Agni Purana· Agni Purāṇa
335
अध्याय 335 / 381

Adhyaya 336

38 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ38 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३३५

श्लोक 1

काव्यादिलक्षणं अग्निर् उवाच काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ ।ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

kāvyādilakṣaṇaṃ agnir uvāca kāvyasya nāṭakādeś ca alaṅkārān vadāmy atha / dhvanirvarṇāḥ padaṃ vākyamityetadvāṅmayaṃ mataṃ

हिन्दी अर्थ

पाँच ही कर्म होते हैं। नाट्य-नृत्य आदिमें पादकर्मके अनेक भेद होते हैं

English

AV. 3.11.8c.

अध्याय ३३५

श्लोक 2

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते ।शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

śāstretihāsavākyānāṃ trayaṃ yatra samāpyate / śāstre śabdapradhānatvamitihāseṣu niṣṭhatā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें नृत्य आदिमें उपयोगी विभिन्न आङ्गोंकी क्रियाओंका निरूपण" नामक तीन सौ इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ अभिनय और अलंकारोंका निरूपण

English

AV. 4.6.4a

अध्याय ३३५

श्लोक 3

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते ।नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

abhidhāyāḥ pradhānatvāt kāvyaṃ tābhyāṃ vibhidyate / naratvaṃ durlabhaṃ loke vidyā tatra ca durlabhā

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं-- वसिष्ठ! 'काव्य' अथवा “नाटक' आदिमें वर्णित विषयोंको जो अभिमुख कर देता-सामने ला देता, अर्थात् मूर्तरूपसे प्रत्यक्ष दिखा देता है, पात्रोंके उस कार्यकलापको

English

Tail. Sam. 2.3.10.2b.

अध्याय ३३५

श्लोक 4

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा ।व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

kavitvaṃ durlabhaṃ tatra śaktistatra ca durlabhā / vyutpātirdurlabhā tatra vivekastatra durlabhaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वान् पुरुष ' अभिनय' मानते या कहते हैं। बह चार प्रकारसे सम्भव होता है। उन चारों अभिनयोंके नाम इस प्रकार हैं-सात्तिविक, वाचिक, आङ्गिक अभिनय' हैं; वाणीसे जिसका आरम्भ होता है, वह “वाचिक अभिनय' है; शरीरसे आरम्भ किये जानेवाले अभिनयको 'आङ्गिक' कहते हैं तथा जिसका आरम्भ बुद्धिसे किया जाता है, वह

English

' See note 3 above.

अध्याय ३३५

श्लोक 5

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति ।आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

sarvaṃ śāstramavidvadbhirmṛgyamāṇanna sidhyati / ādivarṇā dvitīyāś ca mahāprāṇasturīyakaḥ

हिन्दी अर्थ

' आहार्य अभिनय' कहा गया है

English

Could hot be traced.

अध्याय ३३५

श्लोक 6

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः ।सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

vargeṣu varṇavṛndaṃ syāt padaṃ suptiḍprabhedataḥ / saṅkṣepādvākyamiṣṭārthavyavachinnā padābalī

हिन्दी अर्थ

रसादिका आधान अभिमानकी सत्तासे होता है। उसके बिना सबकी स्वतन्त्रता व्यर्थ ही है। 'सम्भोग' और 'विप्रलम्भ'के भेदसे शृङ्गार दो प्रकारका माना जाता है। उनके भी 'प्रच्छन्न' एवं “प्रकाश'-दो भेद होते हैं। विप्रलम्भ शृङ्गारके

English

Could not be traced

अध्याय ३३५

श्लोक 7

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् ।योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

kāvyaṃ sphuṭadalaṅkāraṃ guṇavaddoṣavarjitam / yonirvedaś ca lokaś ca siddhamannādayonijaṃ

हिन्दी अर्थ

चार भेद माने जाते हैं-पूर्वानुराग, मान, प्रवास एवं करुणात्मक

English

AV. 19.56.1a.

