यक्षत्' इत्यादि (२१।५८) । २. यजुर्वेदे-' देवो अग्निः स्विष्टकृत्, सुद्रविणामन्नः कविः '

English

...the wise one would live a hundred years and have no fear of thieves or enemies. Angry, he becomes gracious in battle by drinking mantra-water.

अध्याय ३११

श्लोक 19

अञ्जनं तिलकं वश्ये जिह्वाग्रे कविता भवेत् ।तज्जपान्मैथुनं वश्ये तज्जपाद्योनिवीक्षणम्

añjanaṃ tilakaṃ vaśye jihvāgre kavitā bhavet / tajjapānmaithunaṃ vaśye tajjapādyonivīkṣaṇam

हिन्दी अर्थ

अस्सी अक्षरोंकी 'कृति'', छिहत्तर अक्षरोंको ' अधिकृति'१, नहत्तर अक्षरोंको ' धृति’, अड्सठ अक्षरोंकी ' अत्यष्टि', चौसठ अक्षरोंको ' अष्टि", साठ अक्षरोंकी 'अतिशक्करी', छप्पन अक्षरोंको 'शक्करी', बावन अक्षरोंकी ' अतिजगती ' तथा अड्तालीस अक्षरोंकी “जगती ' होती है। यहाँतक केवल वैदिक छन्द हैं। यहाँसे आगे लौकिक

English

Collyrium and tilaka bring control; poetry arises at the tongue-tip; by reciting it sexual union is controlled; by reciting it, sight of the yoni (is controlled);

अध्याय ३११

श्लोक 20

स्पर्शाद्वशी तिलहोमात्सर्वञ्चैव तु सिध्यति ।सप्ताभिमन्त्रितञ्चान्नं भुञ्जंस्तस्य श्रियः सदा

sparśādvaśī tilahomātsarvañcaiva tu sidhyati / saptābhimantritañcānnaṃ bhuñjaṃstasya śriyaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

तक जो आर्षछन्द वैदिक छन्दोंमें गिनाये गये हैं, वे लौकिक छन्द भी हैं। उनके नाम इस प्रकार हैं--्िष्टुप्, पङ्कि, बृहती, अनुष्टुप्, उष्णिक् और गायत्री । गायत्री छन्दमें क्रमशः एक-एक अक्षरकी

English

by touch one is controlled; by sesame oblation all is accomplished. One who eats food consecrated seven times has prosperity always.

अध्याय ३११

श्लोक 21

अर्धनारीशरूपो ऽयं लक्ष्म्यादिवैष्णवादिकः ।अनङ्गरूपा शक्तिश् च द्वितीया मदनातुरा

ardhanārīśarūpo 'yaṃ lakṣmyādivaiṣṇavādikaḥ / anaṅgarūpā śaktiś ca dvitīyā madanāturā

हिन्दी अर्थ

' अत्युक्तात्युक्त' तथा आदि’ नामक छन्द होते हैं कहते हैं। छन्द तीन प्रकारके हैं-गणच्छन्द,

English

This is the Ardhanarishvara form, Lakshmi and the Vaishnava and the rest. The power in the form of the Bodiless, and the second, tormented by Madana;

अध्याय ३११

श्लोक 22

पवनवेगा भुवनपाला वै सव्वसिद्धिदा ।अनङ्गमदनानङ्गमेखलान्ताञ्चपेच्छ्रिये

pavanavegā bhuvanapālā vai savvasiddhidā / anaṅgamadanānaṅgamekhalāntāñcapecchriye

हिन्दी अर्थ

दिखलाया जाता है। चार लघु अक्षरोंको 'गण' संज्ञा होती है। ' आर्या'के लक्षणोंकी सिद्धि ही इस संज्ञाका प्रयोजन है। ये गण पाँच हैं। कहीं

English

Pavanavega, Bhuvanapala — giver of all success. One should recite "Ananga, Madana, Anangamekhala" for prosperity;

अध्याय ३११

श्लोक 23

पद्ममध्यदलेषु ह्रीं स्वरान् कादींस्तितः स्त्रियाः ।षट्कोणे वा घटे वाथ लिखित्वा स्याद्वशीकरं

padmamadhyadaleṣu hrīṃ svarān kādīṃstitaḥ striyāḥ / ṣaṭkoṇe vā ghaṭe vātha likhitvā syādvaśīkaraṃ

हिन्दी अर्थ

कहीं चारों अक्षर लघु (।। ।।) होते हैं। एक 'गुरु' दो “लघु' अक्षरोंके बराबर होता है; अतः जहाँ सब लघु हैं, वहाँ चार अक्षर तथा जहाँ सब गुरु हैं, वहाँ दो अक्षर दिखाये गये हैं। अब 'आर्या'का लक्षण बताया जाता है। साढ़े सात गणोंकी, अर्थात् तीस मात्राओं या तीस लघु अक्षरोंकी आधी ' आर्या' होती है। आर्यामें गुरुवर्णको दो मात्रा या दो लघु मानकर गिनना चाहिए।

English

on the middle petals of a lotus "hrim", the vowels and the ka-series for a woman; having written in a hexagon or on a pot, it is a means of control.