अध्याय ३३५

श्लोक 8

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां ।गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

devādīnām saṃskṛtaṃ syāt prākṛtaṃ trividhaṃ nṛṇāṃ / gadyaṃ padyañca miśrañca kāvyādi trividhaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

इन पूर्वानुरागादिसे ' सम्भोग” श्रुद्भारकी उत्पत्ति होती है। वह भी चार भागोंमें विभाजित होता है एवं पूर्वका अतिक्रमण नहीं करता। यह स्त्री और पुरुषका आश्रय लेकर स्थित होता है। उस शृङ्गारको साधिका अथवा अभिव्यञ्जिका 'रति' मानी गयी है। उसमें वैवर्ण्य और प्रलयके सिवा अन्य सभी सात्त्विक भावोंका उदय होता है। धर्म, अर्थ, काम एवं मोक्ष-इन चारों पुरुषार्थोंसे,

English

(The hymn) indraca paHeaaaijd is excellent for profit in trade. Oblations offered with (the hymn) kdmo me odji* in¬ crease the fortune of women.

अध्याय ३३५

श्लोक 9

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते ।चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

apadaḥ padasantāno gadyantadapi gadyate / cūrṇakotkalikāgandhivṛttabhedāt trirūpakam

हिन्दी अर्थ

१. हस्तकर्मके विशद विवेचनके लिये द्रष्टव्य-नाट्यशास्त्र, नवम अध्याय।

English

Oblation offered a lakh times with (the repetition of the hymn) tubhyamevajarimarP and with (the hymn) agne gobhir na*' will promote the intellect.

अध्याय ३३५

श्लोक 10

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं ।चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

alpālpavigrahaṃ nātimṛdusandarbhanirbharaṃ / cūrṇakaṃ nāmto dīrghasamāsāt kalikā bhavet

हिन्दी अर्थ

२. आभुग्न, निर्भुग्न, प्रकम्पित, उद्वाहित तथा समये ' वक्षःस्थल 'के पाँच भेद हैं । (द्रष्टव्य-अध्याय ९, श्लोक २२३-२३२) ३. कुछ लोग क्षाम, खल्व, सम तथा पूर्ण-ये 'उदर'के चार भेद मानते हैं।

English

Offering oblation with (the hymn) dkruoarh dhruveifa will ensure the acquisition of land. The repetition of ( the hymn) alaktakajivcfl will ensure prosperous agriculture.

अध्याय ३३५

श्लोक 11

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् ।वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

bhavenmadhyamasandarbhannātikutsitavigraham / vṛttacchāyāharaṃ vṛttaṃ gandhinaitat kilotkaṭam

हिन्दी अर्थ

४. नत, समुन्नत, प्रसारित, विवर्तित तथा अपसृत-ये 'पार्श्वभाग'के पाँच कर्म हैं। (द्रष्टव्य-अध्याय ९, श्लोक २३३-२४०)

English

(The hynm) aharfi te bhagna' increases fortune. (The

अध्याय ३३५

श्लोक 12

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा ।कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

ākhyāyikā kathā khaṇḍakathā parikathā tathā / kathāniketi manyante gadyakāvyañca pañcadhā

हिन्दी अर्थ

५. नाट्यशास्त्रमें ' ऊरुकर्म' और ' जङ्घाकर्म ' दोनों ही पाँच-पाँच बताये हैं । कम्पन, वलन, स्तम्भन, उद्दर्तन और विवर्तन-ये पाँच “ङरुकर्म' हैं तथा आवर्तित, नत, क्षिपत, उद्ठाहित तथा परिवृत्त-ये पाँच जट्घाकर्म' हैं । (द्रष्टव्य-अध्याय ९, श्लोक २५०-२६५) ६. स्तम्भ, स्वेद, रोमाञ्च, स्वरभङ्ग, वेपथु, वैवर्ण्य, अश्रु तथा प्रलय-ये आठ सात्त्विक भाव हैं। इनमेंसे वैवर्ण्य और प्रलयका

English

Oblation offered with the repetition of (the hymn) Sapatvaharfi destroys enemies. (The hymn)lmm»Wawam'® is capa¬ ble of increasing fame and intellect.

अध्याय ३३५

श्लोक 13

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् ।कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

kartṛvaṃśapraśaṃsā syādyatra gadyena vistarāt / kanyāharaṇasaṃgrāmavipralambhavipattayaḥ

हिन्दी अर्थ

उद्गम सम्भोग-श्ृङ्गारमें नहीं होता।

English

Where there is praise of the doer's lineage in prose at length, and abduction of a maiden, battle, separation and calamities,

अध्याय ३३५

श्लोक 14

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः ।उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

bhavanti yatra dīptāś ca rītivṛttipravṛttayaḥ / ucchāsaiś ca paricchedo yatra yā cūrṇakottarā

हिन्दी अर्थ

आलम्बन-विशेषसे तथा आलम्बन-विशेषके वैशेषिकसे शृङ्गाररस निरन्तर उपचय (वृद्धि) - को प्राप्त होता है। 'अभिनेय' शृङ्गारके दो भेद और जानने चाहिए-'वचनक्रियात्मक' तथा हास्यरस स्थायीभाव--हासके छः भेद माने गये हैं-स्मित, हसित, विहसित, उपहसित, अपहसित और अतिहसित। जिसमें मुस्कुराहटमात्र हो, दाँत न दिखायी दें-एऐसी हँसीको 'स्मित'

English

where brilliant styles, modes and activities are, and where the division is by chapters (uchchhvasa), and what is Churnaka-uttara,

अध्याय ३३५

श्लोक 15

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता ।श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

vaktraṃ vāparavaktraṃ vā yatra sākhyāyikā smṛtā / ślokaiḥ svavaṃśaṃ saṃkṣepāt kaviryatra praśaṃsati

हिन्दी अर्थ

कहते हैं । जिसमें दन्ताग्र कुछ दीख पड़ें और नेत्र प्रफुल्लित हो उठें, वह “हसित' कहा जाता है। यह उत्तम पुरुषोंकी हँसी है। ध्वनियुक्त हासको “विहसित' तथा कुटिलतापूर्ण दृष्टिसे देखकर

English

either front or other opening — that is remembered as an Akhyayika; where the poet briefly praises his own line in verses,

अध्याय ३३५

श्लोक 16

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् ।परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

sukhyasyārthāvatārāya bhavedyatra kathāntaram / paricchedo na yatra syādbhavedvālambhakaiḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

किये गये अट्टहासको “उपहसित' कहते हैं। यह मध्यम पुरुषोंकी हँसी है। बेमौके जोर-जोरसे हँसना (और नेत्रोंसे आँसूतक निकल आना) यह 'अपहसित' है और बड़े जोरसे ठहाका मारकर हँसना ' अतिहसित' कहा गया है'। (यह अधम जनोंकी हँसी है)

English

where there is another tale for the descent of the main matter, where there is no chapter-division, sometimes by Alambhakas —

अध्याय ३३५

श्लोक 17

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं ।भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

sā kathā nāma tadgarbhe nibadhnīyāccatuṣpadīṃ / bhavet khaṇḍakathā yāsau yāsau parikathā tayoḥ

हिन्दी अर्थ

जो 'करुण' नामसे प्रसिद्ध रस है, वह तीन प्रकारका होता है। 'करुण' नामसे प्रसिद्ध जो रस है, उसका स्थायी भाव 'शोक' है। वह तीन हेतुओंसे प्रकट होनेके कारण 'त्रिविध' माना

English

that is called Katha; in its womb one should bind a four-line verse. A partial tale is Khandakatha; Parikatha is the other of the two;