अध्याय ३११

श्लोक 24

ॐ ह्रीं छं नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॐ ॐ मूलमन्त्रः षडङ्गओयं रक्तवर्णे त्रिकोणके ।द्रवणी ह्लादकारिणी क्षोभिणी गुरुशक्तिका

oṃ hrīṃ chaṃ nityaklinne madadrave oṃ oṃ mūlamantraḥ ṣaḍaṅgaoyaṃ raktavarṇe trikoṇake / dravaṇī hlādakāriṇī kṣobhiṇī guruśaktikā

हिन्दी अर्थ

' आर्या' छन्दके विषय गणोंमें जगण (। 5।)-का प्रयोग नहीं होता” किंतु छठा गण अवश्य जगण (। 5।) होना चाहिए।' अथवा वह नगण और लघु यानी सब-का-सब लघु भी हो सकता है।

English

"Om hrim chham, Nityaklinne, Madadrave, Om Om" — the root mantra with six limbs, in a red triangle. Dravani, Hladakarini, Kshobhini, Gurushaktika;

अध्याय ३११

श्लोक 25

ईशानादौ च मध्ये तां नित्यां पाशाङ्कुशौ तथा ।कपालकल्पकतरुं वीणा रक्ता च तद्वती

īśānādau ca madhye tāṃ nityāṃ pāśāṅkuśau tathā / kapālakalpakataruṃ vīṇā raktā ca tadvatī

हिन्दी अर्थ

जब छठा गण सब-का-सब लघु हो तो उस गणके द्वितीय अक्षरसे सुबन्त या तिङन्तलक्षण पदसंज्ञाकी प्रवृत्ति होती है। यदि छठा गण गणके प्रथम अक्षरसे “पद' संज्ञाकी प्रवृत्ति होती है। इसी प्रकार जब आर्याके उत्तरार्ध-भागमें पाँचवाँ गण सर्वलघु हो तो उसके प्रथम अक्षरसे ही पदका आरम्भ होता है।' आर्याके उत्तरार्ध

English

in the northeast and the rest and in the middle, that Nitya; likewise noose and goad; skull, wish-tree, lute, and the red one with it;

अध्याय ३११

श्लोक 26

नित्याभया मङ्गला च नववीरा च मङ्गला ।दुर्भगा मनोन्मनी पूज्या द्रावा पूर्वादितः स्थिता

nityābhayā maṅgalā ca navavīrā ca maṅgalā / durbhagā manonmanī pūjyā drāvā pūrvāditaḥ sthitā

हिन्दी अर्थ

भागमें छठा गण एकमात्र लघु अक्षरका (। ) होता है।५ जिस आर्याके पूर्वार्ध और उत्तरार्थमें

English

Nitya, Abhaya, Mangala, Navavira, Mangala, Durbhaga, Manonmani are to be worshipped; Drava stands from the east onward.

अध्याय ३११

श्लोक 27

ॐ ह्रीं अनङ्गाय नमः ॐ ह्रीं ह्रीं स्मराय नमः मन्मथाय च माराय कामायैवञ्च पञ्चधा ।कामाः पाशाङ्कुशौ चापवाणाः ध्येयाश् च विभ्रतः

oṃ hrīṃ anaṅgāya namaḥ oṃ hrīṃ hrīṃ smarāya namaḥ manmathāya ca mārāya kāmāyaivañca pañcadhā / kāmāḥ pāśāṅkuśau cāpavāṇāḥ dhyeyāś ca vibhrataḥ

हिन्दी अर्थ

गातुरुरवे वरीयसी पन्था ऋतस्य समयंस्त रश्मिभिः°' इत्यादि (१।१३६। २) ५. ऋवेदे- त्रिकद्रुकेषु महिषो यवाशिरं तु विशुष्म' इन्द्राय शषमर्चत्°' इत्यादि। ८. मन््ब्राह्मणे- मा ते गृहेषु निशि घोष उत्थाः' इत्यादि। ९. सामवेदे-- इमं स्तोममर्हते जातवेदसे रथमिव

English

"Om hrim, to Ananga, homage; Om hrim hrim, to Smara, homage"; to Manmatha, to Mara, to Kama — thus fivefold. The Kamas are to be meditated as bearing noose, goad, bow and arrows.

अध्याय ३११

श्लोक 28

रतिश् च विरतिः प्रीतिर्विप्रीतिश् च मतिर्धृतिः ।विधृतिः पुष्टिरेभिश् च क्रमात् कामादिकैर् युताः ।ॐ छं नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॐ ॐ ।अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ ॡ ए ऐ ओ औ अं अः ।क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व श ष स ह क्ष ।ॐ छं नित्यक्लिन्ने मदद्रवे स्वाहा आधारशक्तिं पद्मञ्च सिंहे देवीं हृदादिषु

ratiś ca viratiḥ prītirviprītiś ca matirdhṛtiḥ / vidhṛtiḥ puṣṭirebhiś ca kramāt kāmādikair yutāḥ / oṃ chaṃ nityaklinne madadrave oṃ oṃ / a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai o au aṃ aḥ / ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ña ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra la va śa ṣa sa ha kṣa / oṃ chaṃ nityaklinne madadrave svāhā ādhāraśaktiṃ padmañca siṃhe devīṃ hṛdādiṣu

हिन्दी अर्थ

११. सा जयति जगत्यार्या देवी दिवमुत्पतिष्णुरतिरुचिरा । यादूश्यत

English

Rati, Virati, Priti, Vipriti, Mati, Dhriti, Vidhriti, Pushti — joined in order with Kama and the rest. "Om chham Nityaklinne Madadrave Om Om" — followed by the vowels and consonants from a to ksha (the alphabet is listed). "Om chham Nityaklinne Madadrave svaha" — the Adhara-shakti and lotus; the goddess on the lion in the heart and so on.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 311
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.