अध्याय ३३५

श्लोक 18

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः ।स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

amātyaṃ sārthakaṃ vāpi dvijaṃ vā nāyakaṃ viduḥ / syāttayoḥ karuṇaṃ viddhi vipralambhaś caturvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

गया है-१-धर्मोपघातजनित, २-चित्तविलासजनित शोकमें कौन स्थायी भाव है? (उत्तर) जो पूर्ववर्ती शोकसे उद्भूत हुआ है, वह'

English

the minister, or a trader, or a Brahmin they know as hero; of them know pathos, and separation fourfold;

अध्याय ३३५

श्लोक 19

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति ।कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

samāpyate tayor nādyā sā kathāmanudhāvati / kathākhyāyikayormiśrabhāvāt parikathā smṛtā

हिन्दी अर्थ

अङ्गकर्म, नेपथ्यकर्म और वाक्कर्म-इनके द्वारा रौद्ररसके भी तीन भेद होते हैं। उसका स्थायी भाव 'क्रोध' है। इसमें स्वेद, रोमाञ्च और वेपथु आदि सात्तिवक भावोंका उदय होता हैः

English

the first of them is not completed, it runs after the Katha; by mixture of Katha and Akhyayika it is remembered as Parikatha.

अध्याय ३३५

श्लोक 20

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः ।अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

bhayānakaṃ sukhaparaṃ garbhe ca karuṇo rasaḥ / adbhuto 'nte sukḷptārtho nodāttā sā kathānikā

हिन्दी अर्थ

दानवीर, धर्मवीर एवं युद्धवीर-ये तीन “वीररसकेर भेद हैं। वीररसका निष्पादक हेतु ' उत्साह ' माना गया है । जहाँ प्रारम्भमें वीरका ही अनुसरण किया जाता है, परंतु जो आगे चलकर भयका उत्पादक होता है, वहा ' भयानक रस' है। उसका निष्पादक ' भय' नामक स्थायी भाव” है। बीभत्सरसके 'उद्ठेजन' और 'क्षोभण'-दो

English

The terrible, the happy, and the pathetic sentiment in the womb; the marvelous at the end, well-arranged in meaning, not exalted — that is Kathanika.

अध्याय ३३५

श्लोक 21

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा ।वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

padyaṃ catuṣpadī tacca vṛttaṃ jātirititridhā / vṛttamakṣarasaṃkhyeyamukthaṃ tat kṛtiśeṣajam

हिन्दी अर्थ

१. 'नाट्यशास्त्र' अध्याय छः, श्लोक ४९--६१ में “हास्यरस' का विशद विवेचन उपलब्ध होता है । स्मित, हसित आदि छः

English

Verse is four-footed, and that is threefold: Vritta, Jati; Vritta is counted by syllable number, that is Uktha, arisen from Kriti and remainder;

अध्याय ३३५

श्लोक 22

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः(१) ।सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

mātrābhirgaṇanā sā jātiriti kāśyapaḥ(1) / samamardhasamaṃ vṛttaṃ viṣamaṃ paiṅgalaṃ tridhā

हिन्दी अर्थ

भेदोंके भी विस्तृत लक्षण वहाँ दिये गये हैं। २. अग्निपुराणमें 'करुणरस'का वर्णन अत्यन्त संक्षिप्त है । अत: उसके विभाव और अनुभावोंका परिचय देनेवाले दो श्लोक यहाँ

English

by moras counting is Jati, says Kashyapa. Equal, half-equal, unequal — Vritta is threefold by Pingala.

अध्याय ३३५

श्लोक 23

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं ।महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

sā vidyā naustitīṣūrṇāṃ gabhīraṃ kāvyasāgaraṃ / mahākāvyaṃ kalāpaś ca paryābandho viśeṣakam

हिन्दी अर्थ

उद्धृत किये जाते हैं--

English

That knowledge is a boat for those wishing to cross the deep ocean of poetry. Mahakavya, Kalapa, Paryabandha, Vishesaka,

अध्याय ३३५

श्लोक 24

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम् ।सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

kulakaṃ muktakaṃ koṣa iti padyakuṭumbakam / sargabandho mahākāvyamārabdhaṃ saṃskṛtena yat

हिन्दी अर्थ

विप्रियवचनस्य संश्रवाद्वापि । एभिर्भावविशेषैः करुणरसो नाम सम्भवति॥ परिदेवितैर्विलपितैश्च । अभिनेयः , "रौद्ररस'के परिचायक श्लोक ' नाट्यशार्त्र' में इस प्रकार दिये गये हैं-

English

Kulaka, Muktaka, Kosha — these are the family of verse. A Mahakavya is a work in cantos begun in Sanskrit;

अध्याय ३३५

श्लोक 25

तादात्म्यमजहत्तत्र(२) तत्समं नाति दुष्यति ।इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

tādātmyamajahattatra(2) tatsamaṃ nāti duṣyati / itihāsakathodbhūtamitaradvā sadāśrayaṃ

हिन्दी अर्थ

नानाप्रहरणमोक्षैः शिर:कबन्धभुजकर्तनैश्चैव । एभिश्चार्थविशेषैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ इति रौद्ररसो दृष्टो रौद्रवागङ्गचेष्टितः । शस्त्रप्रहारभूयिष्ठ उग्रकर्मक्रियात्मकः ॥

English

not abandoning identity there, what equals it is not much faulted; arisen from history or tale, or otherwise good in its refuge;

अध्याय ३३५

श्लोक 26

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् ।शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा(३) तथा

mantradūtaprayāṇājiniyataṃ nātivistaram / śakkaryātijagatyātiśakkaryā triṣṭubhā(3) tathā

हिन्दी अर्थ

४. "वीररस'का अभिनय कैसे करना चाहिए, इसे भरतमुनिने दो आर्याओंमें बताया है-- गात्रमुखदृष्टिभेहैरूरुस्तम्भाभिवीक्षणेद्वेगैः

English

fixed on counsel, envoy, march and battle, not too long. With Shakvari, Atijagati, Atishakvari and Trishtubh,

अध्याय ३३५

श्लोक 27

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः ।मुक्ता(४) तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

puṣpitāgrādibhirvakrābhijanaiścārubhiḥ samaiḥ / muktā(4) tu bhinnavṛttāntā nātisaṃkṣiptasargakam

हिन्दी अर्थ

' भयानकरस का विशद वर्णन ' नाट्यशास्त्र 'में इस प्रकार किया गया है-- । गुरुनृपयोरपराघात् कृतकश्च भयानको ज्ञेयः॥

English

with Pushpitagra and the rest, with Vakra and Abhijana, charming and equal; free, ending in another meter, cantos not too short;

अध्याय ३३५

श्लोक 28

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः ।मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

atiśarkvarikāṣṭibhyāmekasaṅkīrṇakaiḥ paraḥ / mātrayāpyaparaḥ sargaḥ prāśastyeṣu ca paścimaḥ

हिन्दी अर्थ

धामि हकक फा कफ की फी फोफ फक फाफ फमी फक फाफ फी पाकी भेद माने गये हैं। पूति (दुर्गन्ध) आदिसे ' उद्वेजन' तथा रुधिरक्षरण आदिसे 'क्षोभण' होता है। 'जुगुप्सा' इसका स्थायी भाव है और सात्विक भावका इसमें अभाव होता है॥ १४-१६ २ ॥

English

another canto with Atisharvarika and Ashti, singly mixed; by mora too another; and the last among the most excellent;

अध्याय ३३५

श्लोक 29

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां ।नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

kalpo 'tininditastasminviśeṣānādaraḥ satāṃ / nagarārṇavaśailartu candrārkāśramapādapaiḥ

हिन्दी अर्थ

काव्य-सौन्दर्यकी अभिवृद्धि करनेवाले धर्माको ' अलंकार' कहते हैं। वे शब्द, अर्थ एवं शब्दार्थ-- इन तीनोंको अलंकृत करनेसे तीन प्रकारके होते हैं। जो अलंकार काव्यमें व्युत्पत्ति आदिसे

English

a doubtless kalpa is greatly blamed in it; special disregard by the good. With city, ocean, mountain, season, moon, sun, hermitage and tree,

अध्याय ३३५

श्लोक 30

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः ।दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

udyānasalilakrīḍāmadhupānaratotsavaiḥ / dūtīvacanavinyāsair asatīcaritādbhūtaiḥ

हिन्दी अर्थ

शब्दोंको अलंकृत करनेमें सक्षम होते हैं, काव्यशास्त्रको मीमांसा करनेवाले विद्वान् उनको “शब्दालंकार' कहते हैं। छाया, मुद्रा, उक्ति, युक्ति, गुम्फना, वाकोवाक्य, अनृप्रास, चित्त और दुष्कर ये संकरको छोड़कर शब्दालंकारके नौ भेद हैं। दूसरोंकी उक्तिके अनुकरणको 'छाया' कहते हैं। इस छायाके भी चार भेद जानने चाहिए। लोकोक्ति, छेकोक्ति, अर्भकोक्ति एवं मत्तोक्तिका

English

garden, water-sport, honey-drinking and love-festivals, with arrangement of the messenger's words, with marvels of the deeds of unchaste women,

अध्याय ३३५

श्लोक 31

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः ।१ कश्यप इति ज॥ , ञ॥ , ट॥ च २ तादर्थमजहत्तत्रेति ज॥ ३ अनुष्टुभेति ज॥ ४ व्यक्तेति ञ॥ :प् २०१ सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

tamasā marutāpyanyair vibhāvair atinirbharaiḥ / 1 kaśyapa iti ja.. , ña.. , ṭa.. ca 2 tādarthamajahattatreti ja.. 3 anuṣṭubheti ja.. 4 vyakteti ña.. :p 201 sarvavṛttipravṛttañca sarvabhāvaprabhāvitam

हिन्दी अर्थ

अनुकरण । आभाणक (कहावत) -को 'लोकोक्ति' कहते हैं। ये उक्तियाँ सर्वसाधारणमें प्रचलित होती हैं। जो रचना लोकोक्तिका अनुसरण करती है, विद्वजन उसको ' लोकोक्ति छाया' कहते हैं।

English

with darkness, wind and other very full accessories; engaged in all modes, imbued with all feelings,

अध्याय ३३५

श्लोक 32

सर्वरीतिरसैः पुष्टं(१) पुष्टङ्गुणविभूषणैः ।अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

sarvarītirasaiḥ puṣṭaṃ(1) puṣṭaṅguṇavibhūṣaṇaiḥ / ata eva mahākāvyaṃ tatkartā ca mahākaviḥ

हिन्दी अर्थ

विदग्ध (नागरिक)-को 'छेक' कहा जाता है। कलाकुशल बुद्धिको 'वैदग्ध्य' कहते हैं। उल्लेख करनेवाली रचनाको कविजन 'छेकोक्ति-छाया' मानते हैं। 'अर्भकोक्ति' सब विद्वानोंको दृष्टिसे अव्युत्पन्न (मूढ़) पुरुषोंको उक्तिका उपलक्षण मात्र

English

nourished with all styles and sentiments, adorned with nourished qualities — therefore it is a great poem, and its maker a great poet.

अध्याय ३३५

श्लोक 33

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् ।पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

vāgvaidagdhyapradhānepi rasa evātra jīvitam / pṛthakprayatnanirvartyaṃ vāgvakrimni rasādvapuḥ

हिन्दी अर्थ

है, अतः केवल उन मूढ़ोंकी उक्तिका अनुकरण करनेवाली रचना ' अर्भकोक्तिछाया' कही जाती है। मत्त (पागल)-को जो वर्णक्रमहीन अश्लीलतापूर्ण उक्ति होती है, उसको 'मत्तोक्ति' कहते हैं।

English

Even where skill in speech is primary, sentiment alone is the life here; produced by separate effort in the curve of speech, the body from sentiment;

अध्याय ३३५

श्लोक 34

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया ।समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

caturvargaphalaṃ viśvagvyākhyātaṃ nāyakākhyayā / samānavṛttinirvyūṭaḥ kauśikīvṛttikomalaḥ

हिन्दी अर्थ

उसका अनुकरण करनेवाली रचना 'मत्तोक्ति- छाया' मानी गयी है। यह यथावसर वर्णित होनेपर अत्यन्त सुशोभित होती है॥ १७--२५॥ जो विशेष अभिप्रायोंके द्वारा कवित्वशक्तिको प्रकाशित करती हुई सहदयोंको प्रमोद प्रदान करती है, वह 'मुद्रा' कही जाती है। हमारे मतसे वही “शय्या' भी कही जाती है। जिसमें युक्तियुक्त

English

the fruit of the four aims, described by the hero's name; Kaishiki style, tender, with equal conduct;

अध्याय ३३५

श्लोक 35

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः ।सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

kalāpo 'tra pravāsaḥ prāganurāgāhvayo rasaḥ / saviśeṣakañca prāptyādi saṃskṛtenetreṇa ca

हिन्दी अर्थ

अर्थविशेषका कथन हो तथा जो लोकप्रचलनके प्रयोजनको विधिसे सामाजिकके हृदयको संतर्पित करे, उसको 'उक्ति' कहते हैं। उक्तिके अवान्तर भेदोमें विधि-निषेध, नियम-अनियम तथा विकल्प-

English

Kalapa here: absence; earlier the sentiment called love; with Vishesaka, attainment and the rest, by Sanskrit and by the eye;

अध्याय ३३५

श्लोक 36

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत् ।मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

ślokair anekaiḥ kulakaṃ syāt sandānitakāni tat / muktakaṃ śloka ekaikaś camatkārakṣamaḥ satā ṃ

हिन्दी अर्थ

परिसंख्यासे सम्बद्ध छः प्रकारकी उक्तियाँ होती हैं। परस्पर पृथग्भूतके समान स्थित वाच्य और एतत्स्वभावजं स्यात्सत्त्वसमुत्थं तथैव कर्तव्यम् । पुनरेभिरेव भावैः कृतकं मृदुचेष्टितैः कार्यम्॥

English

Kulaka would be with many verses; those joined (Sandanitaka); Muktaka is a single verse, able to astonish the good;

अध्याय ३३५

श्लोक 37

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः ।कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

sūktibhiḥ kavisiṃhānāṃ sundarībhiḥ samanvitaḥ / koṣo brahmāparicchinnaḥ sa vidagdhāya rocate

हिन्दी अर्थ

करचरणवेपथुस्तम्भगात्रसंकोचहृदयकम्पेन

English

joined with fine sayings of lion-poets and with beauties; Kosha, unlimited, Brahma, pleases the cultured.

अध्याय ३३५

श्लोक 38

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता ।मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा ।श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

ābhāsopamaśaktiś ca sarge yadbhinnavṛttatā / miśraṃ vapuriti khyātaṃ prakīrṇamiti ca dvidhā / śravyañcaivābhineyañca prakīrṇaṃ sakaloktibhiḥ

हिन्दी अर्थ

बीभत्सरस 'के अभिनयका निर्देश करनेवाले दो श्लोक ' नाट्यशास्त्र 'में इस प्रकार उपलब्ध होते हैं-- । शुष्कौष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेयः ॥

English

Appearance, simile, power, and in the canto what is of different meter; mixed body is renowned; Prakirna is twofold: to be heard and to be acted; Prakirna with all utterances.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 335
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.